Anyz әngime

Qazyghúrttyng soltýstik betin ala batysqa qaray sozylghan jotanyng tabanyn boylap aghatyn Badam ózenining Toghyspen qosylatyn túsynan birshama jogharyraq jatqan bozdalagha alghash qonys tepken sayramdyq Súltan qoja edi. Búl tús – el ornyghugha ynghayly, tep-tegis jazyq jer-di. Ári arnasy mol Badam ózeninen su tartyp, alma, órik, jýzim, tary, qauyn-qarbyz siyaqty jemis-jiydekter men kókónis ósiruge asa qolayly alqap. Sondyqtan bolar, әlgi qojadan song aghylyp kelip, osynda irge tepken kirmelerding basym kópshiligi – dihanshylyqty kәsip etken, otyz jylday búryn Qoqan hany sonau Parghana, Ándijan ónirinen Sayramgha kóshirip, qazaqtar arasyna ornyqtyrghan ózbekter edi. Sodan Qoqan hany datqa degen ataq bergen Shoybek baydyng malynan basqa tiri jan tabany tiymegen búl tyng dalada  ainalasy az uaqyttyng ishinde bir-birine japsarlasa salynghan tamdardyng sany kóbeydi, bes-alty jyl ótpey-aq elge toldy. Arakidik bilezik, saqina jasaytyn zergerler, kórik basyp, qanjar-qylysh, qazan-kóseu qúyatyn temirshiler, aghashtan er shauyp, jas taldan zembil, sebet toqityn ústalar da qonystanyp, taudaghy qazaq rularynyng Shymqala shaharyna baratyn joly ýstinen ýlken qyshylaq payda boldy. Shoybek datqa men Súltan qoja aqyldasa otyryp, qyshylaq ortasyna kók múnaraly zәulim meshit, birneshe shayhana jәne keruen saray saldyrdy. Negizinde, osy qyshlaq ornalasqan búl tús ilkiden-aq sonau Qytay elimen qatar Qashghar, Almaly, Áulieata jaqtan Tәshken, Samarqan shaharlaryna kire tartqan keruenshilerding joly-túghyn. Ilgeride alystan tau jaghalap mal aidaytyn, qiyrdan keruen tartatyn saudagerler búl tústa qonalqy oryn tappay, dala-dalada týnese, osy qyshlaq payda bolghaly beri  at shaldyryp, kósile jatyp demalatyn jay tapty. Shayhanalarda keruenbasy saudagerler men irgeles auyldardan kelgen qazaq qarttary, Sayramdaghy tuystarynan bólinip, osy jerge qonystanghan ózbek shaldary jambastay jatyp, neshe týrli  әngime-dýken qúrysar-dy. Bolmasa dombyrasyn arqalaghan әldebir jyrshynyng jyryna úiyp, odan qalsa, el kezgen dәruishting sәuegey әngimelerin, dagharaday  sәldeli ghúlamanyng ghaqliyasyn ýnsiz tyndaytyn.

Sóitip, kóldeneng kók atty, alysqa tartqan kóp atty bir qonbay ketpeytin búl qyshlaqtyng jyl ótken sayyn auqymy ýlkeyip, «kent» dep ataugha bolarlyqtay ýlken qonysqa ainaldy. Biraq ony jergilikti halyq ta, osy ónirdi biylep túrghan qoqandyqtar da kent dep atamady. Óitkeni irgede handyqtyng qazaq jerindegi shetki hәkimdikteri bop esepteletin, birde – shahar, birde – kent delinetin Shymqala men Sayram bar-dy. Olar túrghanda aumaghy qansha ýlken bolsa da, janadan boy kótergen múnday meken – kent atalmas-ty. Ol kezde ýlken keruen saraylary bar, túrghyny kóp mekendi qoqandyqtar «rabat» deytin. Osyghan oray búl qonys – búl jerge alghash kóship kelgen Súltan qojanyng atyna baylanysty  – Súltanrabat dep atalypty.

Ol kezde Súltanrabat syqyldy ýlken qyshlaq bazarsyz bolmas-ty. Meshitting qarsysynda ashylghan ainalasy at shaptyrym bazarda týimeden týiege deyin satylypty. Búl bazarda tórt týlikting barlyq týrimen qatar, Búhar shәiisi men kenebi, qytay jibegi men bózi, tәjik anary men arab qúrmasy, parsy tәttisi men Namanghan kóknәri de saudagha týsipti. Shymqalanyng shandy, Sayramnyng sansyz bazary múnyng janynda jolda qalyp, satushy týiege jýk artyp, alushy arbagha ógiz jegip, osy jaqqa qaray  asyghypty. «Súltanrabatta bir kezde abat baqsha, ýlken bazar bolghan» degen sóz sol kezden qalypty.

