كوكتەگى ءتاڭىر جارىلقاپ، جەر انامىز مەيىرىمىن توگىپ، اتا بابا ارۋاعى جەلەپ جەبەپ، دۇنيە جارالعاننان سارالاۋدى «و، باستان» باستاساق.

ناعىز تاريح پەن ءتىلدىڭ سەمانتيكاسى كەز كەلگەن ميف پەن فولكلوردى، ءدىني ەرتەگىلەردى جەڭىپ شىعا الادى. عىلىم —بۇكىل ادامزاتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق جەتىستىكتەرىنىڭ جيىنتىعى. سوندىقتان سياقتى شەكتەۋلى كوزقاراستان ارىلىپ، عىلىمعا امبەباپ، ينكليۋزيۆتى تۇرعىدان قاراۋ — ۋاقىت تالابى. تاريحي-لينگۆيستيكالىق سارالاۋمىزدىڭ مىندەتى — ەجەلگى ءداۋىردىڭ پوەتيكالىق ءتىلىن سۇزگىدەن وتكىزىپ، ونىڭ استارىنداعى قۇرعاق تەحنيكالىق مازمۇندى ءبولىپ الۋ. ياعني عىلىمي سارالاۋ  جۇيەسى بەرگەن ناتيجە قيال عاجايىپ ميستيكانى جوعارى عىلىمنان ءبولىپ تۇرعان شەكارانىنىڭ ارا جىگىن اشىپ تۇسىنىكتى ەتۋ.

قۇداي قاي تىلدە سويلەگەن جانە ەڭ العاشقى ءتىل قاي ءتىل دەگەن تالاس بۇرىننان بار. فيلوسوفيالىق تۇرعىدان: ادام «قۇداي كىم؟» دەپ سۇراعاندا، شىن مانىندە ءوزىنىڭ قايدان كەلگەنىن، نە ءۇشىن ءومىر سۇرەتىنىن جانە الەمنىڭ تۇپكى ءمانىن ىزدەيدى. قۇدايدىڭ شىن اتى تالاي  وزگەرگەن، بىراق ادامزاتتىڭ ءمان مەن ءابسوليۋتتى اقيقاتتى ىزدەۋى — ورتاق قۇبىلىس. فيلوسوفيالىق تۇرعىدان بۇل ماسەلە ادامنىڭ «مەن قايدان كەلدىم؟»، «الەمنىڭ باستاۋى نەدە؟»، «ءومىردىڭ ءمانى قانداي؟» دەگەن ماڭگىلىك سۇراقتارىمەن بايلانىستى. قۇدايدىڭ اتى مەن ءتىلى، ادامنىڭ پايدا بولۋى جانە الەمنىڭ جاراتىلىسى تۋرالى تالاس-تارتىس تولاستاعان ەمەس. ءبىز جاراتۋشى-ەڭ العاشقى جاراتقان حالىقى كىم جانە قازاقتار ول كەزدە قايدا بولدى دەگەني سۇراق توڭىرەگىندە وي تولعايىمىز(بەرىستەن ج.تاڭىرشىلدىك ءھام قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ميسسياسى.Abai.kz.21 تامىز.2017.).

XVIII–XIX عاسىرلارداعى كورنەكتى ەۋروپالىق تاريحشىلار، ارحەولوگتار مەن لينگۆيستەر ح. راۋيلسون، ە.حينكس، ە.نورريس، يا.وپپەرت، ف.لەنورمان، ب.لانسبەرگەر، ف. گوممەل، چ.فەرگيۋسون، ف.مولون، دج. ماسپەرو،م.ك.نيبۋرا، ە.ەكشتادا، ر.پۋمپانەللي، ا.ۋنگنادا جانە ت،ب ەجەلگى دۇنيە تاريحىنا جۇرگىزگەن تەرەڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە «تۇراندىق تەوريا» دەپ اتالعان جاڭا عىلىمي تەوريا ۇسىندى. بۇل تەوريا قانداي دا ءبىر جەكە عالىمنىڭ ەموتسيالىق كوزقاراسىنىڭ جەمىسى ەمەس، كوپ جىلعى ۇجىمدىق ءارى جانقيارلىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى بولدى(الەسكەر سيابلى.تۋران درەۆني پەريود ميروۆوي يستوري.باكۋ-2022. 642س).

بۇل تەورياعا سايكەس، سەميتتىك جانە اريلىك ناسىلدەر تاريح ساحناسىنا شىققانعا دەيىن-اق، تاريحتىڭ العاشقى كەزەڭىندە عالىمدار تۋراندىقتار دەپ اتاعان پروتوتۇركىلەردىڭ ءبىر بولىگى ورتالىق ازياداعى بايىرعى مەكەندەرىنەن وڭتۇستىك باتىسقا قاراي جىلجىپ، وسى جەرلەرگە تارالىپ، العاشقى ادامزات مادەنيەتىنىڭ نەگىزىن قالادى. ەجەلگى ءداۋىردىڭ وزىندە كليماتتىڭ وزگەرۋى اسەرىنەن پروتوتۇركىلەر وزدەرىنىڭ تاريحي جەرلەرىنىڭ ءبىر بولىگىن تاستاپ، ءارتۇرلى باعىتتارعا قوزعالدى. الايدا بۇل كوشپەلىلىك ەمەس، قونىس اۋدارۋ ەدى. ورتالىق ازيا دالالارىنىڭ «تۇران وركەنيەتىنىڭ جاھانگەرلەرى» الەم تاريحىندا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. تاريح بويىندا ولار تۇران ءۇستىرتىن شامامەن 20 رەت كەسىپ ءوتىپ، ءۇندى مەن گانگ اڭعارلارىنا، سونداي-اق تيگر مەن ەۆفرات اڭعارلارىنا باسىپ كىردى. وسى ارقىلى ايماقتىڭ شەتىندەگى توقىراۋعا ۇشىراعان مادەني ورتالىقتاردىڭ ومىرىنە جاڭا سەرپىن اكەلدى.

1904 جىلى تۇرىكمەنستاندا امەريكالىق ارحەولوگ ر.پۋمپانەللي اشقان اناۋدىڭ قالالىق مادەنيەتى ب.ز.د. X–IX مىڭجىلدىقتارعا جاتقىزىلىپ، الەمدەگى ەڭ كونە مادەنيەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى.

ماتىندە كەلتىرىلگەن تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ونىڭ نەگىزىن پروتوتۇركى-تۇراندىقتار قالاعان دەپ تۇجىرىمدالادى.

ر.پۋمپەللي ب.ز.د. VI مىڭجىلدىقتا اناۋ تۇرعىندارىنىڭ ءبىر بولىگى قولعا ۇيرەتىلگەن جانۋارلارىن، بيداي، تارى جانە باسقا دا داقىلداردىڭ تۇقىمدارىن الىپ، باتىسقا قاراي جىلجىپ، مەسوپوتاميادا شۋمەر مادەنيەتىنىڭ، ال افريكادا مىسىر مادەنيەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان دەگەن پىكىردى عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەگەن(Pumpelly R. Explorations in Turkestan. Prehistoric civilzationc of Anau.Washington,1908.). بولجام بويىنشا، مىسىر مەن ۆاۆيلون وركەنيەتتەرىنىڭ تامىرى اناۋ مادەنيەتىندە جاتۋى مۇمكىن. «تۋران» جانە «تۇركى» اتاۋلارىنىڭ ەتيمولوگياسى ەجەلگى ەگيپەت پەن شۋمەرگە بارىپ تىرەلەدى (Cordier H. Histoire Generale de la Chine.Vol.I, Paris, 1920.6.).

