Kóktegi Tәnir jarylqap, Jer anamyz meyirimin tógip, Ata baba aruaghy jelep jebep, dýnie jaralghannan saralaudy «O, bastan» bastasaq.

Naghyz tarih pen tilding semantikasy kez kelgen mif pen foliklordy, diny ertegilerdi jenip shygha alady. Ghylym —býkil adamzattyng intellektualdyq jetistikterining jiyntyghy. Sondyqtan siyaqty shekteuli kózqarastan arylyp, ghylymgha әmbebap, inkluzivti túrghydan qarau — uaqyt talaby. Tarihiy-lingvistikalyq saralaumyzdyng mindeti — ejelgi dәuirding poetikalyq tilin sýzgiden ótkizip, onyng astaryndaghy qúrghaq tehnikalyq mazmúndy bólip alu. Yaghny ghylymy saralau  jýiesi bergen nәtiyje qiyal ghajayyp mistikany joghary ghylymnan bólip túrghan shekaranynyng ara jigin ashyp týsinikti etu.

Qúday qay tilde sóilegen jәne eng alghashqy til qay til degen talas búrynnan bar. Filosofiyalyq túrghydan: adam «Qúday kim?» dep súraghanda, shyn mәninde ózining qaydan kelgenin, ne ýshin ómir sýretinin jәne әlemning týpki mәnin izdeydi. Qúdaydyng shyn aty talay  ózgergen, biraq adamzattyng mәn men absolutti aqiqatty izdeui — ortaq qúbylys. Filosofiyalyq túrghydan búl mәsele adamnyng «Men qaydan keldim?», «Álemning bastauy nede?», «Ómirding mәni qanday?» degen mәngilik súraqtarymen baylanysty. Qúdaydyng aty men tili, adamnyng payda boluy jәne әlemning jaratylysy turaly talas-tartys tolastaghan emes. Biz Jaratushy-eng alghashqy jaratqan halyqy kim jәne qazaqtar ol kezde qayda boldy degeny súraq tónireginde oy tolghayymyz(Beristen J.Tәnirshildik hәm qazaq halqynyng últtyq missiyasy.Abai.kz.21 tamyz.2017.).

XVIII–XIX ghasyrlardaghy kórnekti europalyq tarihshylar, arheologtar men lingvister H. Rauilson, E.Hinks, E.Norriys, Ya.Oppert, F.Lenorman, B.Lansberger, F. Gommeli, Ch.Ferguson, F.Molon, Dj. Maspero,M.K.Nibura, E.Ekshtada, R.Pumpanelli, A.Ungnada jәne t,b ejelgi dýnie tarihyna jýrgizgen tereng ghylymy zertteulerining nәtiyjesinde «túrandyq teoriya» dep atalghan jana ghylymy teoriya úsyndy. Búl teoriya qanday da bir jeke ghalymnyng emosiyalyq kózqarasynyng jemisi emes, kóp jylghy újymdyq әri janqiyarlyq zertteulerding nәtiyjesi boldy(Alesker Siyably.Turan Drevniy period mirovoy istoriiy.Baku-2022. 642s).

Búl teoriyagha sәikes, semittik jәne ariylik nәsilder tarih sahnasyna shyqqangha deyin-aq, tarihtyng alghashqy kezeninde ghalymdar turandyqtar dep ataghan prototýrkilerding bir bóligi Ortalyq Aziyadaghy bayyrghy mekenderinen ontýstik batysqa qaray jyljyp, osy jerlerge taralyp, alghashqy adamzat mәdeniyetining negizin qalady. Ejelgi dәuirding ózinde klimattyng ózgerui әserinen prototýrkiler ózderining tarihy jerlerining bir bóligin tastap, әrtýrli baghyttargha qozghaldy. Alayda búl kóshpelilik emes, qonys audaru edi. Ortalyq Aziya dalalarynyng «Túran órkeniyetining jahangerleri» әlem tarihynda manyzdy ról atqardy. Tarih boyynda olar Túran ýstirtin shamamen 20 ret kesip ótip, Ýndi men Gang angharlaryna, sonday-aq Tigr men Evfrat angharlaryna basyp kirdi. Osy arqyly aimaqtyng shetindegi toqyraugha úshyraghan mәdeny ortalyqtardyng ómirine jana serpin әkeldi.

1904 jyly Týrikmenstanda amerikalyq arheolog R.Pumpanelly ashqan Anaudyng qalalyq mәdeniyeti b.z.d. X–IX mynjyldyqtargha jatqyzylyp, әlemdegi eng kóne mәdeniyetterding biri retinde qarastyrylady.

Mәtinde keltirilgen tarihy derekterge sýiensek, onyng negizin prototýrki-túrandyqtar qalaghan dep tújyrymdalady.

R.Pumpelly b.z.d. VI mynjyldyqta Anau túrghyndarynyng bir bóligi qolgha ýiretilgen januarlaryn, biday, tary jәne basqa da daqyldardyng túqymdaryn alyp, batysqa qaray jyljyp, Mesopotamiyada Shumer mәdeniyetinin, al Afrikada Mysyr mәdeniyetining negizin qalaghan degen pikirdi ghylymy túrghydan negizdegen(Pumpelly R. Explorations in Turkestan. Prehistoric civilzationc of Anau.Washington,1908.). Boljam boyynsha, Mysyr men Vavilon órkeniyetterining tamyry Anau mәdeniyetinde jatuy mýmkin. «Turan» jәne «týrki» ataularynyng etimologiyasy ejelgi Egiypet pen Shumerge baryp tireledi (Cordier H. Histoire Generale de la Chine.Vol.I, Paris, 1920.6.).

