Keyingi quatty týrki qoghamy men mәdeniyetining qalyptasuynda ghúndardyng alatyn orny erekshe. Bylaysha aitqanda ghúndar men ghúndar qoghamy prototýrki, prototýrki qoghamy bolyp sanalady. Búl tújyrymdy týrkitanu әleminde esimderi әigili talay bedeldi týrkitanushy ghalymdar men mamandar maqúldap keledi. Ghúndar mәdeniyeti, sharuashylyq tiypi, qoghamdyq-sayasy qúrylymy, mәdeniyeti men óneri, bolmysy men dini, tili keyingi dәuirlerdegi olardyng jana buyny týrkilerge mirasqor retinde múra bop qalghan. Biraq osy týrkilerding arghy ata-babasy bop tabylatyn ghúndardyng jazuy men tiline kelgende әli de bolsa birizdilik joq. Kereghar kózqarastar men tújyrymdar ókinishke oray әli de bolsa ara-kidik kezdesip otyrady.

Endi taqyrybymyzdyng ózegi bolyp otyrghan birer kózqaras, tújyrymdar tóniregine oiyssaq. Filolog, shyghystanushy, Majarstan Ghylym akademiyasynyng akademiygi, Seged uniyversiytetining professory, akademik Andrash Rona-Tash «Ana tili» gazetining tilshisine 2008 jyldyng 18 jeltoqsan kýni №51 sanynda majarlar tarihy jóninde súhbat beripti. Jalpy akademik Andrash Rona-Tash tek qana Majarstan ghana emes, kóptegen shet elderge mәlim ghalym, kóptegen ghylymy syilyqtardyng iyegeri. Dey túrsaq ta osy ghalymnyng súhbatynda, Atilla esimine, ghúndar, saqtar tarihyna qatysty tújyrymdarynda europasentristik kózqarastardyng salqyny bar ekenin angharmau mýmkin emes.

Ghylymda saqtardyng iran tilinde sóilegeni nemese týrki tilinde sóileuine baylanysty dauly pikirler kóp. Europasentristik  baghyttaghy ghalymdar iran tilinde sóilegen dese, oghan qarsy baghyttaghy ghalymdar toby týrki tilinde sóilegen degen pikir bildiredi. Songhylarynyng pikirleri býgingi tanda ghylymy uәji jaghynan tiyanaqty ekendigin eskeruimiz qajet. Akademik Andrash Rona-Tashtyng tújyrymdary europasentristik baghyttaghy kózqarastardy quattaytyny kórinip-aq túr. «Hristiandyqqa deyingi 800-300 jyldar arasynda Qara tenizden Soltýstikke qarayghy jerlerde ómir sýrgen kóshpendilerdi bir kezdegi grek qaynar kózderi saqtar dep ataydy. Býgin osy saqtardyng kóbining iran tilderining birinde sóilegenin bilemiz. Grekterdi saqtardyng qay tilde sóilegenderi esh qyzyqtyrmaghan, eng manyzdysy, grekshe týsinbeytin halyq ekendigi, sóileytinderi «bar-bar», yaghny barbarlar. Alayda býgin saqtar sóilegen iran  tilin kóptegen qaynar kózder arqyly qayta qúra alamyz. Sóz baylyghymyzdyng asa baghaly sózderi iran tilinen osy kezderde engen»[1].

Almaty oblysynyng shegindegi Esik obasynan Q.Aqyshev bastaghan arheologtar 26 runalyq әrpi bar «kýmis tostaghan» tapty. Búl «kýmis tostaghan» ejelgi Qazaqstan jerin mekendegen saqtardiki bolyp shyqty. Ony belgili týrkolog-ghalym A.Amanjolov oqyp shyqty. Búl jazu saqtar iran tildes boldy degen tújyrymdy mýldem joqqa shygharyp, saq taypalarynyng kóne týrki tilinde sóilegenin aiqyndap otyr. Búl jayynda tarihshy Ábilghazy Dәulethan bylay jazady: «Professor A.Amanjolov oqyp, anyqtap, audaryp bergen «kýmis toqtaghandaghy» 26 runikalyq әripting Orhan- Eniysey syna jazuynyng alghashqy núsqasy ekenine qarsy qoyar dәleli bolmasa da, әli kýnge deyin bireu sense, bireu senbey keledi. Múndaghy senim men kýdik tek X-XII ghasyrlyq alshaqtyqta da, eki jazu ýlgisining keybireuining keyde úqsap, keyde úqsamay túruynda da emes, týrik halyqtarynyng etnogezine, onyng eldik, azamattyq tarihyna degen europasentristik, synar jaq, qasang qaghidalardyng qiqarlyghyn da jatsa kerek dep oilaymyz»[2, 25].

