اڭىز اڭگىمە

قازىعۇرتتىڭ سولتۇستىك بەتىن الا باتىسقا قاراي سوزىلعان جوتانىڭ تابانىن بويلاپ اعاتىن بادام وزەنىنىڭ توعىسپەن قوسىلاتىن تۇسىنان ءبىرشاما جوعارىراق جاتقان بوزدالاعا العاش قونىس تەپكەن سايرامدىق سۇلتان قوجا ەدى. بۇل تۇس – ەل ورنىعۋعا ىڭعايلى، تەپ-تەگىس جازىق جەر-ءدى. ءارى ارناسى مول بادام وزەنىنەن سۋ تارتىپ، الما، ورىك، ءجۇزىم، تارى، قاۋىن-قاربىز سياقتى جەمىس-جيدەكتەر مەن كوكونىس وسىرۋگە اسا قولايلى القاپ. سوندىقتان بولار، الگى قوجادان سوڭ اعىلىپ كەلىپ، وسىندا ىرگە تەپكەن كىرمەلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى – ديحانشىلىقتى كاسىپ ەتكەن، وتىز جىلداي بۇرىن قوقان حانى سوناۋ پارعانا، ءاندىجان وڭىرىنەن سايرامعا كوشىرىپ، قازاقتار اراسىنا ورنىقتىرعان وزبەكتەر ەدى. سودان قوقان حانى داتقا دەگەن اتاق بەرگەن شويبەك بايدىڭ مالىنان باسقا ءتىرى جان تابانى تيمەگەن بۇل تىڭ دالادا  اينالاسى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءبىر-بىرىنە جاپسارلاسا سالىنعان تامداردىڭ سانى كوبەيدى، بەس-التى جىل وتپەي-اق ەلگە تولدى. اراكىدىك بىلەزىك، ساقينا جاسايتىن زەرگەرلەر، كورىك باسىپ، قانجار-قىلىش، قازان-كوسەۋ قۇياتىن تەمىرشىلەر، اعاشتان ەر شاۋىپ، جاس تالدان زەمبىل، سەبەت توقيتىن ۇستالار دا قونىستانىپ، تاۋداعى قازاق رۋلارىنىڭ شىمقالا شاھارىنا باراتىن جولى ۇستىنەن ۇلكەن قىشىلاق پايدا بولدى. شويبەك داتقا مەن سۇلتان قوجا اقىلداسا وتىرىپ، قىشىلاق ورتاسىنا كوك مۇنارالى ءزاۋلىم مەشىت، بىرنەشە شايحانا جانە كەرۋەن ساراي سالدىردى. نەگىزىندە، وسى قىشلاق ورنالاسقان بۇل تۇس ىلكىدەن-اق سوناۋ قىتاي ەلىمەن قاتار قاشعار، المالى، اۋليەاتا جاقتان تاشكەن، سامارقان شاھارلارىنا كىرە تارتقان كەرۋەنشىلەردىڭ جولى-تۇعىن. ىلگەرىدە الىستان تاۋ جاعالاپ مال ايدايتىن، قيىردان كەرۋەن تارتاتىن ساۋداگەرلەر بۇل تۇستا قونالقى ورىن تاپپاي، دالا-دالادا تۇنەسە، وسى قىشلاق پايدا بولعالى بەرى  ات شالدىرىپ، كوسىلە جاتىپ دەمالاتىن جاي تاپتى. شايحانالاردا كەرۋەنباسى ساۋداگەرلەر مەن ىرگەلەس اۋىلداردان كەلگەن قازاق قارتتارى، سايرامداعى تۋىستارىنان ءبولىنىپ، وسى جەرگە قونىستانعان وزبەك شالدارى جامباستاي جاتىپ، نەشە ءتۇرلى  اڭگىمە-دۇكەن قۇرىسار-دى. بولماسا دومبىراسىن ارقالاعان الدەبىر جىرشىنىڭ جىرىنا ۇيىپ، ودان قالسا، ەل كەزگەن ءدارۋىشتىڭ ساۋەگەي اڭگىمەلەرىن، داعاراداي  سالدەلى عۇلامانىڭ عاقلياسىن ءۇنسىز تىڭدايتىن.

ءسويتىپ، كولدەنەڭ كوك اتتى، الىسقا تارتقان كوپ اتتى ءبىر قونباي كەتپەيتىن بۇل قىشلاقتىڭ جىل وتكەن سايىن اۋقىمى ۇلكەيىپ، «كەنت» دەپ اتاۋعا بولارلىقتاي ۇلكەن قونىسقا اينالدى. بىراق ونى جەرگىلىكتى حالىق تا، وسى ءوڭىردى بيلەپ تۇرعان قوقاندىقتار دا كەنت دەپ اتامادى. ويتكەنى ىرگەدە حاندىقتىڭ قازاق جەرىندەگى شەتكى حاكىمدىكتەرى بوپ ەسەپتەلەتىن، بىردە – شاھار، بىردە – كەنت دەلىنەتىن شىمقالا مەن سايرام بار-دى. ولار تۇرعاندا اۋماعى قانشا ۇلكەن بولسا دا، جاڭادان بوي كوتەرگەن مۇنداي مەكەن – كەنت اتالماس-تى. ول كەزدە ۇلكەن كەرۋەن سارايلارى بار، تۇرعىنى كوپ مەكەندى قوقاندىقتار «رابات» دەيتىن. وسىعان وراي بۇل قونىس – بۇل جەرگە العاش كوشىپ كەلگەن سۇلتان قوجانىڭ اتىنا بايلانىستى  – سۇلتانرابات دەپ اتالىپتى.

ول كەزدە سۇلتانرابات سىقىلدى ۇلكەن قىشلاق بازارسىز بولماس-تى. مەشىتتىڭ قارسىسىندا اشىلعان اينالاسى ات شاپتىرىم بازاردا تۇيمەدەن تۇيەگە دەيىن ساتىلىپتى. بۇل بازاردا ءتورت تۇلىكتىڭ بارلىق تۇرىمەن قاتار، بۇحار ءشايىسى مەن كەنەبى، قىتاي جىبەگى مەن ءبوزى، تاجىك انارى مەن اراب قۇرماسى، پارسى ءتاتتىسى مەن نامانعان كوكنارى دە ساۋداعا ءتۇسىپتى. شىمقالانىڭ شاڭدى، سايرامنىڭ سانسىز بازارى مۇنىڭ جانىندا جولدا قالىپ، ساتۋشى تۇيەگە جۇك ارتىپ، الۋشى ارباعا وگىز جەگىپ، وسى جاققا قاراي  اسىعىپتى. «سۇلتانراباتتا ءبىر كەزدە ابات باقشا، ۇلكەن بازار بولعان» دەگەن ءسوز سول كەزدەن قالىپتى.