Adamzattyng alghashqy otany retinde qazirgi ghylym Afrikany kórsetedi. Homo sapiens shamamen 300 myng jyl búryn Afrikada qalyptasqan. Sondyqtan «alghashqy halyq» degennen góri, sol dәuirde ómir sýrgen erte adam qauymdary degen dúrys. «Túran órkeniyetining jahangerleri» búl halyqtardyng sayasy mәdeny әleuetin  retteushi kýshke ie boldy. Týrkiler men tatarlar ejelgi mәdeny ortalyqtardyng әrtýrli halyqtaryn bir biylikke biriktire otyryp, olardyng mәdeniyetterining aralasuyna sebep boldy (Grosset R. Histoire de Asie. Paris, 1921.). Túrandyqtardyng bir bóligi batysqa qaray qozghalyp, Kavkaz taularynan ótip, Ontýstik Kavkaz ben Zagros taularynyng bauraylaryna qonystandy. Keyin olar Mesopotamiya dep atalatyn Qosózenge qaray jyljyp, taghy bir kóne mәdeniyetting negizin qalady. Búl túrandyqtardyng kóshi-qondary semitter men ariyler tarihy arenagha shyqqannan myndaghan jyl búryn bolghan dep týsindiriledi.Nemis assirology Artur Ungnad adamzattyng eng iri nәsili bolyp sanalatyn Jerorta tenizi nәsili birneshe tarmaqqa bólinedi, al shumerler onyng tórtinshi tarmaghyn qúraydy dep jazdy. Onyng pikirinshe, shumer nәsilin araldyq nәsil dep ataghan dúrysyraq boluy mýmkin. Yu. Oppert shumerlerdi eshbir kýmәnsiz turandyqtar dep eseptep, lingvistikalyq derekterge sýiene otyryp bylay dep jazghan: «Shumer tili semittik te, ariylik te tilderge jatpaydy. Búl til túran tildik tobyna jatady. Túran úghymynyng maghynasy ken. Ariylik emes әlipbiydi jasaghan adamdardyng tilin túran tili dep atau oryndy. Túran tilinde “túr” adamdy, úldy bildiredi jәne osy sózden kasta, taypa maghynalaryndaghy kýrdeli sózder jasaluy mýmkin. «Túr» týbirinen Túrtan, Túrgal, Turgumán sózderi shyqqan. Shumerding “tur” sózi Zend-Avestada “tuiriya” týrinde berilip, Afrasiyab biylegen Túran atauyna balama bolyp tabylady. Firudinning úldary – Selm, Tur jәne Iraj turaly anyzda Túran Aziyanyng úlan-ghayyr dalalaryn beyneleydi. Túrlar – tur halqyna jatatyn jәne ariyler men semitterge qarsy kýres jýrgizetin adamdar»
(Oppert J.Sumerien ou Accadien, Journal Asiatigue: 1875, T V, 464).

Oppert búghan qosa Zend-Avestada atalghan, Túrannyng – Afrasiyab memleketining – prototiypi bolyp tabylatyn Tuiriya eli shyn mәninde Shumerding ózi ekenin aitady
(Oppert J, Sumerien ou Accadien, Journal Asiatigue, 1875, V, 464). Osylaysha, Tur eponiymining ejelgi tamyry úly ata-baba Turgha baryp tireledi jәne ejelgi shumer, akkad, midiya jәne elam halyqtarynyng tilderinde «úly nәsilding úly, kósem» degen maghynany bildiredi(Lenormant F.La Langue Primitive De La Chaldee. Et Les Idiomes Touraniens. Paris, 1875, 381).

Fransuz ghalymy Lenorman da «tur» sózin egjey-tegjeyli týsindirip, shumer tilinde Turgal jәne Nirgal eponimderining bar ekenin jazghan.

Shumer tilinde:

tur – úl;

kal – úly, aibyndy;

niyr – kósem, hanzada.

Niyr-gal – úly, úly kósem degen maghynany bildiredi.

Osylaysha, Turgal – «úly kósem», «Qúdaydyng úly» degen maghynany bildiredi.

Birinshi qorytyndy: Eng alghashqy qúdaydyng tandauyndaghy halyq degen úghym alghash Túrandyqtargha arnalghan. Óitkeni әlemdik qozghalys Úly Túran dalasynan Býkil әlemge taraghan.Túran, Tur jәne Turk etnonimderining týbiri bolyp tabylatyn «tur» eponiymi qúdaylyq arghy atanyng úly, úly kósem, úly nәsilding úly әri kósemi degen maghynany bildiredi
(Lenormant F.Chaldin Magis: Its Origin and Devolopment. London.1877, 357–358).

Kóptegen syna jazuy mamandarynyng týsindirmelerinen kóringendey, «tur» sózi «úl», «tuu», «kóbey» siyaqty maghynalardy bildiredi.

Tur – jer betine shashylghan búqa túqymynan dýniyege kelgen alghashqy adam, jaratushy әri úly úl; odan býkil adamzat taraghan.

Yaghny Zaratushtranyng diny ilimine sәikes, jerdegi alghashqy adamdar turlar, yaghny týrkiler bolghan. Syna jazuly mәtinderdegi derekter de múny rastaydy.Oppert, Rauilson, Lenorman, Gommeli, Norriys, Mordtmann jәne basqa da kórnekti ghalymdar syna jazuly mәtinderge sýiene otyryp, semitter men ariyler tarihy sahnagha shyqqangha deyin adamzat mәdeniyetining negizin qalaghan halyqtar turandyqtar nemese turlar-prototýrkiler bolghan dep jazghan.

«tur» – titul. Norristing pikirinshe, týrkilerding arghy atasynyng jeke aty Tur bolghan jәne ejelgi turandyqtardyng tilinde ol jay ghana «úl» emes, «Qúdaydyng úly» degendi bildirgen (Norris Edwin. Memoir on the Scythic version of the Behistun Inscription,London,: 1852, 185).

Shumer mifologiyasynda basty qúday – aspan qúdayy An. Ol barlyq shumer qúdaylarynyng әkesi bolyp sanalady.

Annyng syna jazuyndaghy iydeografiyalyq belgisi – segiz búryshty júldyz. Búl segiz búryshty júldyz qúdaydyng simvoly retinde manyzdy shumer qúdaylarynyng esimderining aldyna qoyylghan.