Ejelgi grekter iran әlemi, jalpy iran tildes halyqtarmen tyghyz qarym-qatynasta kórshi-qolang ómir sýrgen. Grekter men irandyqtar bir-birinen kóp nәrseni alghan, kóp nәrseni bergen. Ýnemi mәdeny alys-týiiste bolghan. Grek-parsy soghystarynda Kishi Aziyalyq grek qala-polisterindegi grekter parsylar jaghynda soghysqan. Aleksandr Makedonskiymen soghysqan Dariy әskerinde Kishi Aziyalyq grekter ýlesi basym kópshilik bolghan. Keyin shyghysqa kelgen kezde Aleksandr Makedonskiy әskerlerinde de parsylar men iran tildes halyqtar mol boldy. Sondyqtan da grekter men irandyqtardyng arasynda ejelgi uaqytta ala-bóten etnikalyq sana túrghysyndaghy qarama-qarsylyq (konfrontasiya) bola qoyghan joq. Ejelgi grek mifologiyasyndaghy Persey parsy etnoniymimen tyghyz baylanysty. Osy sebepterden grekter irandyqtardy varvarlar qataryna jatqyza qoyghan joq. Olay bolsa grekterding iran tildes skifter men saqtardy varvarlar dey qoyy qiyn. Al eger olar týrkitildes bolsa әngime basqasha. Bizde skifter men saqtardyng týrkitildes  ekendigin quattaytyn ghalymdardyng kózqarastaryn qúptaymyz.

Endi majar ghalymy Andrash Rona-Tashtyng ghúndar men ghún kósemi Attila turaly pikirlerine nazar salayyq. «Hristostyng tuuynan keyingi 375-shi jyly, ghalamat ózgerister bastaldy. Sol kezde Edildi bir halyq keship ótti, kóp úzamay olardy Europada ghún atymen tany bastady. Sóitip, dalada iran dәuiri ayaqtalady, olardan Shyghys Europa dalasynda iran tildi halyq alandar jәne bizding astarymyzdyng ata-babalary býgingi osetinder qaldy.

Ghúndardyng tili әli kýnge deyin júmbaq, ghún tilinen qalghan ýsh-aq sózden sztraba, medosz, kamon (sztraba – strava, qaytys bolghan adamgha beriletin as, yaghny medosz – bal syrasy, kamon – tary syrasy) eshqanday baysaldy tújyrym jasay almaymyz. Ghúndar imperiyasynyng negizgi kýshin toptar qúraghanyny da bilemiz. Attila degen attyng ózi gottiki» [2].

Saq (skiyf), ghún, týrki nәsilderining bir tekten taraytyndyghyn akademik Á.Marghúlan bylaysha jazady: «Qytay tarihynyng suretteuinshe, ghúndardyng arghy tegi qola dәuirining songhy kezi, Qytaydyng Shan-iyn, eski Chjau zamanynda jasaghan elder, saqtardyng (skifterdin) bir ýlken úlysy. Olardyng erte kezde mekendegen jeri teriskey kýngey ólkesi. Bergi kezde olardan týrki taypalary tarap, tegisimen baytaq saharada ósip-ónedi» [3].

Ghúndar tarihy ejelgi qytay jazbalarynda kóp kezdesedi. Solardyng ishindegi erekshe shygharmalardyng qataryna jatatyny Qytaydyng ejelgi zamandaghy әigili tarihshysy Syma Siyannyng «Shy Szi» (tariyh), «Syani hani Shu» (Birinshi han dәuirining tarihy»), «Hanyhu» ( Ekinshi han dәuirining tarihy), «Tunszyani-Ganlu» enbekteri.