وسىلاي ساۋداسى كۇنى بويى قىج-قىج قايناپ، دۋمانى دامىلسىز شالقىپ جاتاتىن سۇلتانراباتتىڭ ەڭسەسى ءتۇسىپ، اسپانى تورلاناتىن كەزدەرى دە بولىپتى. مۇنداي ۇرەيدى شىمقالادان قىلىشىن سۇيرەتىپ، قامشىسىن يىرە كەلەتىن قوقان بەگىنىڭ سالىق جيناۋشىلارى ءتوندىرىپتى. ولار ءار توقسان باسىندا كەلىپ، زەكەت سالىق، ءتۇتىن سالىق، قىرمان سالىق دەي مە، ايتەۋىر، كوپ سالىقتى جيناپ اكەتەدى ەكەن. ايتقانىن ورىنداماعانداردى دۇرەلەپ، قارسى سويلەگەندەردى ۇرىپ-سوعىپ، جۇرتتىڭ زارەسىن ۇشىرىپتى.

راباتتىڭ وسىنداي قىم-قۋىت تىرلىگىنە ارالاسپاي، قىشلاق شەتىندە وقشاۋ عۇمىر كەشكەن ءبىر بەيباق كەمپىر تۇرىپتى. ەشكىمگە جۇعىستىعى جوق بۇل بايعۇستىڭ ەسىك الدىندا ەگىز لاعى بار اق ەشكىسى كۇندىز-ءتۇنى ارقانداۋلى تۇرادى ەكەن. كەمپىردىڭ كۇنكورىس ناپاقىسى – سول ەشكىدەن ساۋىلعان ءسۇت. ول سول سۇتپەن ىشەر شايىن اعارتىپ، ارتىلسا ايران ۇيىتىپ كۇن كورگەن، ەشكىمنەن نان سۇراپ، قول جايماعان قۇدايدىڭ ەلەۋسىز پەندەسى ەدى.

كەمپىردىڭ ءۇيى وزەننەن ەلۋ قادامداي جەردەگى كىشكەنە توبەنىڭ ماڭىندا. زاۋزا اۋىپ، ساراتان تۋا، قايدان كەلگەنى بەلگىسىز، سول توبەنى وردالى جىلاندار جايلاپ الدى. كۇن ساسكەگە كوتەرىلگەندە ولار ىندەرىنەن شىعىپ توبەنى اينالا، ءتىپتى، قارسى، بەتتەگى جىرا بەتىنە دە تۇتاستاي جايىلىپ، ارقالارى جىلتىراي، قىزدىرىنىپ جاتادى. سانى ەسەپسىز. ىشتەرىندە بىلەكتەي جۋان، سالا قۇلاش، ءبىر ۇلكەن جىلان بار. وردانىڭ يەسى بولسا كەرەك، سول باسىن كوتەرسە، ءبارى دە باستارىن قاقشيتا قالادى. الدەقانداي ۇساق جىلاندار ءوزارا «كەلىسە الماي ۇرىسىپ»، ءبىر-بىرىنە ماتالىپ ايقاسا كەتسە، الگى ءداۋ جىلان جاندارىنا جەتىپ بارىپ، ولاردى ىسىلداي ۇزىن قۇيرىعىمەن سابالاپ، اجىراتىپ جۇرەدى. سودان سوڭ توبە مەن جىرانىڭ بەتىن تۇگەلدەي الىپ جاتقان جىلاندار تىنىم تاپپاي اينالىپ، شاشاۋ شىعارمايدى.

العاشقىدا كەمپىر بۇلاردان قاتتى قورقادى. الايدا، ارادا ءبىرشاما ۋاقىت وتكەن سوڭ ءوزىڭ تيمەسەڭ، وزدىگىنەن تيىسپەيتىن بۇل ماقۇلىقتارعا ۇيرەنىپ تە قالدى. قايتا ولارعا جاقىنداپ بارىپ، جىلانداردىڭ وزدەرىنە ءتان قىم-قۋىت تىرلىكتەرىن كۇن ۇزاق قىزىقتاپ قاراپ وتىرۋدى ەرمەك ەتىپ ءجۇردى.

كەمپىر كۇندە كەشكىسىن ەشكىسىن ساۋىپ الاتىن. ءسۇت تولعان ىدىستى «ۇيگە قويسام، اشىپ كەتەدى» دەپ، دالاداعى ناردىڭ ۇستىنە قالدىراتىن. بۇگىن دە سول ادەتىنشە ءسۇت تولعان ىدىستى دالاعا قالدىرىپ، بەتىن شۇبەرەكپەن جابا سالعان. ال تاڭەرتەڭ تۇرىپ، ءسۇتتى پىسىرەم دەگەن ويمەن شەلەكتى قولىن السا، ىدىس بوس. ءسۇت قايدا، بەيمالىم. بۇرىن ءبىر ادام مۇنىڭ ءسۇتىن الماق تۇگىلى، ءۇي ماڭىنا كەلمەيتىن...

الايدا، كەمپىر ءدال سول كۇنى بۇل جايىندا كوپ ويلانعان جوق. بىراق وسىدان كەيىن ساۋىپ العان ءسۇتىن تاڭەرتەڭ شەلەكتەن تاپپاي قالاتىن بولدى. سودان كەمپىر تۇندە كەلىپ جۇرگەن ۇرىنى اڭدىماققا بەكىندى. ءتۇنى بويى كوز ىلمەي، نار ۇستىندەگى شەلەكتەن كوز الماي، جابىقتان قارادى دا وتىردى. كەلگەن ەشكىم بولمادى. تاڭ بوزارا كوزى ءىلىنىپ كەتتى. ءبىر كەزدە سۋسىلداعان دىبىستان ويانىپ كەتىپ، سىرتقا قاراسا، و، قۇدىرەتى كۇشتى قۇداي، ادام سەنبەس نارسەنى كورمەسى بار ما؟ جىلاندار توبەدەگى ىندەرىنەن بىرىنەن سوڭ ءبىرى تىزبەكتەلە شىعىپ، شەلەككە قاراي بەتتەدى. ەڭ الدىندا كۇندە ءوزى كورىپ جۇرگەن ءداۋ جىلان. شەلەككە جەتكەندە سول ءداۋ جىلان  شۇبەرەكتى تۇمسىعىمەن ءتۇرتىپ، جەرگە ءتۇسىردى دە، الدىمەن ءوزى سۇتكە باس قويدى. ودان كەيىن قالعاندارى شەلەككە كەزەكتەسە باس قويىپ، كەلگەن ىزدەرىمەن كەرى قايتىپ جاتتى. كەمپىر ولاردىڭ تاڭقالارلىق ىستەرىنە تاپجىلماي قارادى دا وتىردى. ال شەلەك تۇبىندە ءبىر تامشى دا ءسۇت قالدىرماي، جالاپ-جۇقتاعان جىلاندار بولسا، ىندەرىنە كىرىپ، لەزدە كوزدەن عايىپ بولدى.