Suret: J.Beristenning múraghatynan alyndy.

Segiz búryshty júldyz «dingiyr» sózimen beriledi. Búl – shumer tilindegi qúdaydy bildiretin jalpy úghym.

Yaghny An jәne Dingiyr – bir dengeydegi, Shumerding basty qúdayyn, yaghny aspan qúdayyn bildiretin sózder.

Búl týsindirmeni qoldaytyn negizgi dәlelderding biri – shumerding «dingiyr» qúdayynyng týrkilerding Tәniri úghymyna balama boluy jәne ekeuining de aspandy bildirui.

Ekinshi qorytyndy: Alghashqy jaratshyshyng shyn atauy «Teng Qúr»(TÁNIR) bolghan.

Mesopotamiya men Shyghys Aziyanyng tarihy men tilderin zerttegen europalyq tarihshylardyng kópshiligi semittik jәne ariylik tilder әli qarapayym damu satysynda túrghan kezende turan tili ejelgi dýniyedegi negizgi qarym-qatynas qúraly bolghanyn dәleldegen.

Turandyq teoriyany qoldaghan Elizabet Siuell ózining «Ejelgi Egiypet tarihy» atty enbeginde turan tilin adamzattyng alghashqy tili dep tújyrymdady(Sewel Elicebet,  Ancient History in Egypt, Assyria and Babylonia,London,1862).

Ýshinshi qorytyndy: Adamzattyng alghashqy tili jәne jaratushynyng tili Týrki tili bolghan.

Qazirgi býkildýniyejýzilik órkeniyetke ústaz bolghan eki el ol Egiypet pen Shumer halyqtary, Sonymen qatar Ejelgi Ellin atalyp jýrgen Krit –Miyken mәdeniyeti týrki tiline kiredi. Ejelgi Egiypet pen Shumerding ghajayyp tarihy  - adamzattyng alghashqy órkeniyetterining negizin qalap, keyingi mәdeniyetterding damuyna jol ashty. Aytpaghymyz Álem órkeniyetin bastaushy sanalyp jýrgen Egiypet pen Shumer halyqtary ekeui de soltýstikten kóship kelgen.

Egiypet ol qazirgi grekter engizgen halyqaralyq atau. Grek tilinde jazylghan jazbalarda egiypetting kóp sózderi óte qatty búrmalanyp ketken.Ejelgi grek jazushysy Efor (405-330 b.zd jyldary)Egiypettikter olar skitter(saqtar) anyq jazghan. Kóp zertteushiler Plutarhtyn(46-120 jyldary) jazbalaryndaghy Qúday Ra men qúday Tottyng әnmesindegi «Býgine bastap búl teniz Seket dep atalady»  dep jazghanyna(Istoriya ,t.3,1904,s.635) silteme jasaydy. Sehet pen Soqot әrtýrli jazbalar bolghanymen maghynasy jýrek soghysy turaly aitylghanyn(Turaev B.A. Drevniy Egiypet.SPb.: «Neva», 2001,1.13). Olar ózderin «SOQOT» elimiz dep ataghan. «Soq-ot». Ózderin olar biz jerding jýregimiz dep ataghan. Soqot jýrekting soghysy dep týsindiriledi. Oty bar, jýregining oty bar, kózining oty bar degen sóz qazaqtarda kýsh quaty tolyq, janyp túrghan adamdy aitady.Oty sónu degen óldi maghyna beredi.Jalpy qazaq úghymynda da ot sózi  jýreke qatysty maghynada qoldana beredi. Saghat degen sóz «Shaq-ot» ekeni týsinikti.Shaq mezgildi kórsetetin yrghaqty soghys. Soq otqa úqsas maghynada aitylghany týsinikti. Yaghny OT-EN, Otan, tughan jer nemese ata-baba mekeni degen maghynadan shyqqan. Saho qysqartylghan Soqot sózi retinde jazylghan.Saq sózining týbiri Soq sózinen shyghyp túr.

Qoryndy. Qazaqtar «Qa Soqtar» retinde sol jýrek sózin saqtaushy. Naghyz, úly soqtar. Álem halyqtarynng alghashqy úztazy retinde jer óndep, «soha» degen sóz kirgizgen. Saq tilinde «Hula»- qala degen maghyna beredi.Gerodot óz jazbasynda «piromiys»(Gerodot, 1999.s.642) sózin qoldanghan.Ol birinshi degen sóz.  «Egiypettikter ózderin birinshimiz, basqa halyqtar búl ataqqa layyq emes dep» sanaghanyn jazghan»(Gerodot, 1999.s.642).Ol Egiypet tilinde «peremesh»(birinshi) dep jazylghan (Shampolion J.F.O Egiypetsskom iyeroglificheskom alfaviyte.L.,1950). Olar búl ataqqa layyqty boldy.Býkil ghylymdy sala sala boyynsha damytty. Egiypettik Kadm degen azamat Gresiyagha alghashqy jazudy ýiretken(Rollen G.Drevnyaya istiya ob egiypetyanah o karkfagonyanah , ob assirianah, o vabilonoyanah, o midyanah, o persah, o makedonyanah y o grekah. SPb, Imperatorskaya Akademiya, Nauk, .1749.,t.1,s.81)
Ejelgi Egiypette kýn Har nemes Hor dep atalghan. Fara ol Faraon degen sózding týbir bolghanmen kýn degen maghyna beredy. Búl titul patshalargha berilsede iyergliftik jazumen jazylghan jәne Hor retinde qoldanady(Andreevskiy V. Egiypet. Aleksandriya. Kair , ego okrestnosti, Sakkara y berega Nila do pervyh porogov.Izd.2.SPb., 1886,s.97).

Fara jazyluynda grek «t» dybysy oryssha «f» jazylghan. Sondyqtan Fara degendi Tara, Turaa, Tora dep oqu kerek( Latyshev V.V. Gontika, SPb. 1909. s.351.)

