كەيىنگى قۋاتتى تۇركى قوعامى مەن مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىندا عۇنداردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. بىلايشا ايتقاندا عۇندار مەن عۇندار قوعامى پروتوتۇركى، پروتوتۇركى قوعامى بولىپ سانالادى. بۇل تۇجىرىمدى تۇركىتانۋ الەمىندە ەسىمدەرى ايگىلى تالاي بەدەلدى تۇركىتانۋشى عالىمدار مەن ماماندار ماقۇلداپ كەلەدى. عۇندار مادەنيەتى، شارۋاشىلىق ءتيپى، قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىمى، مادەنيەتى مەن ونەرى، بولمىسى مەن ءدىنى، ءتىلى كەيىنگى داۋىرلەردەگى ولاردىڭ جاڭا بۋىنى تۇركىلەرگە ميراسقور رەتىندە مۇرا بوپ قالعان. بىراق وسى تۇركىلەردىڭ ارعى اتا-باباسى بوپ تابىلاتىن عۇنداردىڭ جازۋى مەن تىلىنە كەلگەندە ءالى دە بولسا بىرىزدىلىك جوق. كەرەعار كوزقاراستار مەن تۇجىرىمدار وكىنىشكە وراي ءالى دە بولسا ارا-كىدىك كەزدەسىپ وتىرادى.

ەندى تاقىرىبىمىزدىڭ وزەگى بولىپ وتىرعان بىرەر كوزقاراس، تۇجىرىمدار توڭىرەگىنە ويىسساق. فيلولوگ، شىعىستانۋشى، ماجارستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، سەگەد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، اكادەميك اندراش رونا-تاش «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ تىلشىسىنە 2008 جىلدىڭ 18 جەلتوقسان كۇنى №51 سانىندا ماجارلار تاريحى جونىندە سۇحبات بەرىپتى. جالپى اكادەميك اندراش رونا-تاش تەك قانا ماجارستان عانا ەمەس، كوپتەگەن شەت ەلدەرگە ءمالىم عالىم، كوپتەگەن عىلىمي سىيلىقتاردىڭ يەگەرى. دەي تۇرساق تا وسى عالىمنىڭ سۇحباتىندا، اتيللا ەسىمىنە، عۇندار، ساقتار تاريحىنا قاتىستى تۇجىرىمدارىندا ەۋروپاتسەنتريستىك كوزقاراستاردىڭ سالقىنى بار ەكەنىن اڭعارماۋ مۇمكىن ەمەس.

عىلىمدا ساقتاردىڭ يران تىلىندە سويلەگەنى نەمەسە تۇركى تىلىندە سويلەۋىنە بايلانىستى داۋلى پىكىرلەر كوپ. ەۋروپاتسەنتريستىك  باعىتتاعى عالىمدار يران تىلىندە سويلەگەن دەسە، وعان قارسى باعىتتاعى عالىمدار توبى تۇركى تىلىندە سويلەگەن دەگەن پىكىر بىلدىرەدى. سوڭعىلارىنىڭ پىكىرلەرى بۇگىنگى تاڭدا عىلىمي ءۋاجى جاعىنان تياناقتى ەكەندىگىن ەسكەرۋىمىز قاجەت. اكادەميك اندراش رونا-تاشتىڭ تۇجىرىمدارى ەۋروپاتسەنتريستىك باعىتتاعى كوزقاراستاردى قۋاتتايتىنى كورىنىپ-اق تۇر. «حريستياندىققا دەيىنگى 800-300 جىلدار اراسىندا قارا تەڭىزدەن سولتۇستىككە قارايعى جەرلەردە ءومىر سۇرگەن كوشپەندىلەردى ءبىر كەزدەگى گرەك قاينار كوزدەرى ساقتار دەپ اتايدى. بۇگىن وسى ساقتاردىڭ كوبىنىڭ يران تىلدەرىنىڭ بىرىندە سويلەگەنىن بىلەمىز. گرەكتەردى ساقتاردىڭ قاي تىلدە سويلەگەندەرى ەش قىزىقتىرماعان، ەڭ ماڭىزدىسى، گرەكشە تۇسىنبەيتىن حالىق ەكەندىگى، سويلەيتىندەرى «بار-بار»، ياعني باربارلار. الايدا بۇگىن ساقتار سويلەگەن يران  ءتىلىن كوپتەگەن قاينار كوزدەر ارقىلى قايتا قۇرا الامىز. ءسوز بايلىعىمىزدىڭ اسا باعالى سوزدەرى يران تىلىنەن وسى كەزدەردە ەنگەن»[1].