سودان كەمپىر ولارعا قارسى قولدانار امال تاپپاي، كۇنى بويى باسى قاتىپ ءجۇردى. اقىرى ويلانىپ-ويلانىپ، مىناداي شەشىمگە كەلدى. «كەشكە ساۋىلعان ءسۇتتىڭ جارتىسىن تاباققا قۇيىپ، ىندەرىنىڭ اۋزىنا اپارىپ قويايىن. تاڭالاكەۋىمدە ۇيگە قاراي اۋرە بولماي-اق، ىشەتىندەرىن ءىن اۋزىندا-اق ءىشسىن. ءبارىبىر ولار ەندى سۇتكە تىنىشتىق بەرمەيدى».

سول كۇنى كەشكە تاباققا ءسۇت قۇيىپ، جىلاندار ورداسى جايلاعان ءىننىڭ اۋزىنا اپارىپ قويدى. ەرتەسىنە ەرتەمەن تۇرىپ، تاباعىن الىپ قايتۋعا توبە باسىنا شىقتى. تاباق بوس. ال تاباقتىڭ تۇبىندە شىعىپ كەلە جاتقان كۇنگە شاعىلىسقان ءبىر زات جىلتىرايدى. ونى قالتاسىنا سالدى دا تاباعىن الىپ، ۇيىنە كەلدى. كەلگەن سوڭ جاڭاعى زاتتى ارى-بەرى اۋدارىستىرا قارادى. وسى كەزدە ونىڭ ەسىنە جاس كەزىندە اكەسى ايتقان ءبىر اڭگىمە ءتۇستى. اكەسى «قاي جەردە وردالى جىلاندار بولسا، سول جەردە التىن بولادى» دەيتىن. «قۇداي-اۋ، سوندا جىلتىراعان مىنا كەسەك شىنىمەن-اق التىن بولعانى ما؟ سوندا بۇل التىندى اياعى جوق، قول جوق ماقۇلىقتار قالاي ىدىسقا سالىپ ءجۇر؟» – دەپ تاڭداندى.

كەمپىر ەندى وسى ويىنا كوز جەتكىزبەككە بەكىندى. ەرتەسىنە تاڭ بوزارا ءىن اۋزىنا كەلىپ وتىردى. اينالا ابدەن جارىقتانعان كەزدە جىلاندار ىننەن كەزەكتەسە شىعىپ، ءسۇتتى جالاپ، ىشكە قايتا كىردى. الدەن سوڭ قۇيرىقتارىن ءبىر-بىرىنە بايلاپ العان بەس-التى جىلان كەسەكتەي التىندى سۇيرەتىپ اكەلدى دە، تاباققا تاستاي سالدى. ادامدار ءتىلى جوق، ال وي-سانا مۇلدە بولمايدى دەپ ەسەپتەيتىن جورعالاۋشى ماقۇلىقتاردىڭ ءسۇت ءۇشىن قانداي ارەكەتپەن وتەم جاساعانىن كورگەندە، كەمپىر ەستەن تانا تاڭداندى.

سودان كەمپىر كۇندە كەشكە ءىن اۋزىنا ءسۇت تولى تاباقتى اپاراتىن بولدى. ال ازاندا تاباققا تاستالعان وتەم-التىندى الىپ قايتىپ ءجۇردى. ارادا بەس-التى كۇن ۋاقىت وتكەندە كەمپىر ءبىر كەسەك التىندى قوينىنا تىعىپ، بازارعا كەلدى. ونى مال ساتىپ تۇعان ساۋداگەرگە كورسەتتى. اناۋ سالعان جەردەن باس سالدى:

– مۇنىڭا ەكى سيىر، ون قوي بەرەمىن. ريزامىسىڭ؟

قارياعا مۇنشا مال تۇسىنە كىرمەس بايلىق ەدى. اياق استىندا وسىنداي توسىن بايلىققا يە بولاتىنىنا سەنىڭكىرەمەگەن بۇ بايعۇس نە ايتارىن بىلمەي، قاتتى ساستى. ال ساۋداگەر بولسا، ۋادەسىن ورىنداپ، جونىنە كەتتى.

بۇرىن ەشكىم نازار اۋدارمايتىن جالعىزىلىكتى كەدەي كەمپىرگە اياق استىنان ءبىر قورا مال بىتكەنى رابات جۇرتشىلىعىن ەلەڭ ەتكىزدى. بىرەۋلەر: «مۇنشا مالعا جەتەرلىك دۇنيەنى بۇرىن قايدا جاسىرىپ كەلگەن؟» دەپ تاڭقالىسسا، ەندى بىرەۋلەر: «ۇيىندە شالىنان قالعان قازىنا بار ەكەن. ءوزىن ءولتىرىپ، سول بايلىقتى قولعا تۇسىرسەك قايتەدى؟»  دەگەن بۇزىق پيعىلدى سوزدەر دە ايتىپ ۇلگەردى. بىراق ەل اراسىندا قانشا الىپ-قاشپا سوزدەر ايتىلعانىمەن، جۇرت شىن سىرعا كوز جەتكىزە الماي، دال بولدى...

راباتتا وسىنداي اڭگىمە گۋلەپ تۇرعاندا شىمقالادان كەزەكتى توقساننىڭ سالىعىن جيناۋشىلار ساۋ ەتتى. ولار بۇرىندارى الدىمەن كەرۋەن سارايعا جايعاسىپ، ەت پەن قىمىزعا تويىپ، بوزاعا بوگىپ، بەس-التى كۇن جاتاتىن دا، سودان سوڭ بارىپ، ىسكە كىرىسەتىن. بۇل جولى ولار ويتپەدى. پارۋاناشى دەگەن اتاعى بار سالىق جيناۋشىلاردىڭ باسشىسى «تەز-تەز قيمىلداپ، ءىستى جىلدام بىتىرىڭدەر!» دەپ ءوز شابارمان-شەرىكتەرىن جان-جاققا شاپقىلاتىپ جىبەردى دە، كەرۋەن سارايعا جالعىز ءوزى كىردى.

ونىڭ ءسوزىن ەكى ەتپەگەن شابارمان-شەرىكتەر جۇرتتىڭ ۇستىنە قامشى-قىلىشتارىن قاتار ءۇيىرىپ: «بەرەشەك مال-مۇلىكتەرىڭدى تەز-تەز جيناڭدار!» دەپ ەلدىڭ اپشىسىن قۋىرىپ جاتقاندا، سالىق باسشىسى كەرۋەن سارايدا جانتايا شاي ءىشىپ، راباتتاعى مۇرتتى تاراقات-جانسىزىمەن اڭگىمەلەسىپ وتىردى.