Osylay saudasy kýni boyy qyj-qyj qaynap, dumany damylsyz shalqyp jatatyn Súltanrabattyng ensesi týsip, aspany torlanatyn kezderi de bolypty. Múnday ýreydi Shymqaladan qylyshyn sýiretip, qamshysyn iyire keletin Qoqan begining salyq jinaushylary tóndiripti. Olar әr toqsan basynda kelip, zeket salyq, týtin salyq, qyrman salyq dey me, әiteuir, kóp salyqty jinap әketedi eken. Aytqanyn oryndamaghandardy dýrelep, qarsy sóilegenderdi úryp-soghyp, júrttyng zәresin úshyrypty.

Rabattyng osynday qym-quyt tirligine aralaspay, qyshlaq shetinde oqshau ghúmyr keshken bir beybaq kempir túrypty. Eshkimge júghystyghy joq búl bayghústyng esik aldynda egiz laghy bar aq eshkisi kýndiz-týni arqandauly túrady eken. Kempirding kýnkóris nәpaqysy – sol eshkiden sauylghan sýt. Ol sol sýtpen isher shayyn aghartyp, artylsa airan úiytyp kýn kórgen, eshkimnen nan súrap, qol jaymaghan Qúdaydyng eleusiz pendesi edi.

Kempirding ýii ózennen elu qadamday jerdegi kishkene tóbening manynda. Zauza auyp, saratan tua, qaydan kelgeni belgisiz, sol tóbeni ordaly jylandar jaylap aldy. Kýn sәskege kóterilgende olar inderinen shyghyp tóbeni ainala, tipti, qarsy, bettegi jyra betine de tútastay jayylyp, arqalary jyltyray, qyzdyrynyp jatady. Sany esepsiz. Ishterinde bilektey juan, sala qúlash, bir ýlken jylan bar. Ordanyng iyesi bolsa kerek, sol basyn kóterse, bәri de bastaryn qaqshita qalady. Áldeqanday úsaq jylandar ózara «kelise almay úrysyp», bir-birine matalyp aiqasa ketse, әlgi dәu jylan jandaryna jetip baryp, olardy ysylday úzyn qúiryghymen sabalap, ajyratyp jýredi. Sodan song tóbe men jyranyng betin týgeldey alyp jatqan jylandar tynym tappay ainalyp, shashau shygharmaydy.

Alghashqyda kempir búlardan qatty qorqady. Alayda, arada birshama uaqyt ótken song ózing tiymesen, ózdiginen tiyispeytin búl maqúlyqtargha ýirenip te qaldy. Qayta olargha jaqyndap baryp, jylandardyng ózderine tәn qym-quyt tirlikterin kýn úzaq qyzyqtap qarap otyrudy ermek etip jýrdi.

Kempir kýnde keshkisin eshkisin sauyp alatyn. Sýt tolghan ydysty «ýige qoysam, ashyp ketedi» dep, daladaghy nardyng ýstine qaldyratyn. Býgin de sol әdetinshe sýt tolghan ydysty dalagha qaldyryp, betin shýberekpen jaba salghan. Al tanerteng túryp, sýtti pisirem degen oimen shelekti qolyn alsa, ydys bos. Sýt qayda, beymәlim. Búryn bir adam múnyng sýtin almaq týgili, ýy manyna kelmeytin...

Alayda, kempir dәl sol kýni búl jayynda kóp oilanghan joq. Biraq osydan keyin sauyp alghan sýtin tanerteng shelekten tappay qalatyn boldy. Sodan kempir týnde kelip jýrgen úryny andymaqqa bekindi. Týni boyy kóz ilmey, nar ýstindegi shelekten kóz almay, jabyqtan qarady da otyrdy. Kelgen eshkim bolmady. Tang bozara kózi ilinip ketti. Bir kezde susyldaghan dybystan oyanyp ketip, syrtqa qarasa, o, qúdireti kýshti Qúday, adam senbes nәrseni kórmesi bar ma? Jylandar tóbedegi inderinen birinen song biri tizbektele shyghyp, shelekke qaray bettedi. Eng aldynda kýnde ózi kórip jýrgen dәu jylan. Shelekke jetkende sol dәu jylan  shýberekti túmsyghymen týrtip, jerge týsirdi de, aldymen ózi sýtke bas qoydy. Odan keyin qalghandary shelekke kezektese bas qoyyp, kelgen izderimen keri qaytyp jatty. Kempir olardyng tanqalarlyq isterine tapjylmay qarady da otyrdy. Al shelek týbinde bir tamshy da sýt qaldyrmay, jalap-júqtaghan jylandar bolsa, inderine kirip, lezde kózden ghayyp boldy.