ادامزاتتىڭ العاشقى وتانى رەتىندە قازىرگى عىلىم افريكانى كورسەتەدى. Homo sapiens شامامەن 300 مىڭ جىل بۇرىن افريكادا قالىپتاسقان. سوندىقتان «العاشقى حالىق» دەگەننەن گورى، سول داۋىردە ءومىر سۇرگەن ەرتە ادام قاۋىمدارى دەگەن دۇرىس. «تۇران وركەنيەتىنىڭ جاھانگەرلەرى» بۇل حالىقتاردىڭ ساياسي مادەني الەۋەتىن  رەتتەۋشى كۇشكە يە بولدى. تۇركىلەر مەن تاتارلار ەجەلگى مادەني ورتالىقتاردىڭ ءارتۇرلى حالىقتارىن ءبىر بيلىككە بىرىكتىرە وتىرىپ، ولاردىڭ مادەنيەتتەرىنىڭ ارالاسۋىنا سەبەپ بولدى (Grosset R. Histoire de Asie. Paris, 1921.). تۇراندىقتاردىڭ ءبىر بولىگى باتىسقا قاراي قوزعالىپ، كاۆكاز تاۋلارىنان ءوتىپ، وڭتۇستىك كاۆكاز بەن زاگروس تاۋلارىنىڭ باۋرايلارىنا قونىستاندى. كەيىن ولار مەسوپوتاميا دەپ اتالاتىن قوسوزەنگە قاراي جىلجىپ، تاعى ءبىر كونە مادەنيەتتىڭ نەگىزىن قالادى. بۇل تۇراندىقتاردىڭ كوشى-قوندارى سەميتتەر مەن اريلەر تاريحي ارەناعا شىققاننان مىڭداعان جىل بۇرىن بولعان دەپ تۇسىندىرىلەدى.نەمىس اسسيرولوگى ارتۋر ۋنگناد ادامزاتتىڭ ەڭ ءىرى ءناسىلى بولىپ سانالاتىن جەرورتا تەڭىزى ءناسىلى بىرنەشە تارماققا بولىنەدى، ال شۋمەرلەر ونىڭ ءتورتىنشى تارماعىن قۇرايدى دەپ جازدى. ونىڭ پىكىرىنشە، شۋمەر ءناسىلىن ارالدىق ءناسىل دەپ اتاعان دۇرىسىراق بولۋى مۇمكىن. يۋ. وپپەرت شۋمەرلەردى ەشبىر كۇمانسىز تۋراندىقتار دەپ ەسەپتەپ، لينگۆيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ بىلاي دەپ جازعان: «شۋمەر ءتىلى سەميتتىك تە، اريلىك تە تىلدەرگە جاتپايدى. بۇل ءتىل تۇران تىلدىك توبىنا جاتادى. تۇران ۇعىمىنىڭ ماعىناسى كەڭ. اريلىك ەمەس ءالىپبيدى جاساعان ادامداردىڭ ءتىلىن تۇران ءتىلى دەپ اتاۋ ورىندى. تۇران تىلىندە “تۇر” ادامدى، ۇلدى بىلدىرەدى جانە وسى سوزدەن كاستا، تايپا ماعىنالارىنداعى كۇردەلى سوزدەر جاسالۋى مۇمكىن. «تۇر» تۇبىرىنەن تۇرتان، تۇرگال، تۋرگۋما́ن سوزدەرى شىققان. شۋمەردىڭ “تۋر” ءسوزى زەند-اۆەستادا “تۋيريا” تۇرىندە بەرىلىپ، افراسياب بيلەگەن تۇران اتاۋىنا بالاما بولىپ تابىلادى. ءفيرۋديننىڭ ۇلدارى – سەلم، تۋر جانە يراج تۋرالى اڭىزدا تۇران ازيانىڭ ۇلان-عايىر دالالارىن بەينەلەيدى. تۇرلار – تۋر حالقىنا جاتاتىن جانە اريلەر مەن سەميتتەرگە قارسى كۇرەس جۇرگىزەتىن ادامدار»
(Oppert J.Sumerien ou Accadien, Journal Asiatigue: 1875, T V, 464).

وپپەرت بۇعان قوسا زەند-اۆەستادا اتالعان، تۇراننىڭ – افراسياب مەملەكەتىنىڭ – ءپروتوتيپى بولىپ تابىلاتىن تۋيريا ەلى شىن مانىندە شۋمەردىڭ ءوزى ەكەنىن ايتادى
(Oppert J, Sumerien ou Accadien, Journal Asiatigue, 1875, V, 464). وسىلايشا، تۋر ەپونيمىنىڭ ەجەلگى تامىرى ۇلى اتا-بابا تۋرعا بارىپ تىرەلەدى جانە ەجەلگى شۋمەر، اككاد، ميديا جانە ەلام حالىقتارىنىڭ تىلدەرىندە «ۇلى ءناسىلدىڭ ۇلى، كوسەم» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى(Lenormant F.La Langue Primitive De La Chaldee. Et Les Idiomes Touraniens. Paris, 1875, 381).

فرانتسۋز عالىمى لەنورمان دا «تۋر» ءسوزىن ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرىپ، شۋمەر تىلىندە تۋرگال جانە نيرگال ەپونيمدەرىنىڭ بار ەكەنىن جازعان.

شۋمەر تىلىندە:

تۋر – ۇل;

كال – ۇلى، ايبىندى;

نير – كوسەم، حانزادا.

نير-گال – ۇلى، ۇلى كوسەم دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

وسىلايشا، تۋرگال – «ۇلى كوسەم»، «قۇدايدىڭ ۇلى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

ءبىرىنشى قورىتىندى: ەڭ العاشقى قۇدايدىڭ تاڭداۋىنداعى حالىق دەگەن ۇعىم العاش تۇراندىقتارعا ارنالعان. ويتكەنى الەمدىك قوزعالىس ۇلى تۇران دالاسىنان بۇكىل الەمگە تاراعان.تۇران، تۋر جانە تيۋرك ەتنونيمدەرىنىڭ ءتۇبىرى بولىپ تابىلاتىن «تۋر» ەپونيمى قۇدايلىق ارعى اتانىڭ ۇلى، ۇلى كوسەم، ۇلى ءناسىلدىڭ ۇلى ءارى كوسەمى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى
(Lenormant F.Chaldin Magis: Its Origin and Devolopment. London.1877, 357–358).

كوپتەگەن سىنا جازۋى ماماندارىنىڭ تۇسىندىرمەلەرىنەن كورىنگەندەي، «تۋر» ءسوزى «ۇل»، «تۋ»، «كوبەيۋ» سياقتى ماعىنالاردى بىلدىرەدى.

تۋر – جەر بەتىنە شاشىلعان بۇقا تۇقىمىنان دۇنيەگە كەلگەن العاشقى ادام، جاراتۋشى ءارى ۇلى ۇل; ودان بۇكىل ادامزات تاراعان.

ياعني زاراتۋشترانىڭ ءدىني ىلىمىنە سايكەس، جەردەگى العاشقى ادامدار تۋرلار، ياعني تۇركىلەر بولعان. سىنا جازۋلى ماتىندەردەگى دەرەكتەر دە مۇنى راستايدى.وپپەرت، راۋيلسون، لەنورمان، گوممەل، نورريس، موردتمانن جانە باسقا دا كورنەكتى عالىمدار سىنا جازۋلى ماتىندەرگە سۇيەنە وتىرىپ، سەميتتەر مەن اريلەر تاريحي ساحناعا شىققانعا دەيىن ادامزات مادەنيەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان حالىقتار تۋراندىقتار نەمەسە تۋرلار-پروتوتۇركىلەر بولعان دەپ جازعان.