Europada ghúndar tarihyna qatysty qytay, latyn, armyan tilderinen audarylghan ghylymy materialdar jeterlik. Osylardyng ishinde XVIII ghasyrda qytay  tilinen audarylghan IY.Deginning enbegin erekshe atauymyz qajet. Ghún, ýisin, qanly, týrki taypalary turaly bay mәlimetterdi qytaydyng eski tarihy jazba kózderinen orysshagha audarghan qajyrly ghalym N.Ya.Bichuriyn. Ghúndar men týrkilerding bir halyq ekenin kóptegen ghalymdar dәleldegen. Olardyng ishinde F.Hirt, S.Parker, Abel Remuza, Pray, A.A.Kuniyk, V.V.Radlov, IY.Degiyn, V.A.Panovtar boldy. V.V.Radlov týrikterding ghúndardan shyqqandyghyn siyrek faktilermen dәleldey otyryp, osy kózqarasqa qarsy bolghan ghalymdardy qatty sheneydi.

Qytay qaynar kózderin fransuz tiline audarghan. IY.Deginning pikirinshe, týrikterding shyghuy eski ghúndardan ekeni aiqyn. Monghol men týrikterding shyghuynda da onshama aiyrmashylyq joq. Mongholiyada tughan Shynghys hannyng eli – týrikterding bir bóligi. Ghúndar – eng eski týrik. Olardyng izin ala keyin Týrik qaghanaty qúryldy.

Abel Remuza mynaday pikir aitady: «Hun –gun ekeui bir sóz, eski dәuirdegi ghúndardyng aty, olar tegisimen týrikter, bergi kezde olardyng bir bóligi monghol bola bastaghan [4].

Ghúndardyng týrkilerding ata  - babasy ekenin ejelgi majar jazbalarynan jan-jaqty zerttep, aiqyn kórsetken akademik A.A.Kuniyk. Ol týrkilerding Shyghys Europagha, Ontýstik Reseyge kelui ghúndar zamanynan bastau alghan deydi. Ejelgi ata – baba qonysy, besigi bolghan Altay tauynan tarap shyqqan ghúndar batys Aziyany (Aral tenizi, Kaspiy dalasy) qonys etip, birte-birte Qara tenizge jetedi. Ghúndardyng tegi týrki taypalarynan ekenin aita kelip, olardan song birneshe dәuirden keyin olardyng izin ala týrkilerding keyingi buyny, peshenekter, qypshaqtar, oghyzdar da kelip jetti deydi.

Týrkilerding ghúndardyng úrpaghy, múragerleri ekenin tamasha dәleldep aitqan orys ghalymy, akademik Bartolid. Akademikting ghúndar men týrkilerge qatysty tómendegi pikirlerine kóz jýgirtelik: «Turkskiy narod prinadlejal k chislu sostavnyh chastey raspavsheysya k konsu pervogo veka n.e. Imperiy hunnov(gunnov). «Kitaysy nazyvayt turkov VI veka potomkamy hunnov». «Chasti hunnov ostavalisi v kirgizskih stipyah. Ety hunny jivushie v strane k sereru ot usuney nosyat u kitaysev nazvanie yuebani». «yuebansy byly turki, kitaysy nazyvayt ih potomkamy hunnov y govoryat chto ih obychay y yazyk byly odinakovy s gaoguzskimy (uygurskimiy)» [4].

Ghúndardyng әdet-ghúrpynyn, salt-dәstýrining qazaqtarmen birdey ekeni turaly kóp aityp, jazghan ghalym Á.H.Marghúlan. «Ruhany tirshiligi eski qazaq taypalarynyng oilauymen birdey. Olar jaratylystaghy barlyq beynelerdi ardaqtap, oghan bas iygen... Asa sýigen dýniyeleri – kók aspan, jer-su, әdemi zәulim taular, úly orman. Olardyng bas iyetin tәnirisi, dini – kók aspan, odan izgi dýnie bolmaghan. Kókke qarap kýnge, aigha tabynghan. Ghúndardyng basshylary tanerteng erte túryp, shyghyp kele jatqan kýnge bas iyip, qolyn kókke kótergen. Jana ay tughanda qolyn kókke kóterip, aigha tabynghan. Qazaqtar búl dәstýrdi erekshe ardaqtap, esh bir ózgerusiz sol qalpynda, mynaday tilek aitatyn:

Ay kórdik, aman kórdik,

Jana aida jarylqa,

Eski aida esirke...» [3, 56-57].