Sodan kempir olargha qarsy qoldanar amal tappay, kýni boyy basy qatyp jýrdi. Aqyry oilanyp-oylanyp, mynaday sheshimge keldi. «Keshke sauylghan sýtting jartysyn tabaqqa qúiyp, inderining auzyna aparyp qoyayyn. Tanalakeuimde ýige qaray әure bolmay-aq, ishetinderin in auzynda-aq ishsin. Bәribir olar endi sýtke tynyshtyq bermeydi».

Sol kýni keshke tabaqqa sýt qúiyp, jylandar ordasy jaylaghan inning auzyna aparyp qoydy. Ertesine ertemen túryp, tabaghyn alyp qaytugha tóbe basyna shyqty. Tabaq bos. Al tabaqtyng týbinde shyghyp kele jatqan kýnge shaghylysqan bir zat jyltyraydy. Ony qaltasyna saldy da tabaghyn alyp, ýiine keldi. Kelgen song janaghy zatty ary-beri audarystyra qarady. Osy kezde onyng esine jas kezinde әkesi aitqan bir әngime týsti. Ákesi «Qay jerde ordaly jylandar bolsa, sol jerde altyn bolady» deytin. «Qúday-au, sonda jyltyraghan myna kesek shynymen-aq altyn bolghany ma? Sonda búl altyndy ayaghy joq, qol joq maqúlyqtar qalay ydysqa salyp jýr?» – dep tandandy.

Kempir endi osy oiyna kóz jetkizbekke bekindi. Ertesine tang bozara in auzyna kelip otyrdy. Aynala әbden jaryqtanghan kezde jylandar innen kezektese shyghyp, sýtti jalap, ishke qayta kirdi. Álden song qúiryqtaryn bir-birine baylap alghan bes-alty jylan kesektey altyndy sýiretip әkeldi de, tabaqqa tastay saldy. Adamdar tili joq, al oi-sana mýlde bolmaydy dep esepteytin jorghalaushy maqúlyqtardyng sýt ýshin qanday әreketpen ótem jasaghanyn kórgende, kempir esten tana tandandy.

Sodan kempir kýnde keshke in auzyna sýt toly tabaqty aparatyn boldy. Al azanda tabaqqa tastalghan ótem-altyndy alyp qaytyp jýrdi. Arada bes-alty kýn uaqyt ótkende kempir bir kesek altyndy qoynyna tyghyp, bazargha keldi. Ony mal satyp túghan saudagerge kórsetti. Anau salghan jerden bas saldy:

– Múnyna eki siyr, on qoy beremin. Rizamysyn?

Qariyagha múnsha mal týsine kirmes baylyq edi. Ayaq astynda osynday tosyn baylyqqa ie bolatynyna seninkiremegen bú bayghús ne aitaryn bilmey, qatty sasty. Al saudager bolsa, uәdesin oryndap, jónine ketti.

Búryn eshkim nazar audarmaytyn jalghyzilikti kedey kempirge ayaq astynan bir qora mal bitkeni rabat júrtshylyghyn eleng etkizdi. Bireuler: «Múnsha malgha jeterlik dýniyeni búryn qayda jasyryp kelgen?» dep tanqalyssa, endi bireuler: «Ýiinde shalynan qalghan qazyna bar eken. Ózin óltirip, sol baylyqty qolgha týsirsek qaytedi?»  degen búzyq pighyldy sózder de aityp ýlgerdi. Biraq el arasynda qansha alyp-qashpa sózder aitylghanymen, júrt shyn syrgha kóz jetkize almay, dal boldy...

Rabatta osynday әngime gulep túrghanda Shymqaladan kezekti toqsannyng salyghyn jinaushylar sau etti. Olar búryndary aldymen keruen saraygha jayghasyp, et pen qymyzgha toyyp, bozagha bógip, bes-alty kýn jatatyn da, sodan song baryp, iske kirisetin. Búl joly olar óitpedi. Paruanashy degen ataghy bar salyq jinaushylardyng basshysy «Tez-tez qimyldap, isti jyldam bitirinder!» dep óz shabarman-sherikterin jan-jaqqa shapqylatyp jiberdi de, keruen saraygha jalghyz ózi kirdi.

Onyng sózin eki etpegen shabarman-sherikter júrttyng ýstine qamshy-qylyshtaryn qatar ýiirip: «Bereshek mal-mýlikterindi tez-tez jinandar!» dep elding apshysyn quyryp jatqanda, salyq basshysy keruen sarayda jantaya shay iship, rabattaghy múrtty taraqat-jansyzymen әngimelesip otyrdy.

– Sóile, – dedi paruanashy jansyzyna tesile qarap, – rabatta mening qúlaghyma tiymegen jana habar bar ma? Kýlli músylman júrtynyng qamqorshysy, Alla dәrgeyin biyik etkir Qúdiyar hannyng pәrmenine say jiylatyn salyqtan jaltaru ýshin mal-mýlkin, tapqan púlyn azaytyp kórsetken, bolmasa jasyryp jýrgen qansha bay qazaqty hәm qansha kórikshi-zerger sartty anyqtadyn?