Egiptolog T.N. Savelieva: Egiypette «Tarhan qalasynda ayaq kiyimderding aghash qory saqtalghan» -dep jazady(Saveliva T.N. Kak jily vo vremena stroiytelistva piramiyd.M., 1988). Sondyqtan Faron degendi Tarahon dep oqu kerek.Tarhan, Turhan búl biyleushi dәreje. Akademik V.V. Latyshevting ózi Egiypetti eshqanday Faraondar emes Turhandar biylegen dep jazdy. Abyz, Pattar –Batyr búl sózder taza egiypet sózderi.

Egiypet hramyna kirgen Gerodot abyzdarmen әngimelesip  qyzyqty jazba qaldyrghan.Gerodot «Fivydaghy Amon mýsini(Zevs) qoshqar basty dep jazghan. Amon qúday turaly jaza otyryp, Gerakldyng Zevsti qatty kórgisi keledi. Geraklge kórinbeu ýshin Zevs qulyq jasaydy. Qoshqardyng basyn aldyna qoyyp terisin jamylyp kóringen eken.Sondyqtan egiypettikter Amondy qoshqar beynesinde beynelegen(Istoriya v 9-ty knigah.1888.IV-181).

«Skifter Zevsti papay dep dúrys ataghan dep Gerodot jazady. Arhiyepiskop Evstafiya (12 ghasyrda ómir sýrgen) Amon qúdaydy egiypettikter Atte Tura dep aitqan jazady. Eng qyzyqtytysy saqottar basqa halyqtardan eshtene almaghan dep jazady. Avesta negizinde egiypetting kanondary alynghan ghalymdar jazyp jýr(Latyshev V.V. Izvestiya drevnih pisateley o Skifiy y Kavkaze., 1949.t.1.,s.287.t.1,2,3,4.).

Egiypette obrazdy 32 dey qúday atauy bolghan. Ejelgi Egiypette  Jer qyrtysynyng qúdayynyng aty «Kepe» dep atalghan(ES.Ensoklopedicheskiy slovari, t.6-80.SPb,1891-1904. t.22.s№533).

Ejelgi egiypettikterding týsiniginde Kepening jýregi, yaghny jerding jýregi Egiypette degen. Qazaq tilinde kepe jerdi jartylay qazyp salynatyn ýidi jer kepe dep aitady.

Eng basty qúdaylarynyng biri «QÚR»(GOR) dep atalghan(Eshby Muata Ahbaya.Voskresenie Osirisa.Drevneegiypetskiaya Bibliya.»Sofiya»1998.).

QÚR  ES(Hristos), QÚR  QÚT(Qorqút).

Al Shumer qúdayynyng aty Dingir atalghan.Dúrysy «TEN-QÚR». Qazaqsha Tәnir. Beyneleu ónerindegi beynesi ólsheuish ústaghan qúday beynesining suretteri kópten belgili.Yaghny teng qúraushy.

Suret: J.Beristenning múraghatynan alyndy.

Búl shygharmalar әlem tarihynyng belgili bir naqty sәtin — Álemning jaratyluyn beyneleydi. Esterinizde bolsa, birinshi kýni Qúday aspan men jerdi, ekinshi kýni sulardyng arasyndaghy aspandy jaratyp, әri qaray jalghastyrghan. Ortaghasyrlyq sheberlerding Tәnirge búl ýderiste ólsheu qúraldary qajet boldy dep payymdauy әbden qisyndy. Óitkeni geometriya men matematika — dýniyedegi eng manyzdy ghylymdardyng biri. Al әlemning ózi — ýilesim men simmetriyanyng minsiz kórinisi. Demek, múnda sirkulidin qoldanylghany anyq! (Sirә, syzghysh ta bolghan shyghar, biraq ony beyneleu sirkuli siyaqty qyzyq emes.) Osynday Jaratushyny (Qúday Ákeni) ónertanuda tipti «Qúday-Geometr» degen epiytetpen ataghan. Al teologtarda búghan úqsas: «Álemning Úly sәuletshisi»taghy bir atauy bar.

Kiyeli kitaptaghy anyzdardy tereng zerttegen Shrader semitterding ózderining epikalyq dәstýrlerin derbes týrde damytugha qabiletsiz bolghanyn tabandy týrde dәleldedi. (Cooper Jerold. Sumerian and Arian: 1 Rasial  teory, Academik Politics and Parisian Assyrology. Revue de I Histoire des Religions.Paris1993, 180–181).

Shrader Ishtardyng semittik anyzdarynyng tolyghymen shumerlik shyghu tegi bar ekenin dәleldedi. Ol sonday-aq semitter iyelengen jazu jýiesi, mifologiya, qúdaylar panteony jәne basqa da mәdeny elementterding Vavilondaghy semittik emes halyqqa tiyesili bolghanyn dәleldedi.Býginde qazirgi qúday kitaby atalyp jýrgen Biblyanyng plagiat kitap ekeni, yaghny Shumer jazbalarynan alynghany dәledengen.

E.Shraderding pikirinshe, vavilondyqtar, finikiyalyqtar, Vavilonnyng soltýstigindegi evreyler jәne jalpy semitter Mesopotamiyanyng bayyrghy halqy bolmaghan, olar Arabiyadan kelip, elding shyghysy men ontýstigine taralghan( Cooper Jerold. Sumerian and Arian: 1 Rasial  teory, Academik Politics and Parisian Assyrology. Revue de I Histoire des Religions.Paris.1993, 182).

Shrader evreylerding payghambarlyq qabiletke semittik emes Vavilon halqymen baylanys ornatqannan keyin ghana ie bolghanyn aitqan. Semitter monoteizm iydeyasyn ontýstik Mesopotamiyadaghy turandyq halyqtan qabyldaghan. Jalpy tarihta Palestina bolghanymen Israyl degen el mýlde bolmaghan.

Býkil zertteuler týiin egiypettikterding tegi  saqtar  dep tolyq moyyndalghan.