الماتى وبلىسىنىڭ شەگىندەگى ەسىك وباسىنان ق.اقىشەۆ باستاعان ارحەولوگتار 26 رۋنالىق ءارپى بار «كۇمىس توستاعان» تاپتى. بۇل «كۇمىس توستاعان» ەجەلگى قازاقستان جەرىن مەكەندەگەن ساقتاردىكى بولىپ شىقتى. ونى بەلگىلى تۇركولوگ-عالىم ا.امانجولوۆ وقىپ شىقتى. بۇل جازۋ ساقتار يران تىلدەس بولدى دەگەن تۇجىرىمدى مۇلدەم جوققا شىعارىپ، ساق تايپالارىنىڭ كونە تۇركى تىلىندە سويلەگەنىن ايقىنداپ وتىر. بۇل جايىندا تاريحشى ابىلعازى داۋلەتحان بىلاي جازادى: «پروفەسسور ا.امانجولوۆ وقىپ، انىقتاپ، اۋدارىپ بەرگەن «كۇمىس توقتاعانداعى» 26 رۋنيكالىق ءارىپتىڭ ورحان- ەنيسەي سىنا جازۋىنىڭ العاشقى نۇسقاسى ەكەنىنە قارسى قويار دالەلى بولماسا دا، ءالى كۇنگە دەيىن بىرەۋ سەنسە، بىرەۋ سەنبەي كەلەدى. مۇنداعى سەنىم مەن كۇدىك تەك X-XII عاسىرلىق الشاقتىقتا دا، ەكى جازۋ ۇلگىسىنىڭ كەيبىرەۋىنىڭ كەيدە ۇقساپ، كەيدە ۇقساماي تۇرۋىندا دا ەمەس، تۇرىك حالىقتارىنىڭ ەتنوگەزىنە، ونىڭ ەلدىك، ازاماتتىق تاريحىنا دەگەن ەۋروپاتسەنتريستىك، سىڭار جاق، قاساڭ قاعيدالاردىڭ قيقارلىعىن دا جاتسا كەرەك دەپ ويلايمىز»[2, 25].

ەجەلگى گرەكتەر يران الەمى، جالپى يران تىلدەس حالىقتارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا كورشى-قولاڭ ءومىر سۇرگەن. گرەكتەر مەن يراندىقتار ءبىر-بىرىنەن كوپ نارسەنى العان، كوپ نارسەنى بەرگەن. ۇنەمى مادەني الىس-تۇيىستە بولعان. گرەك-پارسى سوعىستارىندا كىشى ازيالىق گرەك قالا-پوليستەرىندەگى گرەكتەر پارسىلار جاعىندا سوعىسقان. الەكساندر ماكەدونسكيمەن سوعىسقان داري اسكەرىندە كىشى ازيالىق گرەكتەر ۇلەسى باسىم كوپشىلىك بولعان. كەيىن شىعىسقا كەلگەن كەزدە الەكساندر ماكەدونسكي اسكەرلەرىندە دە پارسىلار مەن يران تىلدەس حالىقتار مول بولدى. سوندىقتان دا گرەكتەر مەن يراندىقتاردىڭ اراسىندا ەجەلگى ۋاقىتتا الا-بوتەن ەتنيكالىق سانا تۇرعىسىنداعى قاراما-قارسىلىق (كونفرونتاتسيا) بولا قويعان جوق. ەجەلگى گرەك ميفولوگياسىنداعى پەرسەي پارسى ەتنونيمىمەن تىعىز بايلانىستى. وسى سەبەپتەردەن گرەكتەر يراندىقتاردى ۆارۆارلار قاتارىنا جاتقىزا قويعان جوق. ولاي بولسا گرەكتەردىڭ يران تىلدەس سكيفتەر مەن ساقتاردى ۆارۆارلار دەي قويۋى قيىن. ال ەگەر ولار تۇركىتىلدەس بولسا اڭگىمە باسقاشا. بىزدە سكيفتەر مەن ساقتاردىڭ تۇركىتىلدەس  ەكەندىگىن قۋاتتايتىن عالىمداردىڭ كوزقاراستارىن قۇپتايمىز.

ەندى ماجار عالىمى اندراش رونا-تاشتىڭ عۇندار مەن عۇن كوسەمى اتتيلا تۋرالى پىكىرلەرىنە نازار سالايىق. «حريستوستىڭ تۋىنان كەيىنگى 375-ءشى جىلى، عالامات وزگەرىستەر باستالدى. سول كەزدە ەدىلدى ءبىر حالىق كەشىپ ءوتتى، كوپ ۇزاماي ولاردى ەۋروپادا عۇن اتىمەن تاني باستادى. ءسويتىپ، دالادا يران ءداۋىرى اياقتالادى، ولاردان شىعىس ەۋروپا دالاسىندا يران ءتىلدى حالىق الاندار جانە ءبىزدىڭ استارىمىزدىڭ اتا-بابالارى بۇگىنگى وسەتيندەر قالدى.

عۇنداردىڭ ءتىلى ءالى كۇنگە دەيىن جۇمباق، عۇن تىلىنەن قالعان ءۇش-اق سوزدەن sztraba, medosz, kamon (sztraba – ستراۆا، قايتىس بولعان ادامعا بەرىلەتىن اس، ياعني medosz – بال سىراسى، kamon – تارى سىراسى) ەشقانداي بايسالدى تۇجىرىم جاساي المايمىز. عۇندار يمپەرياسىنىڭ نەگىزگى كۇشىن توپتار قۇراعانىنى دا بىلەمىز. اتتيلا دەگەن اتتىڭ ءوزى گوتتىكى» [2].

ساق (سكيف), عۇن، تۇركى ناسىلدەرىنىڭ ءبىر تەكتەن تارايتىندىعىن اكادەميك ءا.مارعۇلان بىلايشا جازادى: «قىتاي تاريحىنىڭ سۋرەتتەۋىنشە، عۇنداردىڭ ارعى تەگى قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزى، قىتايدىڭ شان-ين، ەسكى چجاۋ زامانىندا جاساعان ەلدەر، ساقتاردىڭ (سكيفتەردىڭ) ءبىر ۇلكەن ۇلىسى. ولاردىڭ ەرتە كەزدە مەكەندەگەن جەرى تەرىسكەي كۇنگەي ولكەسى. بەرگى كەزدە ولاردان تۇركى تايپالارى تاراپ، تەگىسىمەن بايتاق ساحارادا ءوسىپ-ونەدى» [3].