– سويلە، – دەدى پارۋاناشى جانسىزىنا تەسىلە قاراپ، – راباتتا مەنىڭ قۇلاعىما تيمەگەن جاڭا حابار بار ما؟ كۇللى مۇسىلمان جۇرتىنىڭ قامقورشىسى، اللا دارگەيىن بيىك ەتكىر قۇديار حاننىڭ پارمەنىنە ساي جيىلاتىن سالىقتان جالتارۋ ءۇشىن مال-مۇلكىن، تاپقان پۇلىن ازايتىپ كورسەتكەن، بولماسا جاسىرىپ جۇرگەن قانشا باي قازاقتى ءھام قانشا كورىكشى-زەرگەر سارتتى انىقتادىڭ؟

مۇرتتى جانسىز سوڭعى جىلدا مال-مۇلىكپەن اجەپتەۋىر بايىعان، بىراق داۋلەت- دۇنيەلەرىنىڭ ءبىراز بولىگىن قوقان حاكىمدەرىنەن جاسىرىپ جۇرگەن ءبازبىر ادامداردىڭ اتتارىن اتاپ بەردى دە، ءسوزىنىڭ سوڭىندا:

– حان پارمەنىنە ادال بولماعان وندايلاردى قالاي جازالاۋ كەرەكتىگى ءوزىڭىزدىڭ قۇزىرىڭىزدا عوي، تاقسىر. بىراق ماعان ءھام مىنا رابات جۇرتشىلىعىنا سىرى ءجۇدايام بيماعلۇم ءبىر حابار بار. راباتتا بالا-شاعاسىسىز تۇلدىر، شالى جوق جەسىر ءبىر كەمپىر بار. ول ىلگەرىدە سۇلتان قوجاعا كۇڭ رەتىندە ەرىپ كەلگەن. قوجا ولەرىنىڭ الدىندا وعان ەركىندىك بەرگەن. سودان بەرى قىشلاق شەتىندە ءبىر ەشكىسىنەن باسقا ەشتەڭەسى جوق كەمباعال كۇيدە جاپادان-جالعىز تۇراتىن. سول كەمپىر ەكى-ءۇش ايدىڭ ىشىندە تابان استىنان بايىپ شىعا كەلدى. ءبىر قىزىعى، ول جيناعان مالدارىنىڭ ەشقايسىسىن وسىنداعى بازاردىڭ تۇرعىلىقتى ساۋداگەرلەرىنەن الماعان. ءبارىن ارى-بەرى مال ايداپ وتكەن ساۋداگەرلەردەن العان. وسىعان قاراعاندا، ول كەمپىردە اۋىلداستارىنان جاسىرعان ءبىر قۇپيا قور بار-اۋ، شاماسى. ايتپەسە، وتكىنشى ساۋداگەرلەر بۇعان تەگىننەن-تەگىن مال بەرۋشى مە ەدى. بارىنەن بۇرىن تاپ قازىر ەسىك الدىنا قىرىق-ەلۋ قوي مەن ونشاقتى سيىردىڭ باسىن قۇراپ وتىرعان ونىڭ سول ساۋداگەرلەرمەن نە نارسە ارقىلى ساۋدا جاساعانى قىزىق بوپ ءجۇر جۇرتقا...

مىنا حابارعا ەلەڭ ەتكەن پارۋاناشى كوتەرىلىپ وتىردى دا، جانسىزدىڭ ءسوزىن ءبولدى:

– ءاي، مىناۋىڭ شىنىندا توسىن حابار ەكەن. ول قاتىننىڭ جاسى قانشادا؟

– شاماسى جەتپىستەن اسىپ قالعان-اۋ.

– يا، يا، سەن ايتقانداي، راسىندا، تۇككە جارامسىز كەمپىر ەكەن. ايتپەسە مەن ويلاپ ەدىم، جاستاۋ بولسا قازاقتىڭ ءبىر ەرىككەن بايى ونى سىرتتاي توقال قىپ العان شىعار دەپ... الگى مالداردى سول اپەرگەن بولار دەپ... ءھا-ءا، بۇل جاڭالىعىڭ تىپتەن تاڭدانارلىق. سوندا جەتپىستەن اسىپ كەتكەن قالتاڭ-سالتاڭ كەمپىرىڭ سونشا مالدى قالاي باعىپ، ولارعا قالاي يە بولىپ وتىر؟

– وي، ول قاقپاس بۇ كۇندە ەسىرىپ، مالشى-جالشى ۇستايتىن بولعان. ءبىر-ەكى مال ءۇشىن وعان جالداناتىن كەدەيلەر از دەيمىسىز. بىرەۋلەرگە ءۇش-ءتورت قوي، ءبىر سيىر بەرىپ، مال قامايتىن قورا سالدىرىپ، جامان تامىنىڭ دۋالدارى مەن توبەسىن سىلاتىپ الدى. كورپە-جاستىعىن دا جاڭالاتىپ العانعا ۇقسايدى. «ەندى ءبىر كۇيمە مەن وعان جەگەتىن  ات ساتىپ السام با دەگەن ويىم بار» دەپتى بىرەۋلەرگە. ءبىز بولساق، ونى ءمۇساپىر دەپ اياپ ءجۇرمىز. ال ول، ولەر الدىندا ءبىر قۇدايعا عانا ايان سەبەپپەن بايىپ الىپ، تايراڭداپ ءجۇر. ەگەر ءسىز رۇقسات بەرسەڭىز، ءبىراز جىگىتتەرىڭىزدى ەرتىپ الىپ، ءوزىن ءبىر سىعىمداپ كورسەم بە دەيمىن. الگى مالداردى قانداي پۇلدارعا ساتىپ العانىن، جاسىرعان دۇنيەسىن، قۇپيا سىرىن ايتسىن. ودان قالدى، حاندىققا ەل قاتارلى سالىق تولەسىن.

– ءاي، سەن مەنى بۇگىن توبەمنەن جاي تۇسكەندەي كۇيگە ءتۇسىردىڭ عوي. ايتقانىڭ اقيقات شىقسا، ءبىراز قىزىق نارسەگە كۋا بولعالى تۇر ەكەنبىز. سىرتقا شىق تا، ارون باستاعان شەرىكتەر توبىن وسىندا شاقىر! جىگىتتىر كەلگەسىن، ماعان دا ءبىر تىڭ ات دايىنداسىن! جاڭاعى كەمپىرىڭنەن ساۋالدى ءوزىم الامىن.

جانسىز باعانالى بەرى وسى ءسوزدى كۇتىپ تۇرعانداي، ورنىنان ۇشىپ تۇردى. پارۋاناشىعا باسىن قايتا-قايتا ءيىپ، قولىن قۋسىردى دا، «ماقۇل، تاقسىر!» دەپ تىسقا زىتا جونەلدى.