Janbyrdyng kózi retinde qúnarlylyqty qamtamasyz etetin aspan qúdayy Annyng epiytetterining biri «kóbengshi búqa» bolghan.Búqa búl obrazdy beyne.

An qúdayynyng eki úly bolghan: Enlili jәne Enkiy. Ekeui de әkeleri An siyaqty búqa beynesinde bolghan. Olar búqa mýiizderi bar tәj kiygen kýide beynelengen.

«Enky jәne dýniyening tәrtibi» mәtininde An qúdayynyng úly Enky «búqadan tughan búqa» dep atalady. Búl tirkes onyng kóbeng qabiletin bildiredi jәne jalpy qúnarlylyq úghymymen baylanysty.Qúdaydy bildiretin onyng logogrammasynyng oqylymdarynyng biri «ýlken, aibyndy, orasan zor» degen maghynany bildiredi. Búl belgining dingir teoniymining qysqartylghan týri retinde qabyldanatynyn atap kórsete otyryp, J.Dossin Ishtar esimin Iltaran nemese Ilturan týrinde de oqugha bolatynyn jazady( Dossin G. An Ka. Di, Ie dieu supreme de Der. Sah.76–78; Kramer Anniversary Volume.Neukirchen: 1976).

Shumer tilinde IYl/Ilu – «Qúday» degendi bildiredi, al Ilturan nemese Elituran atauy ejelgi turan tilinde «Túrannyng Qúdayy» degen maghyna beredi. Shumer anyzyna sәikes, Guza dep atalatyn biyleushiler taghy kóktegi qúday tarapynan ózi tandaghan adamgha berilgen jәne oghan qút – qúdaydyng raqymy nemese qasiyetti kýsh – darytylghan. Anyz boyynsha, Shumerdegi patsha taghy alghash ret Eridu qalasynyng biyleushisine berilgen. Onyng alghashqy iyesi Aluliym bolyp, ol 28 000 jyl biylik jýrgizgen.

Tórtinshi Qorytyndy. Qazaqta «Álim Saqtan qazaq qazaq bolghan»-degen sóz sol zamannan qalghan. Alulim patsha zamanynan qazaq qazaq bolghan. Álim saqtan qazaq degen Qazaq tilining dybystyq zandylyghyna iyilip, sinisip ketken núsqasy.

Negizi jazyluy «Alulim Saqtan qazaq qazaq bolghan». Qazaq termiyni ejelgi derekter saqtalghan jәne IYerusalim qalasynyng qasynda qazaq degen qala da bar. IYerusalim ol týrkiler qalasy. Al Behistun jazuynda «Skun Qa Saq» dep anyq jazylyp túr. Al orys ghylymy ony Skunka saq dep audarghan.Skunka dep adam etip jibergen. Irusalim qalasynyng qasyndaghy Qazaq degen qalany qazan dep audaryp jibergen. 1855 jyly K.E.Norris jazbany oqyp semitke de, Ariylerge de, kelmeytinin,  taza turan tili ekenin jazghan(Norris Edwin. Memoir on the Scythic version of the Behistun Inscription.London.1852,1). Ol kezde  semitter men ariiyler  tarih sahnasyna shyqpaghan halyqtar edi. Gerodot olardy «Aziyalyq skifter» nemese «Saka» dep ataghan. Búl týrli ataular — bir halyqtyng әrtýrli kezender men tilderdegi balamasy. Assiriya patshasy Assarhaddon men Ashshurbanipaldyng jazbalarynda saqtar «ishkuza» dep atalady. Búl atau b.z.d. VII ghasyrdaghy assiriyalyq syna jazbalarynda saqtalghan.Búl atau skifterding (saqtardyn) Aldynghy Aziyagha joryq jasaghan kezenine baylanysty. «Qa Qan», «Qaghan» degen siyaqty «Qa saq», saqtardyng eng jogharghysy degen maghyna beredi.

Shumer mifologiyasynda Alu – Annyng qúdaylyq búqasynyng atauy, al ilu «qúday» degen maghynany bildiredi. Jalpy alghanda, Aluliym sózi «Qúdaydyng búqasy» dep audarylady(Delitzsch Fridrich.Sumerisches Glossar.leipzig: 1896, 60).

Aghylshyn assirology Veydeli Shumerding alghashqy biyleushisi Alulimnin taghy bir aty Ukus bolghanyn jazady(Waddell L. Egiptian Cgiptian Civilization: its Sumerian origin.London1930, 204).

Búghan «ukus» sózining týrki tilindegi qazirgi «ógiz» sózining ejelgi fonetikalyq formasy bolghanyn da qosugha bolady.

Besinshi qorytyndy.Qazaqta «Qargha tamyrly qazaq» degen semantikasy anyqtalmaghan qúpiya sóz bar. Búl sózding Qargha degen qúsqa esh qatysy joq. Dúrysy «Qúr tamyrly qazaq». Jaratushymen tamyrlas qazaq.Egiyepetting Qúr qúday men Shumerding Dingir qúdayynyng týp negiz qúr. Qúr tamyrly degenimiz Dýnie jaratylghan kezdegi jaratushymen birge bolghan qazaq degendi bildiredi.

Ejelgi Grekting 300 den asa ghalymdary saqtar turaly jazba qaldyrghan. Ejelgi rim tarihshysy Mark Yunian Yustin (ghasyrmyzdyng 1,ghasyry) «Skif taypalary eng kóne bolyp esepteledi(Latyshev V.V. Izvestiya drevnih pisateley o Skifiy y Kavkaze., 1949.t.1.,s.249.t.1,2,3,4.). Latyn tarihshysy Pompey Trot(bizding jyl sanauymyzdyn   songhy ghasyrynda ómir sýrgen)  1500jyl Aziya olargha alym salyq tólep túrghan deydi.  Osyghan qarap qanday dәrejede túrghan kóruge bolady.