عۇندار تاريحى ەجەلگى قىتاي جازبالارىندا كوپ كەزدەسەدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەرەكشە شىعارمالاردىڭ قاتارىنا جاتاتىنى قىتايدىڭ ەجەلگى زامانداعى ايگىلى تاريحشىسى سىما تسياننىڭ «شى تسزي» (تاريح), «تسيان حان شۋ» ء(بىرىنشى حان ءداۋىرىنىڭ تاريحى»), «حانىحۋ» ( ەكىنشى حان ءداۋىرىنىڭ تاريحى), «تۋنتسزيان-گانلۋ» ەڭبەكتەرى.

ەۋروپادا عۇندار تاريحىنا قاتىستى قىتاي، لاتىن، ارميان تىلدەرىنەن اۋدارىلعان عىلىمي ماتەريالدار جەتەرلىك. وسىلاردىڭ ىشىندە XVIII عاسىردا قىتاي  تىلىنەن اۋدارىلعان ي.دەگيننىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاۋىمىز قاجەت. عۇن، ءۇيسىن، قاڭلى، تۇركى تايپالارى تۋرالى باي مالىمەتتەردى قىتايدىڭ ەسكى تاريحي جازبا كوزدەرىنەن ورىسشاعا اۋدارعان قاجىرلى عالىم ن.يا.بيچۋرين. عۇندار مەن تۇركىلەردىڭ ءبىر حالىق ەكەنىن كوپتەگەن عالىمدار دالەلدەگەن. ولاردىڭ ىشىندە ف.حيرت، س.پاركەر، ابەل رەميۋزا، پراي، ا.ا.كۋنيك، ۆ.ۆ.رادلوۆ، ي.دەگين، ۆ.ا.پانوۆتار بولدى. ۆ.ۆ.رادلوۆ تۇرىكتەردىڭ عۇنداردان شىققاندىعىن سيرەك فاكتىلەرمەن دالەلدەي وتىرىپ، وسى كوزقاراسقا قارسى بولعان عالىمداردى قاتتى شەنەيدى.

قىتاي قاينار كوزدەرىن فرانتسۋز تىلىنە اۋدارعان. ي.دەگيننىڭ پىكىرىنشە، تۇرىكتەردىڭ شىعۋى ەسكى عۇنداردان ەكەنى ايقىن. مونعول مەن تۇرىكتەردىڭ شىعۋىندا دا ونشاما ايىرماشىلىق جوق. مونعوليادا تۋعان شىڭعىس حاننىڭ ەلى – تۇرىكتەردىڭ ءبىر بولىگى. عۇندار – ەڭ ەسكى تۇرىك. ولاردىڭ ءىزىن الا كەيىن تۇرىك قاعاناتى قۇرىلدى.

ابەل رەميۋزا مىناداي پىكىر ايتادى: «حۋن –گۋن ەكەۋى ءبىر ءسوز، ەسكى داۋىردەگى عۇنداردىڭ اتى، ولار تەگىسىمەن تۇرىكتەر، بەرگى كەزدە ولاردىڭ ءبىر بولىگى مونعول بولا باستاعان [4].

عۇنداردىڭ تۇركىلەردىڭ اتا  - باباسى ەكەنىن ەجەلگى ماجار جازبالارىنان جان-جاقتى زەرتتەپ، ايقىن كورسەتكەن اكادەميك ا.ا.كۋنيك. ول تۇركىلەردىڭ شىعىس ەۋروپاعا، وڭتۇستىك رەسەيگە كەلۋى عۇندار زامانىنان باستاۋ العان دەيدى. ەجەلگى اتا – بابا قونىسى، بەسىگى بولعان التاي تاۋىنان تاراپ شىققان عۇندار باتىس ازيانى (ارال تەڭىزى، كاسپي دالاسى) قونىس ەتىپ، بىرتە-بىرتە قارا تەڭىزگە جەتەدى. عۇنداردىڭ تەگى تۇركى تايپالارىنان ەكەنىن ايتا كەلىپ، ولاردان سوڭ بىرنەشە داۋىردەن كەيىن ولاردىڭ ءىزىن الا تۇركىلەردىڭ كەيىنگى بۋىنى، پەشەنەكتەر، قىپشاقتار، وعىزدار دا كەلىپ جەتتى دەيدى.

تۇركىلەردىڭ عۇنداردىڭ ۇرپاعى، مۇراگەرلەرى ەكەنىن تاماشا دالەلدەپ ايتقان ورىس عالىمى، اكادەميك بارتولد. اكادەميكتىڭ عۇندار مەن تۇركىلەرگە قاتىستى تومەندەگى پىكىرلەرىنە كوز جۇگىرتەلىك: «تيۋركسكي نارود پرينادلەجال ك چيسلۋ سوستاۆنىح چاستەي راسپاۆشەيسيا ك كونتسۋ پەرۆوگو ۆەكا ن.ە. يمپەري حۋننوۆ(گۋننوۆ). «كيتايتسى نازىۆايۋت تيۋركوۆ VI ۆەكا پوتومكامي حۋننوۆ». «چاست حۋننوۆ وستاۆاليس ۆ كيرگيزسكيح ستيپياح. ەتي حۋننى جيۆۋشيە ۆ سترانە ك سەرەرۋ وت ۋسۋنەي نوسيات ۋ كيتايتسەۆ نازۆانيە يۋەبان». «يۋەبانتسى بىلي تيۋركي، كيتايتسى نازىۆايۋت يح پوتومكامي حۋننوۆ ي گوۆوريات چتو يح وبىچاي ي يازىك بىلي وديناكوۆى س گاوگيۋزسكيمي (ۋيگۋرسكيمي)» [4].