«تۋر» – تيتۋل. ءنورريستىڭ پىكىرىنشە، تۇركىلەردىڭ ارعى اتاسىنىڭ جەكە اتى تۋر بولعان جانە ەجەلگى تۋراندىقتاردىڭ تىلىندە ول جاي عانا «ۇل» ەمەس، «قۇدايدىڭ ۇلى» دەگەندى بىلدىرگەن (Norris Edwin. Memoir on the Scythic version of the Behistun Inscription,London,: 1852, 185).

شۋمەر ميفولوگياسىندا باستى قۇداي – اسپان قۇدايى ان. ول بارلىق شۋمەر قۇدايلارىنىڭ اكەسى بولىپ سانالادى.

اننىڭ سىنا جازۋىنداعى يدەوگرافيالىق بەلگىسى – سەگىز بۇرىشتى جۇلدىز. بۇل سەگىز بۇرىشتى جۇلدىز قۇدايدىڭ سيمۆولى رەتىندە ماڭىزدى شۋمەر قۇدايلارىنىڭ ەسىمدەرىنىڭ الدىنا قويىلعان.

سۋرەت: ج.بەرىستەننىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

سەگىز بۇرىشتى جۇلدىز «دينگير» سوزىمەن بەرىلەدى. بۇل – شۋمەر تىلىندەگى قۇدايدى بىلدىرەتىن جالپى ۇعىم.

ياعني ان جانە دينگير – ءبىر دەڭگەيدەگى، شۋمەردىڭ باستى قۇدايىن، ياعني اسپان قۇدايىن بىلدىرەتىن سوزدەر.

بۇل تۇسىندىرمەنى قولدايتىن نەگىزگى دالەلدەردىڭ ءبىرى – شۋمەردىڭ «دينگير» قۇدايىنىڭ تۇركىلەردىڭ ءتاڭىرى ۇعىمىنا بالاما بولۋى جانە ەكەۋىنىڭ دە اسپاندى ءبىلدىرۋى.

ەكىنشى قورىتىندى: العاشقى جاراتشىشىڭ شىن اتاۋى «تەڭ قۇر»(تاڭىر) بولعان.

مەسوپوتاميا مەن شىعىس ازيانىڭ تاريحى مەن تىلدەرىن زەرتتەگەن ەۋروپالىق تاريحشىلاردىڭ كوپشىلىگى سەميتتىك جانە اريلىك تىلدەر ءالى قاراپايىم دامۋ ساتىسىندا تۇرعان كەزەڭدە تۋران ءتىلى ەجەلگى دۇنيەدەگى نەگىزگى قارىم-قاتىناس قۇرالى بولعانىن دالەلدەگەن.

تۋراندىق تەوريانى قولداعان ەليزابەت سيۋەلل ءوزىنىڭ «ەجەلگى ەگيپەت تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە تۋران ءتىلىن ادامزاتتىڭ العاشقى ءتىلى دەپ تۇجىرىمدادى(Sewel Elicebet,  Ancient History in Egypt, Assyria and Babylonia,London,1862).

ءۇشىنشى قورىتىندى: ادامزاتتىڭ العاشقى ءتىلى جانە جاراتۋشىنىڭ ءتىلى تۇركى ءتىلى بولعان.

قازىرگى بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك وركەنيەتكە ۇستاز بولعان ەكى ەل ول ەگيپەت پەن شۋمەر حالىقتارى، سونىمەن قاتار ەجەلگى ەللين اتالىپ جۇرگەن كريت –ميكەن مادەنيەتى تۇركى تىلىنە كىرەدى. ەجەلگى ەگيپەت پەن شۋمەردىڭ عاجايىپ تاريحى  - ادامزاتتىڭ العاشقى وركەنيەتتەرىنىڭ نەگىزىن قالاپ، كەيىنگى مادەنيەتتەردىڭ دامۋىنا جول اشتى. ايتپاعىمىز الەم وركەنيەتىن باستاۋشى سانالىپ جۇرگەن ەگيپەت پەن شۋمەر حالىقتارى ەكەۋى دە سولتۇستىكتەن كوشىپ كەلگەن.

ەگيپەت ول قازىرگى گرەكتەر ەنگىزگەن حالىقارالىق اتاۋ. گرەك تىلىندە جازىلعان جازبالاردا ەگيپەتتىڭ كوپ سوزدەرى وتە قاتتى بۇرمالانىپ كەتكەن.ەجەلگى گرەك جازۋشىسى ەفور (405-330 ب.زد جىلدارى)ەگيپەتتىكتەر ولار سكيتتەر(ساقتار) انىق جازعان. كوپ زەرتتەۋشىلەر پلۋتارحتىڭ(46-120 جىلدارى) جازبالارىنداعى قۇداي را مەن قۇداي توتتىڭ اڭمەسىندەگى «بۇگىنە باستاپ بۇل تەڭىز سەكەت دەپ اتالادى»  دەپ جازعانىنا(يستوريا ،ت.3,1904,س.635) سىلتەمە جاسايدى. سەحەت پەن سوقوت ءارتۇرلى جازبالار بولعانىمەن ماعىناسى جۇرەك سوعىسى تۋرالى ايتىلعانىن(تۋراەۆ ب.ا. درەۆني ەگيپەت.سپب.: «نەۆا»، 2001,1.13). ولار وزدەرىن «سوقوت» ەلىمىز دەپ اتاعان. «سوق-وت». وزدەرىن ولار ءبىز جەردىڭ جۇرەگىمىز دەپ اتاعان. سوقوت جۇرەكتىڭ سوعىسى دەپ تۇسىندىرىلەدى. وتى بار، جۇرەگىنىڭ وتى بار، كوزىنىڭ وتى بار دەگەن ءسوز قازاقتاردا كۇش قۋاتى تولىق، جانىپ تۇرعان ادامدى ايتادى.وتى ءسونۋ دەگەن ءولدى ماعىنا بەرەدى.جالپى قازاق ۇعىمىندا دا وت ءسوزى  جۇرەكە قاتىستى ماعىنادا قولدانا بەرەدى. ساعات دەگەن ءسوز «شاق-وت» ەكەنى تۇسىنىكتى.شاق مەزگىلدى كورسەتەتىن ىرعاقتى سوعىس. سوق وتقا ۇقساس ماعىنادا ايتىلعانى تۇسىنىكتى. ياعني وت-ەن، وتان، تۋعان جەر نەمەسە اتا-بابا مەكەنى دەگەن ماعىنادان شىققان. ساحو قىسقارتىلعان سوقوت ءسوزى رەتىندە جازىلعان.ساق ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى سوق سوزىنەن شىعىپ تۇر.