Akademik Álkey Marghúlannyng talantty shәkirti, ghalym-tarihshy Samat Óteniyazov ta ústazynyng pikirin qúptay otyryp, ony әri qaray bylaysha órbitedi: «Shynynda da, solay. Ghúndardyng әdet-ghúrpynyn, salt-dәstýrining búl kýnde tikeley múrageri qazaq halqy ekeni sózsiz. Mysaly, balany besikke bóleu, jylqynyng etin jep, sýtin ishui, qadirli qonaqqa qoydyng basyn tartuy, qúmalaq ashyp nemese jauyryn sýiekpen joru qazaq halqynda ghana saqtalghan. Áriyne, osy әdet-ghúryptyng barlyghy qazaq eline qypshaq mәdeniyeti arqyly jetken. Mysaly, әlgindey әdet-ghúryptar qypshaqtan basqa oghyz nemese qarlúq mәdeniyetin jalghastyrushy halyqtyng eshqaysysynda joq.

Bernshtamnyng arheologiyalyq ekspedisiyasy tapqan ghúndardyng besigi men qazirgi qazaq besigining eshqanday aiyrmashlyghy joq» [5.20].

Búlardan basqa Samat Óteniyazov ghún tili men týrki tilining týp-tórkini, qaynar búlaghy bir ekenin Álkey Marghúlan enbekterine sýienip jan-jaqty kórsetken edi.

Ghúndardyng german tili men madiyar tilinde saqtalghan kóne sózderin zerttegen ghalym Yu.Bleer jәne basqa ghalymdardyng enbekterin Álekeng jan-jaqty paydalanghan.

Germandardyng ghúndar turaly aitylatyn kóne sózderin tereng zerttegen Yu.Bleer kórtegen qyzyqty mәlimetter beredi. Yu.Bleer ghúndardyng keybir erekshe sózderin mysalgha keltiredi, solardyng ishinde kisi attary – Ernaq, Dengiyek, Oivarsi, Beriyh, Helhel t.b. Sonday-aq, keybir terminderi: Qúl-kishi (qúl, kisi, kýl), qyz-bala, al zattardan qynly (selebe) sózderi. Búl sózderdi tereng zerttegen F.Hirt pen V.V.Bartolidke silteme jasaghan Áleken: «Búl ghalymnyng nyqtauynsha, ghúndardyng tili – eng eski týrik tilining biri. Qanlyq-qyngha salyp jýretin selebe, qylysh, «parodnyy mech gunnov», - dep Álekeng Bartolidke silteme beripti. Shynynda, әli kýnge deyin qazaq jәne kóptegen týrik elderinde qylyshtyng qaltasyn-«qynap», al pyshaqtyng qaltasyn «qyn» dep ataydy.

Odan ary qaray búl sózder bizding zamanymyzdan 47 jyl búryn ghúndar Qytay ýkimetimen kelisim jasap otyrghanda taghy kezdesedi. Ghúndardyng tilinde «iyer», «su», «ot» , «tәniri» , «aәnun» (dýniye) sózderi aitylyp otyrady. Búlardy jaqsylap teksergen – F.Hirt, K.Shiratori, L.Baziyn, O.Menshen-Helfen, P.Pelio, F.Alitheym, Yu.A.Zuev» [5.21].

P.Pelie men V.V.Bartolid ghúndar úrpaghy syanbiylerding zertteulerinde de týrikshe sóilegenin aitqan. Á.H.Marghúlan Shiratoriyding ghúndar men ýisinderding el basqarghan kisilerining qazaq tiline jaqyn sóilegenin, biraq qytay iyerogliyfi búl sózderdi búzyp jazghanyn aitady. Mysalgha, Unguymy – qazaqsha Ongharbay, Tulehe – qazaqsha Tóleke, Hulhe – qazaqsha Kýlke (bir taypanyng aty). «Aja» - búiryq, zan. Qazaqtarda «Ay der aja, qoy der qoja» deytin sózder bar.

«Bizding zamanymyzdan eki ghasyr búryn jazylghan Qytay tarihynan ghúndardyng on tórt sózin tapqan zertteushi V.A.Panov olardyng ishinde belgili sóz – Chen-ly (tәniri), tau-lo (taudaghy túraq), gutu – qútty, silyni – silik, taza, qazaqsha – silki t.b. [6].

Europalyq týrkologtar G.Derfer jәne Dj. Kihon «ghúndardyng tili týrki tili bolmaghan» dep short kesedi: «Mojno s uverennostiu skazati, chto yazyk sunne ne byl ne turkskiym, ny mongoliskiym, veroyatno, chto rechi iydet o vymershem izolirovannom yazyke(kak v sluchae s ugortskim ily shumerskom yazyke»[7].