عۇنداردىڭ ادەت-عۇرپىنىڭ، سالت-ءداستۇرىنىڭ قازاقتارمەن بىردەي ەكەنى تۋرالى كوپ ايتىپ، جازعان عالىم ءا.ح.مارعۇلان. «رۋحاني تىرشىلىگى ەسكى قازاق تايپالارىنىڭ ويلاۋىمەن بىردەي. ولار جاراتىلىستاعى بارلىق بەينەلەردى ارداقتاپ، وعان باس يگەن... اسا سۇيگەن دۇنيەلەرى – كوك اسپان، جەر-سۋ، ادەمى ءزاۋلىم تاۋلار، ۇلى ورمان. ولاردىڭ باس يەتىن ءتاڭىرىسى، ءدىنى – كوك اسپان، ودان ىزگى دۇنيە بولماعان. كوككە قاراپ كۇنگە، ايعا تابىنعان. عۇنداردىڭ باسشىلارى تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرىپ، شىعىپ كەلە جاتقان كۇنگە باس ءيىپ، قولىن كوككە كوتەرگەن. جاڭا اي تۋعاندا قولىن كوككە كوتەرىپ، ايعا تابىنعان. قازاقتار بۇل ءداستۇردى ەرەكشە ارداقتاپ، ەش ءبىر وزگەرۋسىز سول قالپىندا، مىناداي تىلەك ايتاتىن:

اي كوردىك، امان كوردىك،

جاڭا ايدا جارىلقا،

ەسكى ايدا ەسىركە...» [3, 56-57].

اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ تالانتتى شاكىرتى، عالىم-تاريحشى سامات وتەنيازوۆ تا ۇستازىنىڭ پىكىرىن قۇپتاي وتىرىپ، ونى ءارى قاراي بىلايشا وربىتەدى: «شىنىندا دا، سولاي. عۇنداردىڭ ادەت-عۇرپىنىڭ، سالت-ءداستۇرىنىڭ بۇل كۇندە تىكەلەي مۇراگەرى قازاق حالقى ەكەنى ءسوزسىز. مىسالى، بالانى بەسىككە بولەۋ، جىلقىنىڭ ەتىن جەپ، ءسۇتىن ءىشۋى، قادىرلى قوناققا قويدىڭ باسىن تارتۋى، قۇمالاق اشىپ نەمەسە جاۋىرىن سۇيەكپەن جورۋ قازاق حالقىندا عانا ساقتالعان. ارينە، وسى ادەت-عۇرىپتىڭ بارلىعى قازاق ەلىنە قىپشاق مادەنيەتى ارقىلى جەتكەن. مىسالى، الگىندەي ادەت-عۇرىپتار قىپشاقتان باسقا وعىز نەمەسە قارلۇق مادەنيەتىن جالعاستىرۋشى حالىقتىڭ ەشقايسىسىندا جوق.

بەرنشتامنىڭ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى تاپقان عۇنداردىڭ بەسىگى مەن قازىرگى قازاق بەسىگىنىڭ ەشقانداي ايىرماشلىعى جوق» [5.20].

بۇلاردان باسقا سامات وتەنيازوۆ عۇن ءتىلى مەن تۇركى ءتىلىنىڭ ءتۇپ-توركىنى، قاينار بۇلاعى ءبىر ەكەنىن الكەي مارعۇلان ەڭبەكتەرىنە سۇيەنىپ جان-جاقتى كورسەتكەن ەدى.

عۇنداردىڭ گەرمان ءتىلى مەن ماديار تىلىندە ساقتالعان كونە سوزدەرىن زەرتتەگەن عالىم يۋ.بلەەر جانە باسقا عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن الەكەڭ جان-جاقتى پايدالانعان.

گەرمانداردىڭ عۇندار تۋرالى ايتىلاتىن كونە سوزدەرىن تەرەڭ زەرتتەگەن يۋ.بلەەر كورتەگەن قىزىقتى مالىمەتتەر بەرەدى. يۋ.بلەەر عۇنداردىڭ كەيبىر ەرەكشە سوزدەرىن مىسالعا كەلتىرەدى، سولاردىڭ ىشىندە كىسى اتتارى – ەرناق، دەنگيەك، ويۆارسي، بەريح، حەلحەل ت.ب. سونداي-اق، كەيبىر تەرميندەرى: قۇل-كىشى (قۇل، كىسى، كۇل), قىز-بالا، ال زاتتاردان قىنلى (سەلەبە) سوزدەرى. بۇل سوزدەردى تەرەڭ زەرتتەگەن ف.حيرت پەن ۆ.ۆ.بارتولدكە سىلتەمە جاساعان الەكەڭ: «بۇل عالىمنىڭ نىقتاۋىنشا، عۇنداردىڭ ءتىلى – ەڭ ەسكى تۇرىك ءتىلىنىڭ ءبىرى. قانلىق-قىنعا سالىپ جۇرەتىن سەلەبە، قىلىش، «پارودنىي مەچ گۋننوۆ»، - دەپ الەكەڭ بارتولدكە سىلتەمە بەرىپتى. شىنىندا، ءالى كۇنگە دەيىن قازاق جانە كوپتەگەن تۇرىك ەلدەرىندە قىلىشتىڭ قالتاسىن-«قىناپ»، ال پىشاقتىڭ قالتاسىن «قىن» دەپ اتايدى.