قورىندى. قازاقتار «قا سوقتار» رەتىندە سول جۇرەك ءسوزىن ساقتاۋشى. ناعىز، ۇلى سوقتار. الەم حالىقتارىنڭ العاشقى ۇزتازى رەتىندە جەر وڭدەپ، «سوحا» دەگەن ءسوز كىرگىزگەن. ساق تىلىندە «حۋلا»- قالا دەگەن ماعىنا بەرەدى.گەرودوت ءوز جازباسىندا «پيروميس»(گەرودوت، 1999.س.642) ءسوزىن قولدانعان.ول ءبىرىنشى دەگەن ءسوز.  «ەگيپەتتىكتەر وزدەرىن ءبىرىنشىمىز، باسقا حالىقتار بۇل اتاققا لايىق ەمەس دەپ» ساناعانىن جازعان»(گەرودوت، 1999.س.642).ول ەگيپەت تىلىندە «پەرەمەش»(بىرىنشى) دەپ جازىلعان (شامپولون ج.ف.و ەگيپەتسسكوم يەروگليفيچەسكوم الفاۆيتە.ل.،1950). ولار بۇل اتاققا لايىقتى بولدى.بۇكىل عىلىمدى سالا سالا بويىنشا دامىتتى. ەگيپەتتىك كادم دەگەن ازامات گرەتسياعا العاشقى جازۋدى ۇيرەتكەن(روللەن گ.درەۆنيايا يستيا وب ەگيپەتياناح و كاركفاگونياناح ، وب اسسيرياناح، و ۆابيلونوياناح، و ميدياناح، و پەرساح، و ماكەدونياناح ي و گرەكاح. سپب، يمپەراتورسكايا اكادەميا، ناۋك، .1749.،ت.1,س.81)
ەجەلگى ەگيپەتتە كۇن حار نەمەس حور دەپ اتالعان. فارا ول فاراون دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇبىر بولعانمەن كۇن دەگەن ماعىنا بەرەدى. بۇل تيتۋل پاتشالارعا بەرىلسەدە يەرگليفتىك جازۋمەن جازىلعان جانە حور رەتىندە قولدانادى(اندرەەۆسكي ۆ. ەگيپەت. الەكساندريا. كاير ، ەگو وكرەستنوستي، ساككارا ي بەرەگا نيلا دو پەرۆىح پوروگوۆ.يزد.2.سپب.، 1886,س.97).

فارا جازىلۋىندا گرەك «ت» دىبىسى ورىسشا «ف» جازىلعان. سوندىقتان فارا دەگەندى تارا، تۋراا، تورا دەپ وقۋ كەرەك( لاتىشەۆ ۆ.ۆ. گونتيكا، سپب. 1909. س.351.)

ەگيپتولوگ ت.ن. ساۆەلەۆا: ەگيپەتتە «تارحان قالاسىندا اياق كيىمدەردىڭ اعاش قورى ساقتالعان» -دەپ جازادى(ساۆەلۆا ت.ن. كاك جيلي ۆو ۆرەمەنا سترويتەلستۆا پيراميد.م.، 1988). سوندىقتان فارون دەگەندى تاراحون دەپ وقۋ كەرەك.تارحان، تۋرحان بۇل بيلەۋشى دارەجە. اكادەميك ۆ.ۆ. لاتىشەۆتىڭ ءوزى ەگيپەتتى ەشقانداي فاراوندار ەمەس تۋرحاندار بيلەگەن دەپ جازدى. ابىز، پاتتار –باتىر بۇل سوزدەر تازا ەگيپەت سوزدەرى.

ەگيپەت حرامىنا كىرگەن گەرودوت ابىزدارمەن اڭگىمەلەسىپ  قىزىقتى جازبا قالدىرعان.گەرودوت «فيۆىداعى امون مۇسىنى(زەۆس) قوشقار باستى دەپ جازعان. امون قۇداي تۋرالى جازا وتىرىپ، گەراكلدىڭ زەۆستى قاتتى كورگىسى كەلەدى. گەراكلگە كورىنبەۋ ءۇشىن زەۆس قۋلىق جاسايدى. قوشقاردىڭ باسىن الدىنا قويىپ تەرىسىن جامىلىپ كورىنگەن ەكەن.سوندىقتان ەگيپەتتىكتەر اموندى قوشقار بەينەسىندە بەينەلەگەن(يستوريا ۆ 9-تي كنيگاح.1888.ءىV-181).

«سكيفتەر زەۆستى پاپاي دەپ دۇرىس اتاعان دەپ گەرودوت جازادى. ارحيەپيسكوپ ەۆستافيا (12 عاسىردا ءومىر سۇرگەن) امون قۇدايدى ەگيپەتتىكتەر اتتە تۋرا دەپ ايتقان جازادى. ەڭ قىزىقتىتىسى ساقوتتار باسقا حالىقتاردان ەشتەنە الماعان دەپ جازادى. اۆەستا نەگىزىندە ەگيپەتتىڭ كانوندارى الىنعان عالىمدار جازىپ ءجۇر(لاتىشەۆ ۆ.ۆ. يزۆەستيا درەۆنيح پيساتەلەي و سكيفي ي كاۆكازە.، 1949.ت.1.،س.287.ت.1,2,3,4.).

ەگيپەتتە وبرازدى 32 دەي قۇداي اتاۋى بولعان. ەجەلگى ەگيپەتتە  جەر قىرتىسىنىڭ قۇدايىنىڭ اتى «كەپە» دەپ اتالعان(ەس.ەنتسوكلوپەديچەسكي سلوۆار، ت.6-80.سپب،1891-1904. ت.22.س№533).

ەجەلگى ەگيپەتتىكتەردىڭ تۇسىنىگىندە كەپەنىڭ جۇرەگى، ياعني جەردىڭ جۇرەگى ەگيپەتتە دەگەن. قازاق تىلىندە كەپە جەردى جارتىلاي قازىپ سالىناتىن ءۇيدى جەر كەپە دەپ ايتادى.

ەڭ باستى قۇدايلارىنىڭ ءبىرى «قۇر»(گور) دەپ اتالعان(ەشبي مۋاتا احبايا.ۆوسكرەسەنيە وسيريسا.درەۆنەەگيپەتسكيايا بيبليا.»سوفيا»1998.).

قۇر  ەس(حريستوس), قۇر  قۇت(قورقۇت).

ال شۋمەر قۇدايىنىڭ اتى دينگير اتالعان.دۇرىسى «تەڭ-قۇر». قازاقشا ءتاڭىر. بەينەلەۋ ونەرىندەگى بەينەسى ولشەۋىش ۇستاعان قۇداي بەينەسىنىڭ سۋرەتتەرى كوپتەن بەلگىلى.ياعني تەڭ قۇراۋشى.

سۋرەت: ج.بەرىستەننىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

بۇل شىعارمالار الەم تاريحىنىڭ بەلگىلى ءبىر ناقتى ءساتىن — الەمنىڭ جاراتىلۋىن بەينەلەيدى. ەستەرىڭىزدە بولسا، ءبىرىنشى كۇنى قۇداي اسپان مەن جەردى، ەكىنشى كۇنى سۋلاردىڭ اراسىنداعى اسپاندى جاراتىپ، ءارى قاراي جالعاستىرعان. ورتاعاسىرلىق شەبەرلەردىڭ تاڭىرگە بۇل ۇدەرىستە ولشەۋ قۇرالدارى قاجەت بولدى دەپ پايىمداۋى ابدەن قيسىندى. ويتكەنى گەومەتريا مەن ماتەماتيكا — دۇنيەدەگى ەڭ ماڭىزدى عىلىمداردىڭ ءبىرى. ال الەمنىڭ ءوزى — ۇيلەسىم مەن سيممەتريانىڭ ءمىنسىز كورىنىسى. دەمەك، مۇندا تسيركۋلدىڭ قولدانىلعانى انىق! ء(سىرا، سىزعىش تا بولعان شىعار، بىراق ونى بەينەلەۋ تسيركۋل سياقتى قىزىق ەمەس.) وسىنداي جاراتۋشىنى (قۇداي اكەنى) ونەرتانۋدا ءتىپتى «قۇداي-گەومەتر» دەگەن ەپيتەتپەن اتاعان. ال تەولوگتاردا بۇعان ۇقساس: «الەمنىڭ ۇلى ساۋلەتشىسى»تاعى ءبىر اتاۋى بار.