Múrtty jansyz songhy jylda mal-mýlikpen әjepteuir bayyghan, biraq dәulet- dýniyelerining biraz bóligin Qoqan hәkimderinen jasyryp jýrgen bazbir adamdardyng attaryn atap berdi de, sózining sonynda:

– Han pәrmenine adal bolmaghan ondaylardy qalay jazalau kerektigi ózinizding qúzyrynyzda ghoy, taqsyr. Biraq maghan hәm myna rabat júrtshylyghyna syry jýdayam bimaghlúm bir habar bar. Rabatta bala-shaghasysyz túldyr, shaly joq jesir bir kempir bar. Ol ilgeride Súltan qojagha kýng retinde erip kelgen. Qoja ólerining aldynda oghan erkindik bergen. Sodan beri qyshlaq shetinde bir eshkisinen basqa eshtenesi joq kembaghal kýide japadan-jalghyz túratyn. Sol kempir eki-ýsh aidyng ishinde taban astynan bayyp shygha keldi. Bir qyzyghy, ol jinaghan maldarynyng eshqaysysyn osyndaghy bazardyng túrghylyqty saudagerlerinen almaghan. Bәrin ary-beri mal aidap ótken saudagerlerden alghan. Osyghan qaraghanda, ol kempirde auyldastarynan jasyrghan bir qúpiya qor bar-au, shamasy. Áytpese, ótkinshi saudagerler búghan teginnen-tegin mal berushi me edi. Bәrinen búryn tap qazir esik aldyna qyryq-elu qoy men onshaqty siyrdyng basyn qúrap otyrghan onyng sol saudagerlermen ne nәrse arqyly sauda jasaghany qyzyq bop jýr júrtqa...

Myna habargha eleng etken paruanashy kóterilip otyrdy da, jansyzdyng sózin bóldi:

– Áy, mynauyng shynynda tosyn habar eken. Ol qatynnyng jasy qanshada?

– Shamasy jetpisten asyp qalghan-au.

– Iya, iya, sen aitqanday, rasynda, týkke jaramsyz kempir eken. Áytpese men oilap edim, jastau bolsa qazaqtyng bir erikken bayy ony syrttay toqal qyp alghan shyghar dep... әlgi maldardy sol әpergen bolar dep... Hә-ә, búl janalyghyng tipten tandanarlyq. Sonda jetpisten asyp ketken qaltan-saltang kempiring sonsha maldy qalay baghyp, olargha qalay ie bolyp otyr?

– Oi, ol qaqpas bú kýnde esirip, malshy-jalshy ústaytyn bolghan. Bir-eki mal ýshin oghan jaldanatyn kedeyler az deymisiz. Bireulerge ýsh-tórt qoy, bir siyr berip, mal qamaytyn qora saldyryp, jaman tamynyng dualdary men tóbesin sylatyp aldy. Kórpe-jastyghyn da janalatyp alghangha úqsaydy. «Endi bir kýime men oghan jegetin  at satyp alsam ba degen oiym bar» depti bireulerge. Biz bolsaq, ony mýsәpir dep ayap jýrmiz. Al ol, óler aldynda bir Qúdaygha ghana ayan sebeppen bayyp alyp, tayrandap jýr. Eger siz rúqsat berseniz, biraz jigitterinizdi ertip alyp, ózin bir syghymdap kórsem be deymin. Álgi maldardy qanday púldargha satyp alghanyn, jasyrghan dýniyesin, qúpiya syryn aitsyn. Odan qaldy, handyqqa el qatarly salyq tólesin.

– Áy, sen meni býgin tóbemnen jay týskendey kýige týsirding ghoy. Aytqanyng aqiqat shyqsa, biraz qyzyq nәrsege kuә bolghaly túr ekenbiz. Syrtqa shyq ta, Aron bastaghan sherikter tobyn osynda shaqyr! Jigittir kelgesin, maghan da bir tyng at dayyndasyn! Janaghy kempirinnen saualdy ózim alamyn.

Jansyz baghanaly beri osy sózdi kýtip túrghanday, ornynan úshyp túrdy. Paruanashygha basyn qayta-qayta iyip, qolyn qusyrdy da, «maqúl, taqsyr!» dep tysqa zyta jóneldi.

Kóp úzamay paruanashy bastaghan onshaqty saltatty kempirding ýiine jetti. Ýy aldynda taldyng juan bútaqtarymen qorshalghan tóbesi ashyq qora túr. Qora ishinde jansyz aitqanday, qyryq-elu qoy emes, ary ketse, onnan әzer asatyn úsaq mal, eki siyr qamalypty. Ózine jetken habardyng ras bolmay shyqanyna kýiingen paruanashy jansyzgha aiqay saldy:

– Ei, malghún! Sen jana búl ýide maldyng sany kóp dep eding ghoy. Onshaqty ghana jaman-jәutik túyaghy bar sorly kempirding ýiine meni nege әure etip, sýireledin-ә?! «Adam jaldap, tamyn sylatyp aldy» dep eding taghy. Tóbesi opyrylyp, dualy qúlayyn dep túrghan myna tamynyng astynda qatyp ólgir kempirinmen qosa, ózindi de, tap qazir jaman tamnyng topyraghynyng astyna kómdire salayyn ba?!