ودان ارى قاراي بۇل سوزدەر ءبىزدىڭ زامانىمىزدان 47 جىل بۇرىن عۇندار قىتاي ۇكىمەتىمەن كەلىسىم جاساپ وتىرعاندا تاعى كەزدەسەدى. عۇنداردىڭ تىلىندە «يەر»، «سۋ»، «وت» ، «ءتاڭىرى» ، «ءاانۋن» (دۇنيە) سوزدەرى ايتىلىپ وتىرادى. بۇلاردى جاقسىلاپ تەكسەرگەن – ف.حيرت، ك.شيراتوري، ل.بازين، و.مەنشەن-حەلفەن، پ.پەلو، ف.التحەيم، يۋ.ا.زۋەۆ» [5.21].

پ.پەلە مەن ۆ.ۆ.بارتولد عۇندار ۇرپاعى سيانبيلەردىڭ زەرتتەۋلەرىندە دە تۇرىكشە سويلەگەنىن ايتقان. ءا.ح.مارعۇلان ءشيراتوريدىڭ عۇندار مەن ۇيسىندەردىڭ ەل باسقارعان كىسىلەرىنىڭ قازاق تىلىنە جاقىن سويلەگەنىن، بىراق قىتاي يەروگليفى بۇل سوزدەردى بۇزىپ جازعانىن ايتادى. مىسالعا، ۋنگۋيمي – قازاقشا وڭعارباي، تۋلەحە – قازاقشا تولەكە، حۋلحە – قازاقشا كۇلكە ء(بىر تايپانىڭ اتى). «اجا» - بۇيرىق، زاڭ. قازاقتاردا «اي دەر اجا، قوي دەر قوجا» دەيتىن سوزدەر بار.

«ءبىزدىڭ زامانىمىزدان ەكى عاسىر بۇرىن جازىلعان قىتاي تاريحىنان عۇنداردىڭ ون ءتورت ءسوزىن تاپقان زەرتتەۋشى ۆ.ا.پانوۆ ولاردىڭ ىشىندە بەلگىلى ءسوز – چەن-لي ء(تاڭىرى), تاۋ-لو (تاۋداعى تۇراق), گۋتۋ – قۇتتى، تسيلىن – سىلىك، تازا، قازاقشا – سىلكى ت.ب. [6].

ەۋروپالىق تۇركولوگتار گ.دەرفەر جانە دج. كيحون «عۇنداردىڭ ءتىلى تۇركى ءتىلى بولماعان» دەپ شورت كەسەدى: «موجنو س ۋۆەرەننوستيۋ سكازات، چتو يازىك سيۋننە نە بىل نە تيۋركسكيم، ني مونگولسكيم، ۆەروياتنو، چتو رەچ يدەت و ۆىمەرشەم يزوليروۆاننوم يازىكە(كاك ۆ سلۋچاە س ۋگورتسكيم يلي شۋمەرسكوم يازىكە»[7].

ال، ە.دج.پۋلليبلەنگ عۇندار ءتىلىن التاي تىلدىك سەمياسىنا جاتقىزباي، ولاردى: «سيۋننۋ گوۆوريلي نا يازىكە ەنيسەيسكوي سەمي، چتو ي مونلوگى، ي تيۋركي، كوتورىە پوسلە نيح ستالي حوزياەۆامي ۆوستوچنىح ستەپەي. ۋناسلەدوۆالي وت نيح ەلەمەنتى ي پوليتيچەسكوي ورگانيزاتسي ۆمەستە س سووتۆەتستۆۋيۋششي لەكسيكوي»،- دەپ، ولاردى ەنيسەي تىلدىك سەمياسىنا جاتقىزىپ، عۇن ءتىلىن التاي ءتىلى توبىنا جاتاتىن تۇرىك تىلدەرىنەن الىستاتۋ پيعىلى بارىن بايقاتادى[8].

ورىس قىتايتانۋ عىلىمىنىڭ اتاسى يا.بيگۋرين ەجەلگى قىتاي دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ «سيۋننۋ پيسمەن نە يمەيۋت» دەپ بىرجاقتى تۇجىرعان[9].

بەدەلدى عالىمنىڭ بۇل پىكىرى وسىنداي پىكىرلەردىڭ ورىستەۋىنە جول اشتى. مۇنداي كوزقاراستار جونىندە تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى الىمعازى داۋلەتحان ءوزىنىڭ «حۇندار» دەگەن زەرتتەۋ ماقالاسىندا: «حۇنداردىڭ (سيۋننۋلەردىڭ) ءتىلى مەن جازۋى تۇگىل، بۇل حالىقتىڭ ءوزىنىڭ جالپى تۇرىك حالىقتارىنا، سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ قازاق حالقىنا قاتىسى جونىندە ماردىمدى پىكىردىڭ ءالى ايتىلماعانى بايقالادى»[2].