كيەلى كىتاپتاعى اڭىزداردى تەرەڭ زەرتتەگەن شرادەر سەميتتەردىڭ وزدەرىنىڭ ەپيكالىق داستۇرلەرىن دەربەس تۇردە دامىتۋعا قابىلەتسىز بولعانىن تاباندى تۇردە دالەلدەدى. (Cooper Jerold. Sumerian and Arian: 1 Rasial  teory, Academik Politics and Parisian Assyrology. Revue de I Histoire des Religions.Paris1993, 180–181).

شرادەر يشتاردىڭ سەميتتىك اڭىزدارىنىڭ تولىعىمەن شۋمەرلىك شىعۋ تەگى بار ەكەنىن دالەلدەدى. ول سونداي-اق سەميتتەر يەلەنگەن جازۋ جۇيەسى، ميفولوگيا، قۇدايلار پانتەونى جانە باسقا دا مادەني ەلەمەنتتەردىڭ ۆاۆيلونداعى سەميتتىك ەمەس حالىققا تيەسىلى بولعانىن دالەلدەدى.بۇگىندە قازىرگى قۇداي كىتابى اتالىپ جۇرگەن بيبليانىڭ پلاگيات كىتاپ ەكەنى، ياعني شۋمەر جازبالارىنان الىنعانى دالەدەنگەن.

ە.شرادەردىڭ پىكىرىنشە، ۆاۆيلوندىقتار، فينيكيالىقتار، ۆاۆيلوننىڭ سولتۇستىگىندەگى ەۆرەيلەر جانە جالپى سەميتتەر مەسوپوتاميانىڭ بايىرعى حالقى بولماعان، ولار ارابيادان كەلىپ، ەلدىڭ شىعىسى مەن وڭتۇستىگىنە تارالعان( Cooper Jerold. Sumerian and Arian: 1 Rasial  teory, Academik Politics and Parisian Assyrology. Revue de I Histoire des Religions.Paris.1993, 182).

شرادەر ەۆرەيلەردىڭ پايعامبارلىق قابىلەتكە سەميتتىك ەمەس ۆاۆيلون حالقىمەن بايلانىس ورناتقاننان كەيىن عانا يە بولعانىن ايتقان. سەميتتەر مونوتەيزم يدەياسىن وڭتۇستىك مەسوپوتامياداعى تۋراندىق حالىقتان قابىلداعان. جالپى تاريحتا پالەستينا بولعانىمەن يسرايل دەگەن ەل مۇلدە بولماعان.

بۇكىل زەرتتەۋلەر ءتۇيىن ەگيپەتتىكتەردىڭ تەگى  ساقتار  دەپ تولىق مويىندالعان.

جاڭبىردىڭ كوزى رەتىندە قۇنارلىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن اسپان قۇدايى اننىڭ ەپيتەتتەرىنىڭ ءبىرى «كوبەيۋشى بۇقا» بولعان.بۇقا بۇل وبرازدى بەينە.

ان قۇدايىنىڭ ەكى ۇلى بولعان: ەنليل جانە ەنكي. ەكەۋى دە اكەلەرى ان سياقتى بۇقا بەينەسىندە بولعان. ولار بۇقا مۇيىزدەرى بار ءتاج كيگەن كۇيدە بەينەلەنگەن.

«ەنكي جانە دۇنيەنىڭ ءتارتىبى» ماتىنىندە ان قۇدايىنىڭ ۇلى ەنكي «بۇقادان تۋعان بۇقا» دەپ اتالادى. بۇل تىركەس ونىڭ كوبەيۋ قابىلەتىن بىلدىرەدى جانە جالپى قۇنارلىلىق ۇعىمىمەن بايلانىستى.قۇدايدى بىلدىرەتىن ونىڭ لوگوگرامماسىنىڭ وقىلىمدارىنىڭ ءبىرى «ۇلكەن، ايبىندى، وراسان زور» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بۇل بەلگىنىڭ دينگير تەونيمىنىڭ قىسقارتىلعان ءتۇرى رەتىندە قابىلداناتىنىن اتاپ كورسەتە وتىرىپ، ج.دوسسين يشتار ەسىمىن يلتاران نەمەسە يلتۋران تۇرىندە دە وقۋعا بولاتىنىن جازادى( Dossin G. An Ka. Di, Ie dieu supreme de Der. Sah.76–78; Kramer Anniversary Volume.Neukirchen: 1976).

شۋمەر تىلىندە يل/يلۋ – «قۇداي» دەگەندى بىلدىرەدى، ال يلتۋران نەمەسە ەلتۋران اتاۋى ەجەلگى تۋران تىلىندە «تۇراننىڭ قۇدايى» دەگەن ماعىنا بەرەدى. شۋمەر اڭىزىنا سايكەس، گۋزا دەپ اتالاتىن بيلەۋشىلەر تاعى كوكتەگى قۇداي تاراپىنان ءوزى تاڭداعان ادامعا بەرىلگەن جانە وعان قۇت – قۇدايدىڭ راقىمى نەمەسە قاسيەتتى كۇش – دارىتىلعان. اڭىز بويىنشا، شۋمەردەگى پاتشا تاعى العاش رەت ەريدۋ قالاسىنىڭ بيلەۋشىسىنە بەرىلگەن. ونىڭ العاشقى يەسى الۋليم بولىپ، ول 28 000 جىل بيلىك جۇرگىزگەن.

ءتورتىنشى قورىتىندى. قازاقتا «ءالىم ساقتان قازاق قازاق بولعان»-دەگەن ءسوز سول زاماننان قالعان. الۋليم پاتشا زامانىنان قازاق قازاق بولعان. ءالىم ساقتان قازاق دەگەن قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق زاڭدىلىعىنا ءيىلىپ، ءسىڭىسىپ كەتكەن نۇسقاسى.

نەگىزى جازىلۋى «الۋليم ساقتان قازاق قازاق بولعان». قازاق تەرمينى ەجەلگى دەرەكتەر ساقتالعان جانە يەرۋساليم قالاسىنىڭ قاسىندا قازاق دەگەن قالا دا بار. يەرۋساليم ول تۇركىلەر قالاسى. ال بەحيستۋن جازۋىندا «سكۋن قا ساق» دەپ انىق جازىلىپ تۇر. ال ورىس عىلىمى ونى سكۋنكا ساق دەپ اۋدارعان.سكۋنكا دەپ ادام ەتىپ جىبەرگەن. يرۋساليم قالاسىنىڭ قاسىنداعى قازاق دەگەن قالانى قازان دەپ اۋدارىپ جىبەرگەن. 1855 جىلى ك.ە.نورريس جازبانى وقىپ سەميتكە دە، اريلەرگە دە، كەلمەيتىنىن،  تازا تۋران ءتىلى ەكەنىن جازعان(Norris Edwin. Memoir on the Scythic version of the Behistun Inscription.London.1852,1). ول كەزدە  سەميتتەر مەن ارييلەر  تاريح ساحناسىنا شىقپاعان حالىقتار ەدى. گەرودوت ولاردى «ازيالىق سكيفتەر» نەمەسە «ساكا» دەپ اتاعان. بۇل ءتۇرلى اتاۋلار — ءبىر حالىقتىڭ ءارتۇرلى كەزەڭدەر مەن تىلدەردەگى بالاماسى. اسسيريا پاتشاسى اسسارحاددون مەن اششۋربانيپالدىڭ جازبالارىندا ساقتار «يشكۋزا» دەپ اتالادى. بۇل اتاۋ ب.ز.د. VII عاسىرداعى اسسيريالىق سىنا جازبالارىندا ساقتالعان.بۇل اتاۋ سكيفتەردىڭ (ساقتاردىڭ) الدىڭعى ازياعا جورىق جاساعان كەزەڭىنە بايلانىستى. «قا قان»، «قاعان» دەگەن سياقتى «قا ساق»، ساقتاردىڭ ەڭ جوعارعىسى دەگەن ماعىنا بەرەدى.