Al, E.Dj.Pullibleng ghúndar tilin altay tildik semiyasyna jatqyzbay, olardy: «Sunnu govorily na yazyke eniyseyskoy semii, chto y monlogy, y turki, kotorye posle nih staly hozyaevamy vostochnyh stepey. Unasledovaly ot nih elementy y politicheskoy organizasiy vmeste s sootvetstvuyshiy leksikoy»,- dep, olardy eniysey tildik semiyasyna jatqyzyp, ghún tilin altay tili tobyna jatatyn týrik tilderinen alystatu pighyly baryn bayqatady[8].

Orys qytaytanu ghylymynyng atasy Ya.Bigurin ejelgi qytay derek kózderine sýiene otyryp «sunnu pisimen ne iymeiyt» dep birjaqty tújyrghan[9].

Bedeldi ghalymnyng búl pikiri osynday pikirlerding óristeuine jol ashty. Múnday kózqarastar jóninde tarih ghylymdarynyng kandidaty Álimghazy Dәulethan ózining «Húndar» degen zertteu maqalasynda: «Húndardyng (sunnulerdin) tili men jazuy týgil, búl halyqtyng ózining jalpy týrik halyqtaryna, sonyng ishinde bizding qazaq halqyna qatysy jóninde mardymdy pikirding әli aitylmaghany bayqalady»[2].

Tipti bizding qazirgi qoldanystaghy oqulyghymyz bolyp tabylatyn 1996j. Shyqqan «Qazaqstan tarihy» oqulyghynyng ózinde ghúndar tili jóninde ekiúshty pikir bar. «Sunnulerding tili әzirge belgisiz. Zertteushiler qazirgi uaqytta sunnulerding tilin ejelgi týrik tiline, bәrine jaqyn Altay tobynyng tiline jatqyzugha beyim»[10].

Qazirgi kórnekti qytay ghalymdary Ly Gan, Vang júnhan óz enbekterinde ghúndardyng jazu-syzuy bolmaghan degen baylam aitady.

Osynday pikirlerge qarata Á.Marghúlan bylay dep jazady: «Qazaqstannyng baytaq ólkesinde tórt týrli jazudyng ýlgisi saqtalghan. Eski ghún, ýisinder paydalanaghan runa jazuy. Shyghys Týrkistanda úighyrlar paydalanghan aramen jazuy (Júban ana, Bataghay), arab jazulary bolghan», - dey kele, týrkilerge tәn bitik jazugha toqtalyp bylay deydi: «Bitik» (jazu) – eski ghún dәuirinen kele jatqan eski sóz. Ol orhon jazularynda da aitylyp otyrady. Kóp ghalymdardyng zertteuinshe, «Bitik» sózi hún zamanynda qytaylar aitatyn «Pit» sózinen shyqqan, ol ashyq betke týsiretin qalamnyng úshy. «Bitik» (jazylghan sóz), bitmek-jazu-tarihy dәuirlerde Ortalyq Aziyada, Qazaqstanda әkimshilik qúrghan oryndardyng barlyghyna belgili sóz. Olardyng jazuynda aitylghan sóz - «ol bitik bitti» - «ol jazu jazyldy»[11].

Osy pikirlerden shyghatyn týiin, ghúndardyng tili júmbaq, belgisiz degen akademik Andrash Rona-Tashtyng pikirlerining birjaqty ekendigin bayqatatyn siyaqty. Ghúndardyng óz jazuy, әlipbii de bolghan.

«Tap osynday ashyq pikirdi VII ghasyrdyng 30 jyldary Jetisudy aralap shyqqan sayahatshy Suani–Syan da aitady. Ol kisining bayqauynsha Jetisudyng mәdeniyet órkendeui biyik satygha kóterilip, halqynyng jartysy suarmaly egin salyp, ózgesi sauda isteydi. Jazu týsiretin alfaviyti bar, tarihy shejirelerdi bayandaytyn shygharmalary bar (Bartolid)» [5].