كوپ ۇزاماي پارۋاناشى باستاعان ونشاقتى سالتاتتى كەمپىردىڭ ۇيىنە جەتتى. ءۇي الدىندا تالدىڭ جۋان بۇتاقتارىمەن قورشالعان توبەسى اشىق قورا تۇر. قورا ىشىندە جانسىز ايتقانداي، قىرىق-ەلۋ قوي ەمەس، ارى كەتسە، وننان ازەر اساتىن ۇساق مال، ەكى سيىر قامالىپتى. وزىنە جەتكەن حاباردىڭ راس بولماي شىقانىنا كۇيىنگەن پارۋاناشى جانسىزعا ايقاي سالدى:

– ەي، مالعۇن! سەن جاڭا بۇل ۇيدە مالدىڭ سانى كوپ دەپ ەدىڭ عوي. ونشاقتى عانا جامان-جاۋتىك تۇياعى بار سورلى كەمپىردىڭ ۇيىنە مەنى نەگە اۋرە ەتىپ، سۇيرەلەدىڭ-ءا؟! «ادام جالداپ، تامىن سىلاتىپ الدى» دەپ ەدىڭ تاعى. توبەسى وپىرىلىپ، دۋالى قۇلايىن دەپ تۇرعان مىنا تامىنىڭ استىندا قاتىپ ولگىر كەمپىرىڭمەن قوسا، ءوزىڭدى دە، تاپ قازىر جامان تامنىڭ توپىراعىنىڭ استىنا كومدىرە سالايىن با؟!

زارە-قۇتى قاشقان جانسىز اتىنان دومالاپ تۇسە سالدى دا، پارۋاناشىنىڭ ۇزەڭگىدەگى اياعىنا جارماسىپ، دىرىلدەي سويلەدى:

– ويباي، تاقسىر... ويباي، تاقسىر! اعات سوزىمە كاتتا عاپۋ سۇرايمىن. ماعان بىرەۋلەر سولاي حابار ايتقان ەدى... بىراق بۇ قاقپاستىڭ مالدارى مىنا قورادا تۇرعاندارمەن عانا شەكتەلمەيدى. قالعاندارى دالادا، جايىلىمدا بولسا كەرەك. ودان كەيىن، پارۋاناشى مىرزا، بۇل راباتتىڭ ەكى قويى بار تۇرعىندارىنىڭ ءوزى ءار جىل سايىن ءبىر ءتولىن سىزدەرگە سالىق رەتىندە وتكىزۋى شارت. ال، بۇل ۇيدە، ساناپ تۇرمىن، تۇپ-تۋرا ون ءۇش قوي، ەكى سيىر، ءبىر بۇزاۋ بار ەكەن. مۇنشا مال – كاتتا بايلىق قوي. وسى مالداردان ءتيىستى سالىقتى الايىق. بۇدان كەيىن بۇ كەمپىردىڭ جاڭاعى مەن ايتقان جاسىرىن سىرىن بىلەيىك تە.

باسشىنىڭ ءيىنى ءسال ءجىبىپ، قاسىنداعى اتقوسشىسىلارىنا بۇرىلدى:

– مىنا تامدا ءتىرى جان بار ما، ايقايلاپ شاقىرىڭدارشى!

قوسشىلار «كىم بار ۇيدە؟ شىق بەرى!» دەپ ايقاي سالدى. ءبىر كەزدە توقال تامنىڭ جىرتىق كيىزبەن قاپتالعان ەسكىرگەن ەسىگى سىقىرلاپ اشىلدى دا، ار جاعىنان جۇلىم-جۇلىم جەڭىل كومزول كيگەن كەمپىر كورىندى. باسىنداعى ءشالىسى دە، اياعىنداعى ءماسىسىنىڭ قونىشتارى دا كونەرىپ، توزىعى جەتكەن كەيۋانا بايعۇس قورىققانىنان ەكى قولىن كەۋدە تۇسىنا ايقاستىرا ۇستاپ، ەسىكتەن بەرى قاراي ءۇش-ءتورت قادام باستى. قاتتى ۇرەيدەن الدىنداعىلارعا تۋرا كوز سالۋعا دا يمەنگەن ول جازعان، باسىن تومەن سالعان كۇيى جاق اشپاي تۇردى. پارۋاناشى وعان داۋىس كوتەرە سويلەدى:

– ەي، قاقباس! سەنى جۇرت باي دەسىپ جۇر عوي. نەگە سالىق تولەمەيسىڭ؟! جوق الدە، ساعان وسىلاي توبىمىزبەن كەلىپ، قۇرمەت كورسەتۋىمىز كەرەك پە؟!

پارۋاناشىنىڭ ءزارلى داۋىسى باسىنا تاياقتان بەتەر تيگەندەي كۇي كەشكەن سورلى كەمپىر قۇلاپ قالا جازداپ، ءوز-ءوزىن ازەر ۇستادى. سوسىن قالشىلداپ تۇرىپ، ازەر ءتىل قاتتى:

– ما-ا-ع-عان ە-ە-شش-كىم «سس-الل-ىىق ءتو-ءو-لە» دە-ە-گەن ەم... ەم-م-ەس.

– دەمەسە، ەندى ايتىپ تۇرمىز. وسى كۇنگە دەيىن سالىق تولەمەگەنىڭ ءۇشىن قويلارىڭنىڭ ەكەۋىن عانا وزىنە قالدىرامىز دا، باسقالارىن مىنا سيىرلارىڭمەن قوسا ايداپ اكەتەمىز. ايتپاقشى، ايتشى، سەن بۇل مالدىڭ ءبارىن قايدان الدىڭ؟ اگاركي، بار شىنىڭدى ايتساڭ، ساعان، مالدارىڭا تيىسپەۋىمىز بەك قايىل.

–  ماعان قۇدايدىڭ ءبىر راقىمى ءتۇسىپ... بۇ مالدار سودان كوكتەن تۇسكەندەي بولدى عوي، – دەدى كەمپىر قورقىپ تۇرسا دا، انىق سويلەپ.

– نە بىلشىلداپ تۇرسىڭ؟ قۇدايدىڭ راقىمى ءتۇسىپ، بايلىق كوكتەن جاۋاتىن بولسا، نەگە كەلمەيدى بىزگە سول داۋلەت؟! ءايدا، جىگىتتەر! تىنتىڭدەر ءۇيىن! كورەيىك، تىعۋلى جاتقان قانشا پۇلى بار ەكەنىن، – دەپ اقىردى باسشى.

ءۇش-ءتورت شەرىك اتتارىنان تۇسە-تۇسە قالىپ، ۇيگە قويىپ كەتتى. بىراق ءتورت دۋال، ەسكى-قۇسقى ءۇش-ءتورت كورپەدەن باسقا تۇلدىر دۇنيەسى جوق ءۇيدى قانشا تىنتىسە دە قولدارىنا ەشتەڭە ىلىكپەدى. ولار امالدارى تاۋسىلىپ، قولدارىن جايا سىرتقا شىققاندا پارۋاناشى كەمپىرگە قايتا شۇيلىكتى:

– ولەيىن دەمەسەڭ، مىنا مالداردى قانداي پۇلعا العانىڭدى ايت!

كەمپىر جۇمعان اۋزىن اشپاعان كۇيى مەلشيىپ تۇردى. اراعا جانسىز كيلىكتى:

– ءبۇيتىپ قىرسىقتانا بەرسەڭ، سەنى دۇرەگە جىعىپ، سويلەتپەك تۇگىلى سايراتىپ جىبەرەمىز. ودان دا، مىنا مالداردى قانداي دۇنيەگە العانىڭدى اشىپ ايت! جانىڭنىڭ بارىندا سۇراعانىمىزعا جاۋاپ بەر!