شۋمەر ميفولوگياسىندا الۋ – اننىڭ قۇدايلىق بۇقاسىنىڭ اتاۋى، ال يلۋ «قۇداي» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. جالپى العاندا، الۋليم ءسوزى «قۇدايدىڭ بۇقاسى» دەپ اۋدارىلادى(Delitzsch Fridrich.Sumerisches Glossar.leipzig: 1896, 60).

اعىلشىن اسسيرولوگى ۆەيدەل شۋمەردىڭ العاشقى بيلەۋشىسى ءالۋليمنىڭ تاعى ءبىر اتى ۋكۋس بولعانىن جازادى(Waddell L. Egiptian Cgiptian Civilization: its Sumerian origin.London1930, 204).

بۇعان «ۋكۋس» ءسوزىنىڭ تۇركى تىلىندەگى قازىرگى «وگىز» ءسوزىنىڭ ەجەلگى فونەتيكالىق فورماسى بولعانىن دا قوسۋعا بولادى.

بەسىنشى قورىتىندى.قازاقتا «قارعا تامىرلى قازاق» دەگەن سەمانتيكاسى انىقتالماعان قۇپيا ءسوز بار. بۇل ءسوزدىڭ قارعا دەگەن قۇسقا ەش قاتىسى جوق. دۇرىسى «قۇر تامىرلى قازاق». جاراتۋشىمەن تامىرلاس قازاق.ەگيەپەتتىڭ قۇر قۇداي مەن شۋمەردىڭ دينگير قۇدايىنىڭ ءتۇپ نەگىز قۇر. قۇر تامىرلى دەگەنىمىز دۇنيە جاراتىلعان كەزدەگى جاراتۋشىمەن بىرگە بولعان قازاق دەگەندى بىلدىرەدى.

ەجەلگى گرەكتىڭ 300 دەن اسا عالىمدارى ساقتار تۋرالى جازبا قالدىرعان. ەجەلگى ريم تاريحشىسى مارك يۋنيان يۋستين (عاسىرمىزدىڭ 1,عاسىرى) «سكيف تايپالارى ەڭ كونە بولىپ ەسەپتەلەدى(لاتىشەۆ ۆ.ۆ. يزۆەستيا درەۆنيح پيساتەلەي و سكيفي ي كاۆكازە.، 1949.ت.1.،س.249.ت.1,2,3,4.). لاتىن تاريحشىسى پومپەي ءتروت(بىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ   سوڭعى عاسىرىندا ءومىر سۇرگەن)  1500جىل ازيا ولارعا الىم سالىق تولەپ تۇرعان دەيدى.  وسىعان قاراپ قانداي دارەجەدە تۇرعان كورۋگە بولادى.

بۇل ءسوزدىڭ تەرەڭدىگىن شۋمەر تاريحىندا وتە تەرەڭ ساقتالعان. ءسوزدى شۋمەرلەردەن باستاساق. باس قۇدايىنىڭ اتى دينگير.عالىمدار شۋمەر، قوسوزەن، مەسوپوتامي دەپ اتاعانمەن شۋباري دەگەن تاعى ءبىر اتاۋى بار(گەلمولد گ.يستوريا چەلوۆەچەستۆا. ت 2,3.سپب،1904,ت.3).

شىعىستانۋشى ي.م.دياكونوۆ «شۋمەرلەر اراب، ەۆرەي جانە اسسيريالىقتاردان بولەك حالىق دەگەن»( دياكونوۆ  ي.م. ليۋدي گورودا ۋرا. م.: ناۋكا.،1990, س.46).

شۋمەردىڭ «گيلگامەش داستانى — ادامزات تاريحىنداعى ەڭ كونە ادەبي ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى...» شۋمەر تىلىندە بۇل كەيىپكەردىڭ ەسىمى "Bil.ga.mes" (كەيدە "Bilgames") تۇرىندە جازىلعان. بۇل — شۋمەرلىك ترانسكريپتسياعا بارىنشا جاقىن نۇسقا."بىلگە قاعان" دەگەن اتاق تاريحتا ءبىر عانا ناقتى تاريحي تۇلعاعا — كۇلتەگىننىڭ اعاسى، ەكىنشى تۇرىك قاعاندىعىنىڭ ۇلى بيلەۋشىسى — موعيليان (موگيليان) قاعانعا قاتىستى كەڭىنەن جانە رەسمي تۇردە قولدانىلعان. (بيلىك قۇرعان جىلدارى: 716–734 جج). «نايمان حانى بىلگە حان» — بۇل ناقتى تاريحي تۇلعا. بىلگە حان — نايمان حاندىعىنىڭ سوڭعى بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى، XIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن، كۇشلىك حاننىڭ اتاسى. نەدەگەن ساباقتاستىق دەسەڭشى.

شۋمەر مەن ەگيپەتتىكتەر ءبىر تىلدە سويلەگەن. شۋمەر، ەگيپەت، سكيفتەر ەشقاشان بالىق جەمەگەن. شوشقا اسىراماعان. نەمىس عالىمى ف. حوممەل شۋمەريادا اكەسىن – اتتا، اناسى – اننا، ۇلى – ۋۆۋل (ەس.ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار، ت6-80,سپب.1891-1904.، 1901, ت.63, ب.62) دەپ جازادى.  اننا، ۋۆۋلدىڭ سوزدەرى شامالى بۇرمالانۋلارمەن بەرىلگەن. جوعارىدا حالدەي شەجىرەشىسى بەروسيستىڭ "مەسوپوتاميانىڭ توپان سۋدان كەيىنگى وركەنيەتى ءوزىنىڭ پايدا بولۋىمەن واننەشكە قارىزدار بولدى، ول تەڭىزدەن شىققاننان كەيىن ادامدارعا ەگىنشىلىك، قالا قۇرىلىسىن، ونەر، عىلىم جانە ءدىن تۋرالى ۇيرەتتى" (بەلوۆا.ي. ماگيچەسكيە ريتۋالى درەۆنيح تسيۆليزاتسي.م.،، 2008, 27-28 ستر). «و، اننا،.  و، شۋ-اننا» دەپ سيىنعان. شۋ-اننا -سۋ قۇدايىنىڭ اتى. اننا-انا; شۋ (شىۆ) – سۋ; ءسوزدىڭ باسىندا "و" – دەگەن لەپتى سويلەمدى اڭعارىڭدار.

«و، باستا». «ودۇنيە» -دەگەن تۇرىك تىلدەرىنە، اىرەسە قازاقتارعا ءتان. و دەگەن لەپتى سويلەم. و دەگەن اسا بيىك لەپتى سويلەمنەن اسا تەرەڭدىك، عاجايىپ شەكسىزدىكتىڭ ءبىر باستاۋ نۇكتەسى انىق سەزىلەدى. قازاق ايتادى: «سۋ اناسى بۇلاق» دەپ.