Zәre-qúty qashqan jansyz atynan domalap týse saldy da, paruanashynyng ýzengidegi ayaghyna jarmasyp, dirildey sóiledi:

– Oibay, taqsyr... oibay, taqsyr! Aghat sózime kәtta ghapu súraymyn. Maghan bireuler solay habar aitqan edi... Biraq bú qaqpastyng maldary myna qorada túrghandarmen ghana shektelmeydi. Qalghandary dalada, jayylymda bolsa kerek. Odan keyin, paruanashy myrza, búl rabattyng eki qoyy bar túrghyndarynyng ózi әr jyl sayyn bir tólin sizderge salyq retinde ótkizui shart. Al, búl ýide, sanap túrmyn, túp-tura on ýsh qoy, eki siyr, bir búzau bar eken. Múnsha mal – kәtta baylyq qoy. Osy maldardan tiyisti salyqty alayyq. Búdan keyin bú kempirding janaghy men aitqan jasyryn syryn bileyik te.

Basshynyng iyini sәl jibip, qasyndaghy atqosshysylaryna búryldy:

– Myna tamda tiri jan bar ma, aiqaylap shaqyryndarshy!

Qosshylar «Kim bar ýide? Shyq beri!» dep aiqay saldy. Bir kezde toqal tamnyng jyrtyq kiyizben qaptalghan eskirgen esigi syqyrlap ashyldy da, ar jaghynan júlym-júlym jenil komzol kiygen kempir kórindi. Basyndaghy shәlisi de, ayaghyndaghy mәsisining qonyshtary da kónerip, tozyghy jetken keyuana bayghús qoryqqanynan eki qolyn keude túsyna aiqastyra ústap, esikten beri qaray ýsh-tórt qadam basty. Qatty ýreyden aldyndaghylargha tura kóz salugha da iymengen ol jazghan, basyn tómen salghan kýii jaq ashpay túrdy. Paruanashy oghan dauys kótere sóiledi:

– Ei, qaqbas! Seni júrt bay desip júr ghoy. Nege salyq tólemeysin?! Joq әlde, saghan osylay tobymyzben kelip, qúrmet kórsetuimiz kerek pe?!

Paruanashynyng zәrli dauysy basyna tayaqtan beter tiygendey kýy keshken sorly kempir qúlap qala jazdap, óz-ózin әzer ústady. Sosyn qalshyldap túryp, әzer til qatty:

– Ma-a-gh-ghan e-e-shsh-kim «ss-all-yyq tó-ó-le» de-e-gen em... em-m-es.

– Demese, endi aityp túrmyz. Osy kýnge deyin salyq tólemegening ýshin qoylarynnyng ekeuin ghana ózine qaldyramyz da, basqalaryn myna siyrlarynmen qosa aidap әketemiz. Aytpaqshy, aitshy, sen búl maldyng bәrin qaydan aldyn? Ágәrki, bar shynyndy aitsan, saghan, maldaryna tiyispeuimiz bek qayyl.

–  Maghan Qúdaydyng bir raqymy týsip... Bú maldar sodan kókten týskendey boldy ghoy, – dedi kempir qorqyp túrsa da, anyq sóilep.

– Ne bylshyldap túrsyn? Qúdaydyng raqymy týsip, baylyq kókten jauatyn bolsa, nege kelmeydi bizge sol dәulet?! Áyda, jigitter! Tintinder ýiin! Kóreyik, tyghuly jatqan qansha púly bar ekenin, – dep aqyrdy basshy.

Ýsh-tórt sherik attarynan týse-týse qalyp, ýige qoyyp ketti. Biraq tórt dual, eski-qúsqy ýsh-tórt kórpeden basqa túldyr dýniyesi joq ýidi qansha tintise de qoldaryna eshtene ilikpedi. Olar amaldary tausylyp, qoldaryn jaya syrtqa shyqqanda paruanashy kempirge qayta shýilikti:

– Óleyin demesen, myna maldardy qanday púlgha alghanyndy ait!

Kempir júmghan auzyn ashpaghan kýii melshiyip túrdy. Aragha jansyz kiylikti:

– Býitip qyrsyqtana bersen, seni dýrege jyghyp, sóiletpek týgili sayratyp jiberemiz. Odan da, myna maldardy qanday dýniyege alghanyndy ashyp ait! Janynnyng barynda súraghanymyzgha jauap ber!