ءتىپتى ءبىزدىڭ قازىرگى قولدانىستاعى وقۋلىعىمىز بولىپ تابىلاتىن 1996ج. شىققان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعىنىڭ وزىندە عۇندار ءتىلى جونىندە ەكىۇشتى پىكىر بار. «سيۋننۋلەردىڭ ءتىلى ازىرگە بەلگىسىز. زەرتتەۋشىلەر قازىرگى ۋاقىتتا سيۋننۋلەردىڭ ءتىلىن ەجەلگى تۇرىك تىلىنە، بارىنە جاقىن التاي توبىنىڭ تىلىنە جاتقىزۋعا بەيىم»[10].

قازىرگى كورنەكتى قىتاي عالىمدارى لي گان، ۆاڭ جۇڭحان ءوز ەڭبەكتەرىندە عۇنداردىڭ جازۋ-سىزۋى بولماعان دەگەن بايلام ايتادى.

وسىنداي پىكىرلەرگە قاراتا ءا.مارعۇلان بىلاي دەپ جازادى: «قازاقستاننىڭ بايتاق ولكەسىندە ءتورت ءتۇرلى جازۋدىڭ ۇلگىسى ساقتالعان. ەسكى عۇن، ۇيسىندەر پايدالاناعان رۋنا جازۋى. شىعىس تۇركىستاندا ۇيعىرلار پايدالانعان ارامەن جازۋى (جۇبان انا، باتاعاي), اراب جازۋلارى بولعان»، - دەي كەلە، تۇركىلەرگە ءتان بىتىك جازۋعا توقتالىپ بىلاي دەيدى: «بىتىك» (جازۋ) – ەسكى عۇن داۋىرىنەن كەلە جاتقان ەسكى ءسوز. ول ورحون جازۋلارىندا دا ايتىلىپ وتىرادى. كوپ عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە، «بىتىك» ءسوزى حۇن زامانىندا قىتايلار ايتاتىن «ءپىت» سوزىنەن شىققان، ول اشىق بەتكە تۇسىرەتىن قالامنىڭ ۇشى. «بىتىك» (جازىلعان ءسوز), بىتمەك-جازۋ-تاريحي داۋىرلەردە ورتالىق ازيادا، قازاقستاندا اكىمشىلىك قۇرعان ورىنداردىڭ بارلىعىنا بەلگىلى ءسوز. ولاردىڭ جازۋىندا ايتىلعان ءسوز - «ول بىتىك ءبىتتى» - «ول جازۋ جازىلدى»[11].

وسى پىكىرلەردەن شىعاتىن ءتۇيىن، عۇنداردىڭ ءتىلى جۇمباق، بەلگىسىز دەگەن اكادەميك اندراش رونا-تاشتىڭ پىكىرلەرىنىڭ بىرجاقتى ەكەندىگىن بايقاتاتىن سياقتى. عۇنداردىڭ ءوز جازۋى، ءالىپبيى دە بولعان.

«تاپ وسىنداي اشىق پىكىردى ءVIى عاسىردىڭ 30 جىلدارى جەتىسۋدى ارالاپ شىققان ساياحاتشى سيۋان–تسيان دا ايتادى. ول كىسىنىڭ بايقاۋىنشا جەتىسۋدىڭ مادەنيەت وركەندەۋى بيىك ساتىعا كوتەرىلىپ، حالقىنىڭ جارتىسى سۋارمالى ەگىن سالىپ، وزگەسى ساۋدا ىستەيدى. جازۋ تۇسىرەتىن ءالفاۆيتى بار، تاريحي شەجىرەلەردى باياندايتىن شىعارمالارى بار (بارتولد)» [5].

ەندى عۇن جازۋىنا ورالايىق. كوپكە دەيىن ايعاق بولارلىق زاتتىق دەرەكتەر تابىلماعان بولاتىن. بەلگىلى تۇركىتانۋشى عالىم قارجاۋباي سارتقوجاۇلى عۇن جازۋىنا بايلانىستى مىناداي دەرەكتەردى العا تارتادى: «1982 جىلى مونعول ارحەولوگتارى بۇلعىن ايماعىنداعى بابالى (وۆگونت) بوكتەرىنە جەرلەنگەن حۋننۋ مولاسىنان قىرۋار ولجا تاپتى. ولاردىڭ ىشىندە التىنمەن اپتاپ، كۇمىسپەن كۇپتەگەن ات ابزەلدەرى، سوم التىننان قۇيىلعان 39 قاپسىرما سياقتى مۇلىكتەرگە قوسا، دوڭگەلەك ۇستىندەگى التىننان شەنىپ جاساعان پەڭگەي (پەڭگەي – مەدالون، قاڭعاي – مەدال) دە بار ەدى. دۇنيە ءجۇزى عالىمدارىنىڭ زارىعا كۇتكەنى دە وسى پەڭگەي سياقتى دەرەكتى ايعاق بولاتىن» - دەي كەلىپ، ديامەترى 3,5 سم بولاتىن پەڭگەيدىڭ ورتاسىندا قاۋمەتتى قوبا ساقالى، قياق مۇرتى بار ادامنىڭ بەينەسى شەكىلگەنىن، بەينەنىڭ ەكى جاعىنا كونە رۋنيكانىڭ 9 ارپىنەن تۇراتىن 4 ءسوز جازىلعانىن ايتادى. جازۋدىڭ ترانسكريپتسياسىندا «وي – سەڭگىر» «ەلشى – ىنتى» دەگەن سوزدەر بار ەكەن. قازاقشا اۋدارماسى:

1. وي – سەڭگىر. 2. ەلشىنىڭ نايزاسى بولىپ شىققان. وسى جازۋلاردان عالىمدار مىناداي تۇجىرىمداما جاسايدى: «1.حۋننۋلار دىبىس بەينەلەيتىن الفاۆيتتىك جازۋ قولدانعان.
2. بۇل جازۋلار حۋننۋلاردان بەرى ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇزىلمەي جالعاسىپ، ح عاسىرعا دەيىن قولدانىلادى.
3. مونعوليا مەن تۋۆا، قازاقستان مەن قىرعىزستان جەرلەرىنەن ۇشىراساتىن جۇزدەگەن رۋنيكالىق ايعاقتى بۇدان بىلاي تەك ءVIى ء–ىح عاسىرداعى تۇركىلەرگە عانا ءتان دەپ ەمەس، ەندى حۋننىڭ، توۆا، ۆەي، سيانبي، جۋان-جۋان قاعاناتىنا دا قاتىستى مۇرا دەپ قاراستىرۋعا بولادى.
4. حۋننۋلار بايىرعى تۇركى (بابا تۇركى) تىلىندە سويلەگەن جانە مەملەكەتتىك ءتىلى تۇركى ءتىلى بولعان.
5. حۋننۋلار ءتىلىنىڭ بىردەن-ءبىر مۇراگەرى قازىرگى تۇركى حالىقتارى ەكەنى دە داۋ تۋدىرماق ەمەس.» [12.455-456]

بۇل دەرەكتەر عۇنداردىڭ وزىنە ءتان جازۋى بولعاندىعىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەي تۇسەدى.

ەندى اتيللا ەسىمىنىڭ تۇركىلىك نەگىزىن ەسكەرمەي، تەك گوت تىلىندەگى نەگىزىن ايتۋ دا عىلىمي تۇرعىدان بىرجاقتىلىق بولىپ سانالادى. عۇن كوسەمى اتيللا ەسىمى ەتيمولوگيالىق ادەبيەتتەردە سان مارتە كوپ تالقىلاۋدان وتكەن. ەڭ كوپ تارالعانى جانە جالپى كوپشىلىك قازىرگى تاڭدا قابىلداعان عىلىمي تراكتوۆكاسى گوت نەگىزىندەگى «اكەي» (گوت.atta «اكەنىڭ» كىشىرەيتۋ ماعىناسىنداعى جۇرناعى بولىپ تابىلادى). بىراق بۇعان قاراپ بۇل ەسىمنىڭ تۇركىلىك ەتيمولوگياسىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. تۇركولوگ ي.ن.شەرۆاشيدزە اتيللا ەسىمىنىڭ تۇركىلىك نەگىزدەن شىققاندىعىن بىلايشا ايقىن جازادى: «وبششەتيۋكسكوە نازۆانيە جەلچي - *ö:t وتراجەنو ۆ سوۆرەمەننوم چۋۆاشسكوم يازىكە (پوتومكە درەۆنەبۋلگارسكوگو) كاك vat. ۆ درەۆنەبۋلگارسكوم دولجنا بىلا سۋششەستۆوۆات فورما *awat س پوسلەدۋيۋششەيتس رەدۋكتسيەي ناچالنوگو كراتكوگو ا – (نورمالنىي رەفلەكس وبششەتيۋكسكوگو*ö: b چۋۆاشسكوم - ava- ۆ ينلاۋتە ي  va – ۆ انلاۋتە...

چتو كاساەتسيا ۆتوروي چاستي يمەني اتيللى، تو زدەس، پو ناەمۋ منەنيۋ، موجنو ۋسماتريۆات وبششەتيۋكسكوە *däli بەزۋمنىي، بەزراسسۋدنىي ۆ درەۆنەبۋلگارسكوم ەتا وسنوۆا دولجنا بىلا ترانسفورميروۆاتسيا ۆ *tili, سر.: چۋۆاش.tilĕ–r-`بەسيتسيا; پريحوديت ۆ ياروست، سۆيرەپەت، نەسيتوۆستۆوۆات، بەسوسنوۆاتسيا`.

يتاك، ەسلي يميا اتيللى ەتيمولوگيزيروۆات نا تيۋكسكوي (درەۆنەبۋلگارسكوي) پوچۆە، تو ونو دولجنو بىلو زۆۋچات كاك *اwat – tili ي وزناچات دوسلوۆنو `ياروستنو(جەلچنو) – بەشەنىي(بەزۋمنىي)`. پودوبنىە يمەنا – نە رەدكوست سرەدي يمەن تيرانوۆ; سر.: كورول ناۆاررى كارل ءىى زلوي (Carlos II el Malo), تۋرەتسكي سۋلتان سەليم ءى سۆيرەپىي (Selim I Yavus) ، تسار ي ۆەليكي كنياز ۆسيا رۋسي يۆان گروزنىي (يۆان ۆاسيلەۆيچ ءىV گروزنىي) ي ت.پ.»[12, 80].