شۋمەردىڭ «و-انە» عيباداتحاناسىنىڭ اتاۋى ساقتالعان (يستوريا درەۆنەگو ۆوستوكا.زاروجدەنيە درەۆنەيشيح كلاسسوۆىح وبششەستۆ ي پەرۆىە وچاگي رابوۆلادەلچەسكوي تسيۆليزاتسي.، چ1,م.-ل . 1983, 108 ستر.). بۇل عيباداتحانا ۋرۋك قالاسىنداعى ەڭ كونە عيباداتحانالاردىڭ ءبىرى. ول شۋمەريادا «ينانا» دەپ اتالاتىن قۇداي قىزدىڭ عيباداتحاناسى دەپ اتالدى (يستوريا درەۆنەگو ۆوستوكا.زاروجدەنيە درەۆنەيشيح كلاسسوۆىح وبششەستۆ ي پەرۆىە وچاگي رابوۆلادەلچەسكوي تسيۆليزاتسي.، چ1,م.-ل . 1983,  108ست). قازاقشا دىبىستالۋدا «ءىن انا» دەپ ناقتى تۇسىندىرىلەدى. قازاق سوزىندەگى «كەل ءىن»، «قۇت ءىن» سوزدەرىنىڭ شىعۋ تەگى ءبىر. شۋمەردىڭ ايگىلى عيباداتحانالارىنىڭ ەكىنشى اتاۋى ەندى "NN" - عيباداتحاناسى دەپ اتالدى. بۇل ناقتىسىندا «ەن ءىن»- دەپ وقىلۋ كەرەك. ەۋروپالىق نى دىبىسىن ەن دەپ وقيدى.

"شۋمەر" -قازاق ءسوزى. قازاقتىڭ "شۋ" ءسوزىنىڭ ءبىر بالاماسى "بالانىڭ جولداسى" دەگەن ماعىنا بەرەدى. قازاقتىڭ "شۋ" ءسوزى ورىسشاعا جانە باسقا تىلدەرگە "پلاتسەنتا" دەپ اۋدارىلادى. شۋ - بالانىڭ جولداسى - پلاتسەنتا - انا مەن بالانى جالعاۋشى - ءومىردى جالعاۋشى - ءومىر بەرۋشى. «ءمور» -ءسوزى قازاقتا كۋالاندىرۋشى، راستايتىن رەسمي بەلگى. ەگەردە شۋمەرلىكتەر ادام قالاي جاساعانى تۋرالى قىش تاقتايشالار انىق جازىلسا ءبىزدىڭ انىقتامامىز ءمور ءسوزىمىز سايكەس كەلەدى.

قورىتىندى. ال ىنجىلدەگى ادام ەسىمىنىڭ نەگىزى بولعان شۋمەرلىك «ادامۋ» ءسوزى باستاپقىدا ادام ەسىمى بولماعان. ادامۋ — «جەرلىك»، «جەردەن جاراتىلعان» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ياعني بۇل ادامنىڭ اتى ەمەس، ونىڭ ساناتى. مودەلدىڭ اتاۋى.ءونىمنىڭ بەلگىلەنۋى. ال شۋمەر دەرەككوزدەرى بۇل وقيعانى الدەقايدا پراگماتيكالىق ءارى تەحنيكالىق تىلمەن باياندايدى: ءمىنسىز قۇل جاساۋ ءۇشىن ەنكي قۇدايى جەردىڭ سازىن جوعارى جاراتىلىستىڭ قانىمەن ارالاستىرۋدى بۇيىرعان. ياعني گەنەتيكالىق موديفيكاتسيانىڭ ءدال سيپاتتاماسى. مورلەنگەن جاتىر، «شۋ ءمور». سۋ جەر دەگەن قارپايىم اتاۋدى ولار قابىلداماسى انىق. شۋمەرگە سەميت پەن اري وزدەرى جوق بولسا ەشقانداي اتاۋ بەرە المايدى. «ءشۋمور» ناعىز قۇدايدىڭ نازارى اۋعان جەر.

وسى وقيعالاردىڭ بارلىعى ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ مەن سۋرروگات انا بولۋدىڭ كونە زامانداعى نۇسقالارى شۋموردە بولعان دەپ تۇسىنۋگە بولادى. بىراق شۋمەر مەن ەگيپەتكە بارعانشا ولار ورتا ازيادان باردى عوي.ۇلى تۇران دالاسىندا وندا العاشقى ادامدار وسى جەردە ءونىپ كوبەيگەن. شۋمەر جەرىندە تاعى قوسىمشا ادامداردى كوبەيتكەن. ءبىزدىڭ بولجام بويىنشا بايكال، التاي، الاتاۋ، شۋ مەركىت ايماعى، فەرعانا جازىقتارى ادام بالاسىنىڭ ناعىز كوبەيۋ ورتالىقتارى بولعان.

شۋمەردە ۇل ۇعىمى – ۇلۇل (ۇلى) سوزىمەن بەرىلگەن. نەمىس عالىمى ف. حوممەلدىڭ جازباسىندا اتتاس – اتتە-بي – بيلىك جۇرگىزۋشى اكەسى; اتتاس-بي – شۋمەر اكەسىنىڭ اتى. اتتاس-بي – بيلىك جۇرگىزۋشى ادام. رەنال – ۇلى. بي دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇپ توركىنى شۋمەردە ساقتالعان.

شۋمەردە اكەسىنىڭ اتى اتتاس-بي، ال شەشەسىنىڭ اتى اننا دەپ كورسەتىلەدى. بي بيلەۋشى، باسقارۋشى دەگەن دارەجە شۋمەردە ساقتالىپ تۇر. قازا تاريحى بيلەر ەرەكشە رول اتقارادى. ۆاۆيلون پاتشاسى حاممۋراپي (1792-1750 ج. ج. بيلىك قۇرعان) كيەلى كىتاپتا امرافەل ەسىمىمەن اتالادى، بۇل ەسىم بۇرمالانعان سامار افەل – سامار ابەل – ساماردىڭ ۇلى (شۋمەر), حەت – ۇ تىلىندەگى ۇلى ءسوزى اۆيلۋس، اسسيريادا – ابيل، اراب تىلىندە – يبن. وسى سوزدەردىڭ بارلىعىنىڭ نەگىزىندە شۋمەر رەنالى (ۇلى) جاتىر.

شىعىستانۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە، شۋمەرلەردە پاتشا تيتۋلى – لۋگال (يستوريا درەۆنەگو ۆوستوكا.زاروجدەنيە درەۆنەيشيح كلاسسوۆىح وبششەستۆ ي پەرۆىە وچاگي رابوۆلادەلچەسكوي تسيۆليزاتسي.، چ1,م.-ل .، 1983, چ.1, س.168). شۋمەرلەردە مىناداي ءداستۇر بولعان: جاڭا جىل مەرەكەسىندە ءتىرى پاتشانى ۋاقىتشا تاعىنان ءتۇسىرىپ، ونىڭ ورنىنا ۋاقىتشا قۇل نەمەسە كەدەيدى وتىرعىزعان. بۇل ۋاقىتشا پاتشانى حالىق "شار پۇحيش" دەپ اتاعان (يستوريا درەۆنەگو ۆوستوكا.زاروجدەنيە درەۆنەيشيح كلاسسوۆىح وبششەستۆ ي پەرۆىە وچاگي رابوۆلادەلچەسكوي تسيۆليزاتسي.، چ1,م.-ل . 1983,  س.450).باي كەدەيدىڭ تەڭەلۋى بۇل كوبىنەسە ناۋرىزدا بولاتىن ءداستۇر. ناۋرىز مەرەكەسى تۇران جەرىنەن شۋمەرگە بارعان.