Kempir taghy da jauap qatpady. Jansyz yshqyna, aiqaygha basty:

– Á-ә, eshtene aitqyng kelmey me? Mә, onda, al alghashqy tayaqty! – dep tistengen kýii  kempirding basyna qamshymen salyp qaldy.

Kempir sorly es-týssiz súlap týsti. Qúlaghan kezinde komzolynyng qaltasyndaghy jeti-segiz týiir altyn shashylyp jerge shashyldy. Múny kórgen jansyzda es qalmady. Dereu jerge shashylghan altyndardy jinap aldy da, paruanashygha qarady:

– Aytpap pa edim, taqsyr-au, aitpap pa edim... búl qaqpas tegin adam emes dep. Mynalargha qaranyzshy. Taza altyn ghoy mynalar, taza altyn. Búl sýmelek búlardy qaydan alyp jýr? – dedi dirildey, lepire sóilep.

Paruanashymen qatar altyndardy audaryp-tónkerip kórgen basqa sherikter de tandanysyp, bir-birine qarasyp, bastaryn shayqasty. Oilamaghan jerden mol oljagha keneletinin oilaghan paruanashy qosshylarynyng qoldaryndaghy altyndardy jiyp, qaltasyna basty da, olargha búiyrdy:

–  Sender, bireuing su shashyp, myna ólimtikti tiriltinder. Búl qaqpasta taghy da altyn boluy kәdik.

Bireui su әkep, kempirge shashty. Basyn silkiley esin jighan beybaq, bet-auzyn jauyp ketken qandy oramalymen sýrtip, jaylap ornynan túrdy. Basynyng qamshy osyp ketken jerin alaqanymen basyp, biraz túrdy da:

– Jýrinder, men senderge kómbemdi kórseteyin, – dep bәrin ertip, ýy manyndaghy kishkene tóbe basyna shyqty.

Kýn búltty bolyp, jel soghyp túrghan. Jylandar dalagha shyqpapty. Býgin in auzyndaghy tabaghyn әli alghan joq edi. Tabaq týbinde sýt ýshin ótem bolghan zat jyltyrap jatyr .Kempir bar oqighany bastan-ayaq aityp berdi de, ýiine qaray bettedi.

Paruanashy qasyna ergen tobymen az uaqyt kenes qúrdy. Sosyn qosshylaryn ekige bólip, bireulerin rabathanada qalghan sherikterdi shaqyryp keluge, endi bireulerin shayhanalardaghy ýlken-ýlken qazandardy әkeluge júmsady. Birazdan song tóbe manyna rabathanada qalghan sherikterding bәri jinaldy, artynsha dәu arbalargha artylghan  ýlken-ýlken jeti qazan jetkizildi. Basshynyng pәrmenimen dereu oshaqtar qúrylyp, qazandar sugha toltyryldy. Oilasqandary boyynsha, qazandardaghy sulardy qaynatyp, in týbine qúimaq. Ýsterine qúiylghan qaynaghan sudan in týbindegi jylandar tegis kýiip ólmek. Sosyn jylandar iyelenip jatqan altyndardy qazyp almaq.

Álbette, ordaly jylandar meken etken in apan tәrizdi bir shúnqyrly bolmaydy. Olar mekendegen úya-oryn jer astynda neshe tarmaqqa bólingen, birde jogharygha, birde tómenge órleytin tarau-tarau tar inderden túrady. Ári qansha su qúisang da, in  tolmaydy. Óitkeni jylandar ózderi in  qazbaydy, tyshqandar men saryshúnaqtar qazghan indi tartyp alady. Al tyshqandar men saryshúnaqtardyng qulyghynda shek joq. Olar inderin tarau-tarau bólikterge bólip qazghandary bylay túrsyn, birneshe tústan jer betine shyghatyn auyz jasap qoyady. Múnday tәsildi olar bir tesikten qauip tónse, kelesi bir tesikten qashyp shyghu ýshin jasaydy. Sondyqtan inning bir tesiginen qansha su qúisang da, ol qauipten qashqan tyshqan sekildi ekinshi bir auyzdan laqyldap shyghyp ketedi. Biraq jylandar meken etetin inning osynday bolatynyn, onda jatqan uly jorghalaushylardyng barlyghyn sugha túnshyqtyryp, bolmasa kýidirip óltiruding mýmkin emestigin  onay oljagha keneludi maqsat etkender baghamdamady. Barlyq sherik jabylyp, ýstin-ýstin jaqqan ottan qazandardaghy su qaynaghan kezde kóp altyndy iyelenuge manadan beri yntyzar bop, tyqyrshyp otyrghan paruanashy:

– hә-ә jigitter, in týbindegi maqúlyqtardyng barlyghy endigi jahannamgha attanghan bolar.  Qúday qalasa, býginnen bastap bәrimiz bay bolmaqpyz. Al endi, indi qazudy bastandar! – dep pәrmen berdi.