Búl sózding terendigin Shumer tarihynda óte tereng saqtalghan. Sózdi Shumerlerden bastasaq. Bas qúdayynyng aty Dingiyr.Ghalymdar Shumer, Qosózen, Mesopotamy dep ataghanmen Shubary degen taghy bir atauy bar(Gelimold G.Istoriya chelovechestva. T 2,3.SPb,1904,t.3).

Shyghystanushy IY.M.Diyakonov «Shumerler arab, evrey jәne assiriyalyqtardan bólek halyq degen»( Diyakonov  IY.M. Ludy goroda Ura. M.: Nauka.,1990, s.46).

Shumerding «Giligamesh dastany — adamzat tarihyndaghy eng kóne әdeby eskertkishterding biri...» Shumer tilinde búl keyipkerding esimi "Bil.ga.mes" (keyde "Bilgames") týrinde jazylghan. Búl — shumerlik transkripsiyagha barynsha jaqyn núsqa."Bilge qaghan" degen ataq tarihta bir ghana naqty tarihy túlghagha — Kýlteginning aghasy, Ekinshi Týrik qaghandyghynyng úly biyleushisi — Moghilyan (Mogilyan) qaghangha qatysty keninen jәne resmy týrde qoldanylghan. (Biylik qúrghan jyldary: 716–734 jj). «Nayman hany Bilge han» — búl naqty tarihy túlgha. Bilge han — Nayman handyghynyng songhy biyleushilerining biri, XIII ghasyrda ómir sýrgen, Kýshlik hannyng atasy. Nedegen sabaqtastyq desenshi.

Shumer men Egiypettikter bir tilde sóilegen. Shumer, Egiypet, Skifter eshqashan balyq jemegen. Shoshqa asyramaghan. Nemis ghalymy F. Hommeli Shumeriyada әkesin – Atta, anasy – Anna, úly – Uvul (ES.Ensiklopedicheskiy slovari, t6-80,SPb.1891-1904., 1901, t.63, b.62) dep jazady.  Anna, Uvuldyng sózderi shamaly búrmalanularmen berilgen. Jogharyda haldey shejireshisi Berosisting "Mesopotamiyanyng Topan sudan keyingi órkeniyeti ózining payda boluymen Oanneshke qaryzdar boldy, ol tenizden shyqqannan keyin adamdargha eginshilik, qala qúrylysyn, óner, ghylym jәne din turaly ýiretti" (BelovA.I. Magicheskie ritualy drevnih sivlizasiy.M.,, 2008, 27-28 str). «O, Anna,.  O, Shu-Anna» dep siynghan. Shu-Anna -su qúdayynyng aty. Anna-ana; Shu (Shyv) – su; sózding basynda "O" – degen lepti sóilemdi angharyndar.

«O, basta». «Odýniye» -degen Týrik tilderine, әirese Qazaqtargha tәn. O degen lepti sóilem. O degen asa biyik lepti sóilemnen asa terendik, ghajayyp sheksizdikting bir bastau nýktesi anyq seziledi. Qazaq aitady: «Su anasy búlaq» dep.

Shumerding «O-ane» ghibadathanasynyng atauy saqtalghan (Istoriya drevnego vostoka.Zarojdenie drevneyshih klassovyh obshestv y pervye ochagy rabovladelcheskoy sivlizasiiy., ch1,M.-L . 1983, 108 str.). Búl ghibadathana Uruk qalasyndaghy eng kóne ghibadathanalardyng biri. Ol Shumeriyada «Inana» dep atalatyn qúday qyzdyng ghibadathanasy dep ataldy (Istoriya drevnego vostoka.Zarojdenie drevneyshih klassovyh obshestv y pervye ochagy rabovladelcheskoy sivlizasiiy., ch1,M.-L . 1983,  108st). Qazaqsha dybystaluda «In Ana» dep naqty týsindiriledi. Qazaq sózindegi «Kel In», «Qút In» sózderining shyghu tegi bir. Shumerding әigili ghibadathanalarynyng ekinshi atauy endi "NN" - ghibadathanasy dep ataldy. Búl naqtysynda «En In»- dep oqylu kerek. Europalyq ny dybysyn en dep oqidy.

"Shumer" -Qazaq sózi. Qazaqtyng "shu" sózining bir balamasy "balanyng joldasy" degen maghyna beredi. Qazaqtyng "shu" sózi orysshagha jәne basqa tilderge "plasenta" dep audarylady. Shu - balanyng joldasy - plasenta - ana men balany jalghaushy - ómirdi jalghaushy - ómir berushi. «Mór» -sózi qazaqta kuәlandyrushy, rastaytyn resmy belgi. Egerde shumerlikter adam qalay jasaghany turaly qysh taqtayshalar anyq jazylsa bizding anyqtamamyz mór sózimiz sәikes keledi.

Qorytyndy. Al Injildegi Adam esimining negizi bolghan shumerlik «Adamu» sózi bastapqyda adam esimi bolmaghan. Adamu — «jerlik», «jerden jaratylghan» degen maghynany bildiredi. Yaghny búl adamnyng aty emes, onyng sanaty. Modeliding atauy.Ónimning belgilenui. Al shumer derekkózderi búl oqighany әldeqayda pragmatikalyq әri tehnikalyq tilmen bayandaydy: minsiz qúl jasau ýshin Enky qúdayy jerding sazyn joghary jaratylystyng qanymen aralastyrudy búiyrghan. Yaghny genetikalyq modifikasiyanyng dәl sipattamasy. Mórlengen jatyr, «Shu mór». Su jer degen qarpayym ataudy olar qabyldamasy anyq. Shumerge Semit pen ary ózderi joq bolsa eshqanday atau bere almaydy. «Shumór» naghyz qúdaydyng nazary aughan jer.