Endi ghún jazuyna oralayyq. Kópke deyin aighaq bolarlyq zattyq derekter tabylmaghan bolatyn. Belgili týrkitanushy ghalym Qarjaubay Sartqojaúly ghún jazuyna baylanysty mynaday derekterdi algha tartady: «1982 jyly Monghol arheologtary Búlghyn aimaghyndaghy Babaly (Óvgónt) bókterine jerlengen Hunnu molasynan qyruar olja tapty. Olardyng ishinde altynmen aptap, kýmispen kýptegen at әbzelderi, som altynnan qúiylghan 39 qapsyrma siyaqty mýlikterge qosa, dóngelek ýstindegi altynnan shenip jasaghan pengey (pengey – medalion, qanghay – medali) de bar edi. Dýnie jýzi ghalymdarynyng zarygha kýtkeni de osy pengey siyaqty derekti aighaq bolatyn» - dey kelip, diametri 3,5 sm bolatyn pengeyding ortasynda qaumetti qoba saqaly, qiyaq múrty bar adamnyng beynesi shekilgenin, beynening eki jaghyna kóne runikanyng 9 әrpinen túratyn 4 sóz jazylghanyn aitady. Jazudyng transkripsiyasynda «Oy – Sengir» «Elshi – ynty» degen sózder bar eken. Qazaqsha audarmasy:

1. Oy – Sengir. 2. Elshining nayzasy bolyp shyqqan. Osy jazulardan ghalymdar mynaday tújyrymdama jasaydy: «1.Hunnular dybys beyneleytin alfavittik jazu qoldanghan.
2. Búl jazular hunnulardan beri úrpaqtan-úrpaqqa ýzilmey jalghasyp, H ghasyrgha deyin qoldanylady.
3. Mongholiya men Tuva, Qazaqstan men Qyrghyzstan jerlerinen úshyrasatyn jýzdegen runikalyq aighaqty búdan bylay tek VII –IH ghasyrdaghy týrkilerge ghana tәn dep emes, endi hunnyn, Tova, Vey, Syanibi, Juan-juan qaghanatyna da qatysty múra dep qarastyrugha bolady.
4. Hunnular bayyrghy týrki (baba týrki) tilinde sóilegen jәne memlekettik tili týrki tili bolghan.
5. Hunnular tilining birden-bir múrageri qazirgi týrki halyqtary ekeni de dau tudyrmaq emes.» [12.455-456]

Búl derekter ghúndardyng ózine tәn jazuy bolghandyghyn ghylymy túrghydan dәleldey týsedi.

Endi Atilla esimining týrkilik negizin eskermey, tek got tilindegi negizin aitu da ghylymy túrghydan birjaqtylyq bolyp sanalady. Ghún kósemi Atilla esimi etimologiyalyq әdebiyetterde san mәrte kóp talqylaudan ótken. Eng kóp taralghany jәne jalpy kópshilik qazirgi tanda qabyldaghan ghylymy traktovkasy got negizindegi «әkey» (got.atta «әkenin» kishireytu maghynasyndaghy júrnaghy bolyp tabylady). Biraq búghan qarap búl esimning týrkilik etimologiyasyn joqqa shygharugha bolmaydy. Týrkolog IY.N.Shervashidze Atilla esimining týrkilik negizden shyqqandyghyn bylaysha aiqyn jazady: «Obshetukskoe nazvanie jelchy - *ö:t otrajeno v sovremennom chuvashskom yazyke (potomke drevnebulgarskogo) kak vat. V drevnebulgarskom doljna byla sushestvovati forma *awat s posleduysheys reduksiey nachalinogo kratkogo a – (normalinyy refleks obshetukskogo*ö: b chuvashskom - ava- v inlaute y  va – v anlaute...

Chto kasaetsya vtoroy chasty iymeny Atilly, to zdesi, po naemu mnenii, mojno usmatrivati obshetukskoe *däli bezumnyi, bezrassudnyy V drevnebulgarskom eta osnova doljna byla transformirovatisya v *tili, sr.: chuvash.tilĕ–r-`besitisya; prihoditi v yarosti, sviyrepeti, nesitovstvovati, besosnovatisya`.

Itak, esly imya Atilly etimologizirovati na tukskoy (drevnebulgarskoy) pochve, to ono doljno bylo zvuchati kak *Awat – tili y oznachati doslovno `yarostno(jelchno) – beshenyi(bezumnyi)`. Podobnye iymena – ne redkosti sredy iymen tiranov; sr.: koroli Navarry Karl II Zloy (Carlos II el Malo), tureskiy sultan Selim I Sviyrepyy (Selim I Yavus) , sari y velikiy knyazi vsya Rusy Ivan Groznyy (Ivan Vasilievich IV Groznyi) y t.p.»[12, 80].