Tóbe basyna jinalghan qyryq qaraly jigitting barlyghy kishkene ghana inning ainalasynda qatar túryp júmys isteuge mýmkindikteri bolmaghandyqtan, toptan on shaqty jigit bólinip, iske kiristi. Olar biraz jerdi oiyp, kezekti ekinshi topqa berdi. Baghana paruanashy jigitterin osylay kezektese júmys jasaytyn top-topqa bólip qoyghan-dy. Birinen keyin biri damylsyz jer qazghan  keybir jigitter beluardan sheshinip, jalanashtanyp aldy. Kóp qol qoya ma, әp-sәtte inning ainalasyn ýnireytip, terendetetip qazyp tastady. Biraq ketpen-kýrekke in auzyna jaqyn jatyp, qaynaghan sugha kýiip ólgen biraz jylandardyng ólikteri ilikkenimen, qolgha týsken altyn bolmady. Bir kezde qazylghan jerding ainalasy on shaqty qadam, al terendigi bes-alty qúlashqa jetti. Altyn jerding jeti qat astynda jatqanday, sonda da kórinbedi. Bie sauymynday mezgil ótkende paruanashy sherikterine demaludy búiyrdy.

– Álgi jaman kempirding sandyraghy ras bolsa, endi sәl qazsandar, jer týbinde ýiilip jatqan mol altyngha qol jetkizerimiz haq. Ázirshe susyn iship, ekpin basyndar.

Jerge otyra-otyra ketken jigitterding keybiri kýrekterin laydan tazartyp, keybiri az uaqyttan keyin qolyna týsetin altyndardy qayda júmsaytyndaryn aityp, mәz bolyp otyrdy. Olargha paruanashy men jansyz da qosylyp,  ózderining keleshegin ertegidey elestetken әngimelerge berilgen. Alayda...

Alayda, dәl osy sәtte qazylghan apannyng qabyrghalaryndaghy inderding auzynan eki ayaqtylargha kektengen jylandar shygha bastady. Ádette jylan ashulanghanda qatty ysyldaushy edi. Bәlkim kek alugha attanghan maqúlyqtardyng da ózindik sanasy bar shyghar, bәlkim jauyna ýnsiz tap berudi olar da biletin shyghar, әiteuir, bú joly birde-bir jylan ysyldamay, san tarauly inning auzynan birinen song biri qújynap shyghyp, apan jiyegine qaray jarysa órmelesti. Apan jiyeginen tegis jerge shyqqanda olardyng sanyn kim sanapty, yaky jýz, yaky myng bolar, әiteuir dybyssyz susyghan ordaly jylan daurygha әngimelesip, qanen-qapersiz otyrghan kisilerge jan-jaqtan bas saldy. Bas salghan kezde ghana ysyldaghan aibatty dybys shyghardy. Beyqam otyrghandar osy sәtte ghana shoshynyp, oryndarynan atyp-atyp túrugha әrekettendi. Biraq әr kisige otyzdan, tipti eluden jabylghan maqúlyqtar jan-jaqqa ýreylene qashqandardyng denelerine jarmasyp, tamaqtaryna oraldy. Jenderining ishine sýngip, qoltyqtarynan shaqty. Bir jigit ózine sekirgen  jylannyng tamaghynan shap berip ústap, aulaqqa laqtyryp jiberdi de, jaqyndap qalghan basqalardy kýrekpen sabalay bastap edi, sol jaqtan jip-jinishke bir jylan oqsha atylyp, qúlaghyna kirip ketti. Basqa bir jylan dәl osynday tәsilmen bireuding kózin oiyp týsirdi. Eki jazghan da ókirip, qúlap týskende kóp jylan olargha taghy jabyla ketti. Árkim qúmyrsqaday qaptaghan pәleketterden qútyludyng amalyn jasap baqsa da, birde-biri jylandar ordasynyng qúrsauynan qútyla almay, tóbe basyn oibaylaghan, ókirgen, janúshyra aiqaylaghan dauystar basty. Qan shayqasta da sherikter búlay ókirmes-ti, búlay amalsyz ajal qúshpas-ty. Múrtty jansyz moynyna bir jylan orala bergende-aq jýregi jarylyp ketip, op-onay ajal tapty. Jalghyz ol emes, talay jýreksizder osylaysha әp-sәtte jantәsilim qyldy. Tek jylandar alghash shabuyldaghanda ortada otyrghandyqtan uly tisterge ilikpey qalghan paruanashy ghana bәrinen pysyqtyq jasap, dýrbeleng bastalghanda aldy-artyna qaramay, anadaydaghy atyna jýgirdi. Atyna mine bergende oghan eki jylan oqtay atylghan. Biraq jylandar arasyndaghy «oqjylan» dep atalatyn búl maqúlyq týrining jyldamdylyghy men soqqysy súmdyq bolghanymen, bir sekirgende ekpini bes-alty qadamnan aspaydy. Sondyqtan ekeuining de sekirisi atyna mine sap, úzap ýlgergen paruanashygha jetpedi. Odan basqanyng barlyghy tóbe basynda uly zәhardan  azapty ólimge dushar boldy.