كەمپىر تاعى دا جاۋاپ قاتپادى. جانسىز ىشقىنا، ايقايعا باستى:

– ءا-ءا، ەشتەڭە ايتقىڭ كەلمەي مە؟ ءما، وندا، ال العاشقى تاياقتى! – دەپ تىستەنگەن كۇيى  كەمپىردىڭ باسىنا قامشىمەن سالىپ قالدى.

كەمپىر سورلى ەس-ءتۇسسىز سۇلاپ ءتۇستى. قۇلاعان كەزىندە كومزولىنىڭ قالتاسىنداعى جەتى-سەگىز ءتۇيىر التىن شاشىلىپ جەرگە شاشىلدى. مۇنى كورگەن جانسىزدا ەس قالمادى. دەرەۋ جەرگە شاشىلعان التىنداردى جيناپ الدى دا، پارۋاناشىعا قارادى:

– ايتپاپ پا ەدىم، تاقسىر-اۋ، ايتپاپ پا ەدىم... بۇل قاقپاس تەگىن ادام ەمەس دەپ. مىنالارعا قاراڭىزشى. تازا التىن عوي مىنالار، تازا التىن. بۇل سۇمەلەك بۇلاردى قايدان الىپ ءجۇر؟ – دەدى دىرىلدەي، لەپىرە سويلەپ.

پارۋاناشىمەن قاتار التىنداردى اۋدارىپ-توڭكەرىپ كورگەن باسقا شەرىكتەر دە تاڭدانىسىپ، ءبىر-بىرىنە قاراسىپ، باستارىن شايقاستى. ويلاماعان جەردەن مول ولجاعا كەنەلەتىنىن ويلاعان پارۋاناشى قوسشىلارىنىڭ قولدارىنداعى التىنداردى جيىپ، قالتاسىنا باستى دا، ولارعا بۇيىردى:

–  سەندەر، بىرەۋىڭ سۋ شاشىپ، مىنا ولىمتىكتى تىرىلتىڭدەر. بۇل قاقپاستا تاعى دا التىن بولۋى كادىك.

بىرەۋى سۋ اكەپ، كەمپىرگە شاشتى. باسىن سىلكىلەي ەسىن جيعان بەيباق، بەت-اۋزىن جاۋىپ كەتكەن قاندى ورامالىمەن ءسۇرتىپ، جايلاپ ورنىنان تۇردى. باسىنىڭ قامشى وسىپ كەتكەن جەرىن الاقانىمەن باسىپ، ءبىراز تۇردى دا:

– جۇرىڭدەر، مەن سەندەرگە كومبەمدى كورسەتەيىن، – دەپ ءبارىن ەرتىپ، ءۇي ماڭىنداعى كىشكەنە توبە باسىنا شىقتى.

كۇن بۇلتتى بولىپ، جەل سوعىپ تۇرعان. جىلاندار دالاعا شىقپاپتى. بۇگىن ءىن اۋزىنداعى تاباعىن ءالى العان جوق ەدى. تاباق تۇبىندە ءسۇت ءۇشىن وتەم بولعان زات جىلتىراپ جاتىر .كەمپىر بار وقيعانى باستان-اياق ايتىپ بەردى دە، ۇيىنە قاراي بەتتەدى.

پارۋاناشى قاسىنا ەرگەن توبىمەن از ۋاقىت كەڭەس قۇردى. سوسىن قوسشىلارىن ەكىگە ءبولىپ، بىرەۋلەرىن راباتحانادا قالعان شەرىكتەردى شاقىرىپ كەلۋگە، ەندى بىرەۋلەرىن شايحانالارداعى ۇلكەن-ۇلكەن قازانداردى اكەلۋگە جۇمسادى. ءبىرازدان سوڭ توبە ماڭىنا راباتحانادا قالعان شەرىكتەردىڭ ءبارى جينالدى، ارتىنشا ءداۋ اربالارعا ارتىلعان  ۇلكەن-ۇلكەن جەتى قازان جەتكىزىلدى. باسشىنىڭ پارمەنىمەن دەرەۋ وشاقتار قۇرىلىپ، قازاندار سۋعا تولتىرىلدى. ويلاسقاندارى بويىنشا، قازاندارداعى سۋلاردى قايناتىپ، ءىن تۇبىنە قۇيماق. ۇستەرىنە قۇيىلعان قايناعان سۋدان ءىن تۇبىندەگى جىلاندار تەگىس كۇيىپ ولمەك. سوسىن جىلاندار يەلەنىپ جاتقان التىنداردى قازىپ الماق.

البەتتە، وردالى جىلاندار مەكەن ەتكەن ءىن اپان ءتارىزدى ءبىر شۇڭقىرلى بولمايدى. ولار مەكەندەگەن ۇيا-ورىن جەر استىندا نەشە تارماققا بولىنگەن، بىردە جوعارىعا، بىردە تومەنگە ورلەيتىن تاراۋ-تاراۋ تار ىندەردەن تۇرادى. ءارى قانشا سۋ قۇيساڭ دا، ءىن  تولمايدى. ويتكەنى جىلاندار وزدەرى ءىن  قازبايدى، تىشقاندار مەن سارىشۇناقتار قازعان ءىندى تارتىپ الادى. ال تىشقاندار مەن سارىشۇناقتاردىڭ قۋلىعىندا شەك جوق. ولار ىندەرىن تاراۋ-تاراۋ بولىكتەرگە ءبولىپ قازعاندارى بىلاي تۇرسىن، بىرنەشە تۇستان جەر بەتىنە شىعاتىن اۋىز جاساپ قويادى. مۇنداي ءتاسىلدى ولار ءبىر تەسىكتەن قاۋىپ تونسە، كەلەسى ءبىر تەسىكتەن قاشىپ شىعۋ ءۇشىن جاسايدى. سوندىقتان ءىننىڭ ءبىر تەسىگىنەن قانشا سۋ قۇيساڭ دا، ول قاۋىپتەن قاشقان تىشقان سەكىلدى ەكىنشى ءبىر اۋىزدان لاقىلداپ شىعىپ كەتەدى. بىراق جىلاندار مەكەن ەتەتىن ءىننىڭ وسىنداي بولاتىنىن، وندا جاتقان ۋلى جورعالاۋشىلاردىڭ بارلىعىن سۋعا تۇنشىقتىرىپ، بولماسا كۇيدىرىپ ءولتىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن  وڭاي ولجاعا كەنەلۋدى ماقسات ەتكەندەر باعامدامادى. بارلىق شەرىك جابىلىپ، ءۇستىن-ءۇستىن جاققان وتتان قازاندارداعى سۋ قايناعان كەزدە كوپ التىندى يەلەنۋگە مانادان بەرى ىنتىزار بوپ، تىقىرشىپ وتىرعان پارۋاناشى:

– ءھا-ءا جىگىتتەر، ءىن تۇبىندەگى ماقۇلىقتاردىڭ بارلىعى ەندىگى جاھاننامعا اتتانعان بولار.  قۇداي قالاسا، بۇگىننەن باستاپ ءبارىمىز باي بولماقپىز. ال ەندى، ءىندى قازۋدى باستاڭدار! – دەپ پارمەن بەردى.