Osy oqighalardyng barlyghy ekstrakorporaldy úryqtandyru men surrogat ana boludyng kóne zamandaghy núsqalary Shumórde bolghan dep týsinuge bolady. Biraq Shumer men Egiypetke barghansha olar orta Aziyadan bardy ghoy.Úly Túran dalasynda onda alghashqy adamdar osy jerde ónip kóbeygen. Shumer jerinde taghy qosymsha adamdardy kóbeytken. Bizding boljam boyynsha Baykal, Altay, Alatau, Shu Merkit aimaghy, Ferghana jazyqtary adam balasynyng naghyz kóbeyu ortalyqtary bolghan.

Shumerde Úl úghymy – Úlúl (úly) sózimen berilgen. Nemis ghalymy F. Hommeliding jazbasynda Attas – Atte-by – biylik jýrgizushi әkesi; Attas-biy – Shumer әkesining aty. Attas-by – biylik jýrgizushi adam. Renal – Úly. By degen sózding týp tórkini Shumerde saqtalghan.

Shumerde әkesining aty Attas-bi, al sheshesining aty Anna dep kórsetiledi. By biyleushi, basqarushy degen dәreje Shumerde saqtalyp túr. Qaza tarihy biyler erekshe roli atqarady. Vavilon patshasy Hammurapy (1792-1750 j. j. biylik qúrghan) Kiyeli kitapta Amrafel esimimen atalady, búl esim búrmalanghan Samar afel – Samar Abel – Samardyng úly (Shumer), het – ú tilindegi Úly sózi Avilus, Assiriyada – Abiyl, arab tilinde – Ibn. Osy sózderding barlyghynyng negizinde Shumer Renaly (Úly) jatyr.

Shyghystanushylardyng pikirinshe, shumerlerde patsha tituly – lugali (Istoriya drevnego vostoka.Zarojdenie drevneyshih klassovyh obshestv y pervye ochagy rabovladelcheskoy sivlizasiiy., ch1,M.-L ., 1983, ch.1, s.168). Shumerlerde mynaday dәstýr bolghan: Jana jyl merekesinde tiri patshany uaqytsha taghynan týsirip, onyng ornyna uaqytsha qúl nemese kedeydi otyrghyzghan. Búl uaqytsha patshany halyq "shar púhiysh" dep ataghan (Istoriya drevnego vostoka.Zarojdenie drevneyshih klassovyh obshestv y pervye ochagy rabovladelcheskoy sivlizasiiy., ch1,M.-L . 1983,  s.450).Bay kedeyding tenelui búl kóbinese Nauryzda bolatyn dәstýr. Nauryz merekesi Túran jerinen Shumerge barghan.

Shumer qysh taqta jazunda "patisi" degen sóz jii kezdesedi. Búl sóz – jengen jәne jenilgen patshalar arasyndaghy kelisimning belgisi bolghan, yaghny "jenimpaz qalanyng patshasy" degen maghynada. Búl titul alghash ret Patәshe degen patshadan taraydy. Patәshe – Pattar Shar sózinen tuyndaghan (Batyr patsha). Búl sóz shumer tilindegi Pattar Shar (batyr patsha) tirkesinen shyqqan.Pattar Shar (nemese Pattarsha, Pataysha, Patsha) úghymdary patsha sózining sinoniymi bolyp sanalghan.

Sonday-aq, shumerler ózge elderdi jaulap alghan patshalardy Pattar Shar dep ataghan. Búl titul Patisha (Patsha) retinde iran tilderine endi. Assiriyanyng alghashqy biyleushileri (b.z.d. 19 gh.) "ariylik Patiys" esimin alghan (ES.Ensiklopedicheskiy slovari, t3,SPb.1891-1904., 1893 t.3, s.326). Patis – Patsha-gegemonnyng tituly

Jogharyda haldey shejireshisi Berosstyng deregi keltirilgen: "Ejelgi Vavilon biyleushisi týsinde bolatyn topandy kórgen. Osydan keyin ol adamzat tarihyn balshyq taqtagha jazyp, adamzattyng jaratyluy men órkeniyetining bastauyn belgilegen. Búl qala – Vavilon, yaghny Kýn qalasy" (BelovA.I. Magicheskie ritualy drevnih sivlizasiy.M.,, 2008, st 27-28 better) Kýn qalasy – shumer qalasynyng kóne atauy. Búl atau "BabIli" dep te atalghan. Batys semit tilinde "b" men "v" dybystary auysyp qoldanyla beredi. Osydan "Babiyl" núsqasy payda bolghan. Vavilon atauy Kiyeli kitapta dәl osylay jazylghan. Topan su býkil әlemdi qamtymaghan.Oghan geologiyalyq esh ghylymy derek joq. Ol ontýstik kontiynentti ghana qamtyghan.

Biblyanyng birinshi kitaby «Bytiye» grek tilinde Torgal(ES, 1893,t.3,s.326) dep jazylady. Aramey tilinen latyn tilinen audarghan «gal» degen «hal» sózining ózgergen týrinde týsindirme jazghan.Halah sózining qysqarghan týri.Torgal- búl tórdegi halyq, F.Hommel degen nemis ghalymy әkeni –ATTA, anany ANNA, Úldy Uvul(ES ES.Ensiklopedicheskiy slovari,,1901, t.63,s.62).