Altyn dәmetushilerdi shetinen osylay tenkiytip tastaghan jylandar óz tirlikterin bitirgen song bәri bir jerge jinalyp, kempirding ýiine qaray jyljydy. Ýige on qadamday jerge kelgende dәu jylannan bastap bәri qalt túra qalyp, keudelerin kótere biraz uaqyt ysqyryp, ysyldap túrdy da, keri búryldy. Bәlkim ózderine sauap, meyirim jasaghan kempirmen qoshtasty, bәlkim ólgen ordalastaryna qayghyrdy, mýmkin tynyshtyghyn búzghandargha laghynet aitty, ol jaghy tek kóktegi bir tәnirge ghana belgili, al  belgilisi – sol kýnnen keyin ol tóbeden jylandar ketip qaldy. Odan song jylandar kóshining qayda bet alghanyn eshkim bilmeydi, búl mannan kempir de kóship ketti.

Ajaldan aman qútylghan paruanashy sol qashqannan qashyp baryp, Shymqalagha jetti. Jetkenimen jany tynyshtyq tappady. Kózi ilinse boldy, týsine túla-boyyn tistelegen, ayaq-qoldaryn shaghyp jatqan jylandar kirip, ýreylene, aiqaylap oyandy. Dalada jýrse kóz aldyna jylandardyng eles súlbasy kólbendedi. Sóitip jyndanarday hәlge týsip jýrgende bir tanysy oghan: «Búl – seni ordaly jylandardyng izdep jýrgenining belgisi. Olardan hәm mynaday jaghdaydan qútylghyng kelse, tezirek alysqa ketip, bir jaqsy moldagha oqylmaghyng lәzim» dep kenes berdi.  Odan basqa amal tappaghan zalym, onyng aitqanyna qúlaq qoyyp, qatyn-balalarymen Tәshkenge kóshti. Sol jaqta bir ilimdi moldagha oqylyp, jany jay tapty.

Al әlgi oqighadan bir jyl ótken song Talas jaqtan jol tartqan әldebir saudager osy mannan Tәshken bazaryna qaray qoy aidap ótedi. Saudager Badamnan asyp, Qazyghúrt etegine týnemekke ayaldaydy. Ertesine qoylar arasyndaghy bir qoshqardyng mýiizine oralyp kele jatqan jylandy kóredi. Jylan Tәshkenge deyin әlgi qoshqardyng mýiizinen týspey keledi de, qalagha jaqyndaghanda kózden ghayyp bolady. Alayda saudager búl jylannyng shahargha jaqyndaghanda nelikten joghalyp ketkenine onsha mәn de bermeydi.

Sodan ol bar malyn eki-ýsh kýn saudalap bolyp, shahar ortasyndaghy bir kәtta shayhanagha kiredi. Múndaghy kisilerden kýni keshe ghana osy shayhanada búryn Shymqalada salyq basshysy bolghan bir paruanashyny terezeden týsken shúbar jylan shaghyp óltirgenin estiydi. Saudager sonda ghana baryp, byltyrghy Súltanrabatta bolghan oqighany eske alyp, qoshqarynyng mýiizine oralyp kelgen jylannyng syryn úqqanday bolady. «Qúdaydyng qúdireti, sonsha kisining ishinen  qashqyn salyq basshysyn tap basyp, qalay tanydy eken, ol maqúlyq? Bәrinen ghajaby, ol paruanashynyng Tәshkende ekenin qaydan bilgen?» dep jaghasyn ústapty saudager...

«Ordaly jylangha tiyispe, tiyisseng olar kek almay qoymaydy» desedi qarttar. Múnysy ótirik pe, ras pa, ol jaghyn bilgen adam joq. Biraq ne desek te, jerge at qoyghysh qazaq atam ghoy, sol jer әli kýnge deyin әlgi uaqighagha baylanysty «Jylanbúzghan» dep atalady. Bir kezde ordaly jylandar mekendegen tóbe de, tipti altyn izdeushiler qazghan shúnqyrdyng orny da ýnireygen qalpy búzylmay jatyr. Súltanrabat atauy da joyylmaghan. Ony keshegi Sovet ókimeti de ózgertken joq. Súltanrabat týbi Ferghanadan, bergi atalary Sayramnan aughan bayaghy ózbekterding úrpaqtary túratyn óte ýlken auylgha ainalghan.

Mombek Ábdiәkimúly

Abai.kz