توبە باسىنا جينالعان قىرىق قارالى جىگىتتىڭ بارلىعى كىشكەنە عانا ءىننىڭ اينالاسىندا قاتار تۇرىپ جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىكتەرى بولماعاندىقتان، توپتان ون شاقتى جىگىت ءبولىنىپ، ىسكە كىرىستى. ولار ءبىراز جەردى ويىپ، كەزەكتى ەكىنشى توپقا بەردى. باعانا پارۋاناشى جىگىتتەرىن وسىلاي كەزەكتەسە جۇمىس جاسايتىن توپ-توپقا ءبولىپ قويعان-دى. بىرىنەن كەيىن ءبىرى دامىلسىز جەر قازعان  كەيبىر جىگىتتەر بەلۋاردان شەشىنىپ، جالاڭاشتانىپ الدى. كوپ قول قويا ما، ءاپ-ساتتە ءىننىڭ اينالاسىن ۇڭىرەيتىپ، تەرەڭدەتەتىپ قازىپ تاستادى. بىراق كەتپەن-كۇرەككە ءىن اۋزىنا جاقىن جاتىپ، قايناعان سۋعا كۇيىپ ولگەن ءبىراز جىلانداردىڭ ولىكتەرى ىلىككەنىمەن، قولعا تۇسكەن التىن بولمادى. ءبىر كەزدە قازىلعان جەردىڭ اينالاسى ون شاقتى قادام، ال تەرەڭدىگى بەس-التى قۇلاشقا جەتتى. التىن جەردىڭ جەتى قات استىندا جاتقانداي، سوندا دا كورىنبەدى. بيە ساۋىمىنداي مەزگىل وتكەندە پارۋاناشى شەرىكتەرىنە دەمالۋدى بۇيىردى.

– الگى جامان كەمپىردىڭ ساندىراعى راس بولسا، ەندى ءسال قازساڭدار، جەر تۇبىندە ءۇيىلىپ جاتقان مول التىنعا قول جەتكىزەرىمىز حاق. ازىرشە سۋسىن ءىشىپ، ەكپىن باسىڭدار.

جەرگە وتىرا-وتىرا كەتكەن جىگىتتەردىڭ كەيبىرى كۇرەكتەرىن لايدان تازارتىپ، كەيبىرى از ۋاقىتتان كەيىن قولىنا تۇسەتىن التىنداردى قايدا جۇمسايتىندارىن ايتىپ، ءماز بولىپ وتىردى. ولارعا پارۋاناشى مەن جانسىز دا قوسىلىپ،  وزدەرىنىڭ كەلەشەگىن ەرتەگىدەي ەلەستەتكەن اڭگىمەلەرگە بەرىلگەن. الايدا...

الايدا، ءدال وسى ساتتە قازىلعان اپاننىڭ قابىرعالارىنداعى ىندەردىڭ اۋزىنان ەكى اياقتىلارعا كەكتەنگەن جىلاندار شىعا باستادى. ادەتتە جىلان اشۋلانعاندا قاتتى ىسىلداۋشى ەدى. بالكىم كەك الۋعا اتتانعان ماقۇلىقتاردىڭ دا وزىندىك ساناسى بار شىعار، بالكىم جاۋىنا ءۇنسىز تاپ بەرۋدى ولار دا بىلەتىن شىعار، ايتەۋىر، بۇ جولى بىردە-ءبىر جىلان ىسىلداماي، سان تاراۋلى ءىننىڭ اۋزىنان بىرىنەن سوڭ ءبىرى قۇجىناپ شىعىپ، اپان جيەگىنە قاراي جارىسا ورمەلەستى. اپان جيەگىنەن تەگىس جەرگە شىققاندا ولاردىڭ سانىن كىم ساناپتى، ياكي ءجۇز، ياكي مىڭ بولار، ايتەۋىر دىبىسسىز سۋسىعان وردالى جىلان داۋرىعا اڭگىمەلەسىپ، قانەن-قاپەرسىز وتىرعان كىسىلەرگە جان-جاقتان باس سالدى. باس سالعان كەزدە عانا ىسىلداعان ايباتتى دىبىس شىعاردى. بەيقام وتىرعاندار وسى ساتتە عانا شوشىنىپ، ورىندارىنان اتىپ-اتىپ تۇرۋعا ارەكەتتەندى. بىراق ءار كىسىگە وتىزدان، ءتىپتى ەلۋدەن جابىلعان ماقۇلىقتار جان-جاققا ۇرەيلەنە قاشقانداردىڭ دەنەلەرىنە جارماسىپ، تاماقتارىنا ورالدى. جەڭدەرىنىڭ ىشىنە سۇڭگىپ، قولتىقتارىنان شاقتى. ءبىر جىگىت وزىنە سەكىرگەن  جىلاننىڭ تاماعىنان شاپ بەرىپ ۇستاپ، اۋلاققا لاقتىرىپ جىبەردى دە، جاقىنداپ قالعان باسقالاردى كۇرەكپەن سابالاي باستاپ ەدى، سول جاقتان ءجىپ-جىڭىشكە ءبىر جىلان وقشا اتىلىپ، قۇلاعىنا كىرىپ كەتتى. باسقا ءبىر جىلان ءدال وسىنداي تاسىلمەن بىرەۋدىڭ كوزىن ويىپ ءتۇسىردى. ەكى جازعان دا وكىرىپ، قۇلاپ تۇسكەندە كوپ جىلان ولارعا تاعى جابىلا كەتتى. اركىم قۇمىرسقاداي قاپتاعان پالەكەتتەردەن قۇتىلۋدىڭ امالىن جاساپ باقسا دا، بىردە-ءبىرى جىلاندار ورداسىنىڭ قۇرساۋىنان قۇتىلا الماي، توبە باسىن ويبايلاعان، وكىرگەن، جانۇشىرا ايقايلاعان داۋىستار باستى. قان شايقاستا دا شەرىكتەر بۇلاي وكىرمەس-ءتى، بۇلاي امالسىز اجال قۇشپاس-تى. مۇرتتى جانسىز موينىنا ءبىر جىلان ورالا بەرگەندە-اق جۇرەگى جارىلىپ كەتىپ، وپ-وڭاي اجال تاپتى. جالعىز ول ەمەس، تالاي جۇرەكسىزدەر وسىلايشا ءاپ-ساتتە ءجانتاسىلىم قىلدى. تەك جىلاندار العاش شابۋىلداعاندا ورتادا وتىرعاندىقتان ۋلى تىستەرگە ىلىكپەي قالعان پارۋاناشى عانا بارىنەن پىسىقتىق جاساپ، دۇربەلەڭ باستالعاندا الدى-ارتىنا قاراماي، انادايداعى اتىنا جۇگىردى. اتىنا مىنە بەرگەندە وعان ەكى جىلان وقتاي اتىلعان. بىراق جىلاندار اراسىنداعى «وقجىلان» دەپ اتالاتىن بۇل ماقۇلىق ءتۇرىنىڭ جىلدامدىلىعى مەن سوققىسى سۇمدىق بولعانىمەن، ءبىر سەكىرگەندە ەكپىنى بەس-التى قادامنان اسپايدى. سوندىقتان ەكەۋىنىڭ دە سەكىرىسى اتىنا مىنە ساپ، ۇزاپ ۇلگەرگەن پارۋاناشىعا جەتپەدى. ودان باسقانىڭ بارلىعى توبە باسىندا ۋلى ءزاھاردان  ازاپتى ولىمگە دۋشار بولدى.