Hundar tarihy turaly jazghan qytay: «Hundar shet eldik halyqtar arasynda úly memleketter qúra bildi dep jazghan(Bichurin N.Ya. Sobr.svedeniy o narodah, obitavshih v Sredney Aziy v drevnie vremena. M-L., ch.1-2,.1950.ch.2,s.185.). Orta Azilyq Túrandyqtar Tiybet, Qyytay, Ýndi jerlerine asa qatty әser etken.Qytay jazuyn alghash egiypettik negizi bar dep jazghan ataqty Shampolion bolatyn (Shampolion J.F.O egiypetskom iyeroglificheskom alfaviyte.L.,1950.s.110.). Jalpylama týrde aitqanda, ejelgi qytay men buudizm filosofiyasyndaghy ini men yan úghymdary әlemning dualistik sipatyn beyneleydi. Yaghni, әlemning býkil zattary men qúbylystaryn eki qarama-qarsy toptargha jikteuge bolady:

IN-EN(Ini jәne yan) býkil әlemdik haosty retteushi bastau bolyp tabylady. IN-EN(Ini, yan) ilimin Úly jalpy zang dep ataydy. Auysu, ózgeru jәne tolyqtyru qúbylystary in men ennning (ini men yannyn) ózara qatynasqa týsui nәtiyjesinde jýzege asyp jatady. In, en úghymdary jahandaghynyng bәri eki qarama-qarsy jaqtardan qúralghanyn beyneleydi, sheksiz eki qarama-qarsy jaqtar bar. Dýnie sheksiz, in, en bir-birinsiz ómir sýrmeydi. Ini men Yan – qytay filosofiyasynyng basty úghymy. Ol әlemdegi eki qarama-qarsy kýshting birligi men tepe-tendigin kórsetedi

Suret: J.Beristenning múraghatynan alyndy.

Baylanys: Eki kýsh bir-birin tolyqtyrady jәne ýzdiksiz qozghalysta. Qorytyndy.Qazaqtyng ýilengende aitatyn lepti qúttyqtau jyr sózi «Jar - jar» - ol osy in-enning sózdik núsqasy. Qazaq sózinde «IN EN» dep anyq týsinikti jazylghan. Torgal- búl tórdegi halyq, F.Hommel degen nemis ghalymy әkeni –ATTA, anany ANNA, Úldy Uvul(ES ES.Ensiklopedicheskiy slovari,,1901, t.63,s.62).Álemge tórindegi halyq túrandyqtar ekenin eshkim talaspasa  kerek.Úly Qazaq dalasy әlemdik órkenitterding damuynyng naghyz epiysentri bolghan. Óitkeni Túr degen úl, erkek degen maghyna beredi(Hinks Edward.On the Poliphonia of the Assyrio-Babylonian Cuneiform Writing.1863.6). Egiypet, Shume, Krit Miyken mәdeniyetteri jәne Túran órkeniyetteri kýn balalary bolyp esepteledi.

Qazaq bolu úly mәrtebe.Egerde júmaqtyng rәmizi alma bolsa ol jer Almaty jeri ghoy .Júmaqtyng tóri qazaq jeri nege úly emes. Úly qazaq dalasy ghoy.Nege qazaq dalasy Úly Qazaq dalasy emes.

Mysaly, IYeremiya 5:15–17:

«Mine, senderge qarsy alys jerden bir últ әkelemin, — deydi Jaratqan IYe.
Búl kóne de myqty últ, onyng tilin sen týsinbeysin.
Olardyng qoramsa ashyq qabirdey,
Bәri de batyr jauyngerler.».

Búl ýzindide Qúday Izraili halqyna qarsy bir jazalaushy últty (keybir týsindirmede skifter dep boljanady) jiberetinin aitady.Ol kezde qúdaydyng qasynda bolghan.

IYә, IYeremiya kitabynda "Qúday senderdi jazalaydy", "jaza keledi", "jaza tartasyndar" degen siyaqty sózder jii kezdesedi, sebebi búl kitaptyng negizgi taqyryptarynyng biri — Izraili halqynyng kýnәlary ýshin Qúdaydyng әdil jazasy turaly eskertu.

Barlyq zamandarda qazaq jaratushygha adal bolghan.Tәnirin esh satpaghan.Qazaq Tór halyq. Adamnyng balary.  Adamzatty jaratugha qatysqan Annunakiyler ol shyn mәnindegi adamzattan búrynghy órkeniyetting joghary satysyndaghy gumanoid adamdar edi. Annunaki  «En in aka» dep oqylady. Eninakalar biraq qúdaylar emes. Shumer qysh jazbalarda qúdaydyng obrazdy emes shyn atauyda jazylghan.

«Ótkenge iyelik etken adam bolashaqqa da iyelik etedi. Estelik Zaldarynyng kiltterin jasyryp otyrghan adam ejelgi tastardan qoryqpaydy — ol sening Janynnyng oyanuynan qorqady. Seni úmyttyrmay túryp, ózinning kim bolghanyndy esine týsir. Óitkeni úmytshaqtyqta — búghau, al Estelikte — Júldyzdar Qaqpasy bar».

— Tottyn, Amenty Saqshysynyng dirildik shejirelerinen.

Qúdaydyng shyn atauyn qazaqtar úmytyp qalghan men mәdeniyetinde saqtalghan. Aragidik keyde ghana aitylady. Aynalana kóz sal, kózqarasyndy túmshalaghan perdeni alyp tasta da, boyyndaghy azdaghan bolsa da sau aqyldyng dauysyn tynda. Eger sen óz Teginmen baylanysty qayta qalpyna keltirmesen, eger óz Kólenkene ýnilmesen, eger ata-babalarynmen jalghasqan jipti ýzip, biorobot sekildi ómir sýrseng — Amenty zaldary sen ýshin jansyz jartas kesegi bolyp qala beredi.

Egiypet Saqtaushysynyng taqtashalarynda bylay dep jazylghan:

«Kópshilik tәnimen kiredi — biraq Janymen qayta shyqpaydy. Kópshilik Bilimge qúshtar bolady — biraq tózgisiz Núrdyng jalynynda kýiip ketedi.

Óitkeni Kilt piramidanyng týbinde jatqan joq. Kilt — sening kim ekeninde.

Ózindi esine al — sonda Qaqpalar qúlaydy».

Qazaqtardyng aldy endi oyanyp ýlgerdi.Kóresin aidyng balalarynan kórip kelgen qazaq endi jenilmeydi.Tәnirim jar bolsyn qazaqqa!

Janarbek Beristen,

f.gh.d., Halyqaralyq Túran kórkemóner syilyghynyng laureaty, Halyqaralyq Túran suretshiler konsolidasiyasynyng preziydenti, әl-Faraby atyndaghy QazÚU

Abai.kz