جوعارىداعى پىكىرلەردەن تۇيگەنىمىز اتيللا ەسىمىنىڭ «ءوت» سوزىمەن بايلانىستىلىعى. ەجەلگى تۇركى تىلىندەگى «ءوت» قازىرگى قازاق تىلىندە دە «ءوت» ماعىناسىندا قولدانىلادى. قازاق تىلىندە «ءوتىڭ جارىلىپ كەتسە دە ايتايىن» دەگەن ءسوز تىركەسى بار. ياعني «ءوت» ءسوزى بۇل جەردە اشۋ شاقىراتىن جايتتارعا بايلانىستى ايتىلىپ وتىر. بۇقار جىراۋدىڭ ابىلايعا قاراتا ايتقان: «وتىڭمەنەن جارىلما، وكپەڭمەنەن قابىنبا» - دەگەن ايگىلى ءسوزى بار. اشۋلى، ىزاقور، كۇيگەلەك ۇعىمدارىنا قاتىستى «ءوت» ءسوزى قولدانىلعان. عالىم ي.ن.شەرۆاشيدزە وسى ايتىلعانداردان تومەندەگىشە وي قورىتادى: «1. ۆ نوستوياششەە ۆرەميا يمەيۋتسيا سەرەزنىە دوۆودى ۆ پولزۋ پرينادلەجنوستي يازىكا سيۋننۋ (=گۋننوۆ) ك تيۋركسكيم يازىكام (ۆوۆسياكوم سلۋچاە، تيۋركسكي  كومپونەنت  سرەدي گۋننوۆ  دولجەن بىل بىت ۆەسما سۋششەستۆەننىم);

بۋلگارسكوە يستولكوۆانيە يمەني اتيللى (=*Abat-tili) پوزۆولياەت وبياسنيت ەللينيزيروۆاننۋيۋ پەرەداچۋ ەتوگو يمەني كاك اۆيتوحول ۆ دۋنايسكو – بۋلگارسكوم يمەننيكە. گرەچەسكايا پەرەداچا سوحرانيلا، پو ۆيدەمومۋ، كاك وبششەە زۆۋچانيە يمەني (س نەكوتورىمي، ۆەروياتنو، كالامبۋرنىمي يسكوجەنيامي), تاك ي ەگو زناچەنيە (“جەلوچنىي،ياروستنىي”). بولەە توگو، تراكتوۆكا يمەني اتيللى كاك سلوۆوۆلوجەنيا پوزۆولياەت پاريروۆات گلاۆنىي فونەتيچەسكي ارگۋمەنت پروتيۆنيكوۆ تيۋركسكوي ەتيمولوگي – نەحاراكتەرنوست يمينيروۆاننىح سوگلاسنىح دليا درەۆنەتيۋركسكوگوگ.

ۆ سۆەتە پرەدلوجەننوگو وبياسنەنيا تولكوۆانيە Atilla نا گەرمەنسكوي پوچۆە كاك «باتيۋشكا» سلەدۋەت پريزنات نارودنىي ەتيمولوگيەي رەزۋلتاتوم پريسپوسوبلەنيا ينويازىچنوگو (درەۆنەبۋلگارسكوگو) يمەني *اwat – tili ك گەرمانسكوي يازىكوۆوي سرەدە[13, 81].

ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز عۇندار، ساقتاردىڭ تەگىنە، تىلىنە بايلانىستى، اتيللا ەسىمىنىڭ ەتيمولوگياسىنا بايلانىستى ەۋروپاتسەنتريستىك  تانىمنان تۋىندايتىن بىرجاقتى كوزقاراستاردىڭ ءالى دە بولسا كەزدەسەتىنى. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز مۇنداي كوزقاراستارعا ەۋروپاتسەنتريستىك تانىمنان ادا، جان-جاقتى، وبەكتيۆتى، عىلىمي تالدانعان وتاندىق جانە الەمدىك تۇركولوگياداعى ابىرويلى دا بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ابدەن ەكشەلگەن، سارالانعان كوزقاراس، تۇجىرىمدارىن، پىكىرلەرىن دايەك ەتسەك.

پايدالانعان ادەبيەتتەر:

1. «انا ءتىلى» گازەتى، №51,جەلتوقساننىڭ 18-ءى، 2008 جىل
2. داۋلەتحان الىمعازى.حۇندار // «جالىن جۋرنالى»، №12, 2004
3. مارعۇلان ءا.ح. ەجەلگى جىر، اڭىزدار. الماتى، 1985
4. مارعۇلان ءا.ح. اڭىزبەن جەتكەن اقيقات //«جالىن جۋرنالى» №8, 2004//
5. وتەنيازوۆ س. عۇندار مۇراسى. //«جالىن جۋرنالى» №8, 2004//
6. پانوۆ ۆ.ا. ك يستوري نارودوۆ سرەدنەي ازي.سيۋننۋ(حۋننۋ). تيۋركسكيە پرويسحوجدەنيە نارودا سيۋن-نۋ (حۋننۋ) كيتايسكيح لەتوپيسەي. ۆلاديۆوستوك، 1916.
7. دەرفەر گ. و يازىكە گۋنوۆ.زارۋبەجناايا تيۋركولوگيا.موسكۆا، 1986.ۆىپ. 1.
8. پۋلليبلەنك ە. دج. يازىك سيۋننۋ.
9. بيچۋرين ن.يا. سوبرانيە سۆەدەني و ناروداح، وبيتاۆشيح ۆ سرەدنەي ازي ۆ درەۆنيە ۆرەمەنا. ۆتوروە يزدانيە. م ، 1950-1953
10. قازاقستان تاريحى، 1 ت.،الماتى، 1996ج
11. مارعۇلان ءا. تامعالى تاس جازۋى. قازاق تاريحىنان. الماتى، 1977.
12. قارجاۋباي سارتقوجاۇلى. حۋننۋ جازۋى. //الەم.الماناح. 1. الماتى، 1991باسىلىم//
13. سوۆەتسكايا تيۋركولوگيا. №3,باكۋ،1989

ءسابيت جامبەك،

ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

Abai.kz