التىن دامەتۋشىلەردى شەتىنەن وسىلاي تەڭكيتىپ تاستاعان جىلاندار ءوز تىرلىكتەرىن بىتىرگەن سوڭ ءبارى ءبىر جەرگە جينالىپ، كەمپىردىڭ ۇيىنە قاراي جىلجىدى. ۇيگە ون قادامداي جەرگە كەلگەندە ءداۋ جىلاننان باستاپ ءبارى قالت تۇرا قالىپ، كەۋدەلەرىن كوتەرە ءبىراز ۋاقىت ىسقىرىپ، ىسىلداپ تۇردى دا، كەرى بۇرىلدى. بالكىم وزدەرىنە ساۋاپ، مەيىرىم جاساعان كەمپىرمەن قوشتاستى، بالكىم ولگەن وردالاستارىنا قايعىردى، مۇمكىن تىنىشتىعىن بۇزعاندارعا لاعىنەت ايتتى، ول جاعى تەك كوكتەگى ءبىر تاڭىرگە عانا بەلگىلى، ال  بەلگىلىسى – سول كۇننەن كەيىن ول توبەدەن جىلاندار كەتىپ قالدى. ودان سوڭ جىلاندار كوشىنىڭ قايدا بەت العانىن ەشكىم بىلمەيدى، بۇل ماڭنان كەمپىر دە كوشىپ كەتتى.

اجالدان امان قۇتىلعان پارۋاناشى سول قاشقاننان قاشىپ بارىپ، شىمقالاعا جەتتى. جەتكەنىمەن جانى تىنىشتىق تاپپادى. كوزى ىلىنسە بولدى، تۇسىنە تۇلا-بويىن تىستەلەگەن، اياق-قولدارىن شاعىپ جاتقان جىلاندار كىرىپ، ۇرەيلەنە، ايقايلاپ وياندى. دالادا جۇرسە كوز الدىنا جىلانداردىڭ ەلەس سۇلباسى كولبەڭدەدى. ءسويتىپ جىندانارداي حالگە ءتۇسىپ جۇرگەندە ءبىر تانىسى وعان: «بۇل – سەنى وردالى جىلانداردىڭ ىزدەپ جۇرگەنىنىڭ بەلگىسى. ولاردان ءھام مىناداي جاعدايدان قۇتىلعىڭ كەلسە، تەزىرەك الىسقا كەتىپ، ءبىر جاقسى مولداعا وقىلماعىڭ ءلازىم» دەپ كەڭەس بەردى.  ودان باسقا امال تاپپاعان زالىم، ونىڭ ايتقانىنا قۇلاق قويىپ، قاتىن-بالالارىمەن تاشكەنگە كوشتى. سول جاقتا ءبىر ءىلىمدى مولداعا وقىلىپ، جانى جاي تاپتى.

ال الگى وقيعادان ءبىر جىل وتكەن سوڭ تالاس جاقتان جول تارتقان الدەبىر ساۋداگەر وسى ماڭنان تاشكەن بازارىنا قاراي قوي ايداپ وتەدى. ساۋداگەر بادامنان اسىپ، قازىعۇرت ەتەگىنە تۇنەمەككە ايالدايدى. ەرتەسىنە قويلار اراسىنداعى ءبىر قوشقاردىڭ مۇيىزىنە ورالىپ كەلە جاتقان جىلاندى كورەدى. جىلان تاشكەنگە دەيىن الگى قوشقاردىڭ مۇيىزىنەن تۇسپەي كەلەدى دە، قالاعا جاقىنداعاندا كوزدەن عايىپ بولادى. الايدا ساۋداگەر بۇل جىلاننىڭ شاھارعا جاقىنداعاندا نەلىكتەن جوعالىپ كەتكەنىنە ونشا ءمان دە بەرمەيدى.

سودان ول بار مالىن ەكى-ءۇش كۇن ساۋدالاپ بولىپ، شاھار ورتاسىنداعى ءبىر كاتتا شايحاناعا كىرەدى. مۇنداعى كىسىلەردەن كۇنى كەشە عانا وسى شايحانادا بۇرىن شىمقالادا سالىق باسشىسى بولعان ءبىر پارۋاناشىنى تەرەزەدەن تۇسكەن شۇبار جىلان شاعىپ ولتىرگەنىن ەستيدى. ساۋداگەر سوندا عانا بارىپ، بىلتىرعى سۇلتانراباتتا بولعان وقيعانى ەسكە الىپ، قوشقارىنىڭ مۇيىزىنە ورالىپ كەلگەن جىلاننىڭ سىرىن ۇققانداي بولادى. «قۇدايدىڭ قۇدىرەتى، سونشا كىسىنىڭ ىشىنەن  قاشقىن سالىق باسشىسىن تاپ باسىپ، قالاي تانىدى ەكەن، ول ماقۇلىق؟ بارىنەن عاجابى، ول پارۋاناشىنىڭ تاشكەندە ەكەنىن قايدان بىلگەن؟» دەپ جاعاسىن ۇستاپتى ساۋداگەر...

«وردالى جىلانعا تيىسپە، تيىسسەڭ ولار كەك الماي قويمايدى» دەسەدى قارتتار. مۇنىسى وتىرىك پە، راس پا، ول جاعىن بىلگەن ادام جوق. بىراق نە دەسەك تە، جەرگە ات قويعىش قازاق اتام عوي، سول جەر ءالى كۇنگە دەيىن الگى ۋاقيعاعا بايلانىستى «جىلانبۇزعان» دەپ اتالادى. ءبىر كەزدە وردالى جىلاندار مەكەندەگەن توبە دە، ءتىپتى التىن ىزدەۋشىلەر قازعان شۇڭقىردىڭ ورنى دا ۇڭىرەيگەن قالپى بۇزىلماي جاتىر. سۇلتانرابات اتاۋى دا جويىلماعان. ونى كەشەگى سوۆەت وكىمەتى دە وزگەرتكەن جوق. سۇلتانرابات ءتۇبى فەرعانادان، بەرگى اتالارى سايرامنان اۋعان باياعى وزبەكتەردىڭ ۇرپاقتارى تۇراتىن وتە ۇلكەن اۋىلعا اينالعان.

مومبەك ابدىاكىمۇلى

Abai.kz