Jogharydaghy pikirlerden týigenimiz Atilla esimining «ót» sózimen baylanystylyghy. Ejelgi týrki tilindegi «ót» qazirgi qazaq tilinde de «ót» maghynasynda qoldanylady. Qazaq tilinde «óting jarylyp ketse de aitayyn» degen sóz tirkesi bar. Yaghny «ót» sózi búl jerde ashu shaqyratyn jayttargha baylanysty aitylyp otyr. Búqar jyraudyng Abylaygha qarata aitqan: «Ótinmenen jarylma, ókpenmenen qabynba» - degen әigili sózi bar. Ashuly, yzaqor, kýigelek úghymdaryna qatysty «ót» sózi qoldanylghan. Ghalym IY.N.Shervashidze osy aitylghandardan tómendegishe oy qorytady: «1. V nostoyashee vremya iymeiytsya serieznye dovody v polizu prinadlejnosty yazyka sunnu (=gunnov) k turkskim yazykam (vovsyakom sluchae, turkskiy  komponent  sredy gunnov  doljen byl byti vesima sushestvennym);

Bulgarskoe istolkovanie iymeny Atilly (=*Abat-tili) pozvolyaet obiyasniti ellinizirovannui peredachu etogo iymeny kak Avitohol v dunaysko – bulgarskom iymenniyke. Grecheskaya peredacha sohranila, po viydemomu, kak obshee zvuchanie iymeny (s nekotorymi, veroyatno, kalamburnymy iskojeniyamiy), tak y ego znachenie (“jelochnyi,yarostnyi”). Bolee togo, traktovka iymeny Atilly kak slovovlojeniya pozvolyaet parirovati glavnyy foneticheskiy argument protivnikov turkskoy etimologiy – neharakternosti iminirovannyh soglasnyh dlya drevneturkskogog.

V svete predlojennogo obiyasneniya tolkovanie Atilla na germenskoy pochve kak «batushka» sleduet priznati narodnyy etimologiey rezulitatom prisposobleniya inoyazychnogo (drevnebulgarskogo) iymeny *Awat – tili k germanskoy yazykovoy srede[13, 81].

Sóz sonynda aitarymyz ghúndar, saqtardyng tegine, tiline baylanysty, Atilla esimining etimologiyasyna baylanysty europasentristik  tanymnan tuyndaytyn birjaqty kózqarastardyng әli de bolsa kezdesetini. Bizding aitpaghymyz múnday kózqarastargha europasentristik tanymnan ada, jan-jaqty, obektivti, ghylymy taldanghan otandyq jәne әlemdik týrkologiyadaghy abyroyly da bedeldi túlghalardyng әbden ekshelgen, saralanghan kózqaras, tújyrymdaryn, pikirlerin dәiek etsek.

Paydalanghan әdebiyetter:

1. «Ana tili» gazeti, №51,jeltoqsannyng 18-i, 2008 jyl
2. Dәulethan Álimghazy.Húndar // «Jalyn jurnaly», №12, 2004
3. Marghúlan Á.H. Ejelgi jyr, anyzdar. Almaty, 1985
4. Marghúlan Á.H. Anyzben jetken aqiqat //«Jalyn jurnaly» №8, 2004//
5. Óteniyazov S. Ghúndar múrasy. //«Jalyn jurnaly» №8, 2004//
6. Panov V.A. K istoriy narodov sredney Aziiy.Sunnu(Hunnu). Turkskie proishojdenie naroda Sun-nu (Hunnu) kitayskih letopiysey. Vladivostok, 1916.
7. Derfer G. O yazyke gunov.Zarubejnaaya turkologiya.Moskva, 1986.Vyp. 1.
8. Pulliblenk E. Dj. Yazyk sunnu.
9. Bichurin N.Ya. Sobranie svedeniy o narodah, obitavshih v Sredney Aziy v drevnie vremena. Vtoroe izdaniye. M , 1950-1953
10. Qazaqstan tarihy, 1 t.,Almaty, 1996j
11. Marghúlan Á. Tamghaly tas jazuy. Qazaq tarihynan. Almaty, 1977.
12. Qarjaubay Sartqojaúly. Hunnu jazuy. //Álem.Alimanah. 1. Almaty, 1991basylym//
13. Sovetskaya turkologiya. №3,Baku,1989

Sәbit Jәmbek,

Sh.Sh.Uәlihanov atyndaghy Kókshetau memlekettik uniyversiytetining dosenti, filologiya ghylymdarynyng kandidaty

Abai.kz