شۋمەر قىش تاقتا جازۋندا "پاتيسي" دەگەن ءسوز ءجيى كەزدەسەدى. بۇل ءسوز – جەڭگەن جانە جەڭىلگەن پاتشالار اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ بەلگىسى بولعان، ياعني "جەڭىمپاز قالانىڭ پاتشاسى" دەگەن ماعىنادا. بۇل تيتۋل العاش رەت پاتاشە دەگەن پاتشادان تارايدى. پاتاشە – پاتتار شار سوزىنەن تۋىنداعان (باتىر پاتشا). بۇل ءسوز شۋمەر تىلىندەگى پاتتار شار (باتىر پاتشا) تىركەسىنەن شىققان.پاتتار شار (نەمەسە پاتتارشا، پاتايشا، پاتشا) ۇعىمدارى پاتشا ءسوزىنىڭ ءسينونيمى بولىپ سانالعان.

سونداي-اق، شۋمەرلەر وزگە ەلدەردى جاۋلاپ العان پاتشالاردى پاتتار شار دەپ اتاعان. بۇل تيتۋل پاتيشا (پاتشا) رەتىندە يران تىلدەرىنە ەندى. اسسيريانىڭ العاشقى بيلەۋشىلەرى (ب.ز.د. 19 ع.) "اريلىك پاتيس" ەسىمىن العان (ەس.ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار، ت3,سپب.1891-1904.، 1893 ت.3, س.326). پاتيس – پاتشا-گەگەموننىڭ تيتۋلى

جوعارىدا حالدەي شەجىرەشىسى بەروسستىڭ دەرەگى كەلتىرىلگەن: "ەجەلگى ۆاۆيلون بيلەۋشىسى تۇسىندە بولاتىن توپاندى كورگەن. وسىدان كەيىن ول ادامزات تاريحىن بالشىق تاقتاعا جازىپ، ادامزاتتىڭ جاراتىلۋى مەن وركەنيەتىنىڭ باستاۋىن بەلگىلەگەن. بۇل قالا – ۆاۆيلون، ياعني كۇن قالاسى" (بەلوۆا.ي. ماگيچەسكيە ريتۋالى درەۆنيح تسيۆليزاتسي.م.،، 2008, ست 27-28 بەتتەر) كۇن قالاسى – شۋمەر قالاسىنىڭ كونە اتاۋى. بۇل اتاۋ "بابيلي" دەپ تە اتالعان. باتىس سەميت تىلىندە "ب" مەن "ۆ" دىبىستارى اۋىسىپ قولدانىلا بەرەدى. وسىدان "بابيل" نۇسقاسى پايدا بولعان. ۆاۆيلون اتاۋى كيەلى كىتاپتا ءدال وسىلاي جازىلعان. توپان سۋ بۇكىل الەمدى قامتىماعان.وعان گەولوگيالىق ەش عىلىمي دەرەك جوق. ول وڭتۇستىك كونتينەنتتى عانا قامتىعان.

بيبليانىڭ ءبىرىنشى كىتابى «بىتيە» گرەك تىلىندە تورگال(ەس، 1893,ت.3,س.326) دەپ جازىلادى. ارامەي تىلىنەن لاتىن تىلىنەن اۋدارعان «گال» دەگەن «حال» ءسوزىنىڭ وزگەرگەن تۇرىندە تۇسىندىرمە جازعان.حالاح ءسوزىنىڭ قىسقارعان ءتۇرى.تورگال- بۇل توردەگى حالىق، ف.حوممەل دەگەن نەمىس عالىمى اكەنى –اتتا، انانى اننا، ۇلدى ۋۆۋل(ەس ەس.ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار،،1901, ت.63,س.62).

حۋندار تاريحى تۋرالى جازعان قىتاي: «حۋندار شەت ەلدىك حالىقتار اراسىندا ۇلى مەملەكەتتەر قۇرا ءبىلدى دەپ جازعان(بيچۋرين ن.يا. سوبر.سۆەدەني و ناروداح، وبيتاۆشيح ۆ سرەدنەي ازي ۆ درەۆنيە ۆرەمەنا. م-ل.، چ.1-2,.1950.چ.2,س.185.). ورتا ازيلىق تۇراندىقتار تيبەت، قىىتاي، ءۇندى جەرلەرىنە اسا قاتتى اسەر ەتكەن.قىتاي جازۋىن العاش ەگيپەتتىك نەگىزى بار دەپ جازعان اتاقتى شامپولون بولاتىن (شامپولون ج.ف.و ەگيپەتسكوم يەروگليفيچەسكوم الفاۆيتە.ل.،1950.س.110.). جالپىلاما تۇردە ايتقاندا، ەجەلگى قىتاي مەن بۋديزم فيلوسوفياسىنداعى ين مەن يان ۇعىمدارى الەمنىڭ دۋاليستىك سيپاتىن بەينەلەيدى. ياعني، الەمنىڭ بۇكىل زاتتارى مەن قۇبىلىستارىن ەكى قاراما-قارسى توپتارعا جىكتەۋگە بولادى:

ءىن-ەن(ين جانە يان) بۇكىل الەمدىك حاوستى رەتتەۋشى باستاۋ بولىپ تابىلادى. ءىن-ەن(ين، يان) ءىلىمىن ۇلى جالپى زاڭ دەپ اتايدى. اۋىسۋ، وزگەرۋ جانە تولىقتىرۋ قۇبىلىستارى ءىن مەن ەنننىڭ (ين مەن ياننىڭ) ءوزارا قاتىناسقا ءتۇسۋى ناتيجەسىندە جۇزەگە اسىپ جاتادى. ءىن، ەن ۇعىمدارى جاhانداعىنىڭ ءبارى ەكى قاراما-قارسى جاقتاردان قۇرالعانىن بەينەلەيدى، شەكسىز ەكى قاراما-قارسى جاقتار بار. دۇنيە شەكسىز، ءىن، ەن ءبىر-ءبىرىنسىز ءومىر سۇرمەيدى. ين مەن يان – قىتاي فيلوسوفياسىنىڭ باستى ۇعىمى. ول الەمدەگى ەكى قاراما-قارسى كۇشتىڭ بىرلىگى مەن تەپە-تەڭدىگىن كورسەتەدى

سۋرەت: ج.بەرىستەننىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

بايلانىس: ەكى كۇش ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرادى جانە ۇزدىكسىز قوزعالىستا. قورىتىندى.قازاقتىڭ ۇيلەنگەندە ايتاتىن لەپتى قۇتتىقتاۋ جىر ءسوزى «جار - جار» - ول وسى ءىن-ەننىڭ سوزدىك نۇسقاسى. قازاق سوزىندە «ءىن ەن» دەپ انىق تۇسىنىكتى جازىلعان. تورگال- بۇل توردەگى حالىق، ف.حوممەل دەگەن نەمىس عالىمى اكەنى –اتتا، انانى اننا، ۇلدى ۋۆۋل(ەس ەس.ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار،،1901, ت.63,س.62).الەمگە تورىندەگى حالىق تۇراندىقتار ەكەنىن ەشكىم تالاسپاسا  كەرەك.ۇلى قازاق دالاسى الەمدىك وركەنيتتەردىڭ دامۋىنىڭ ناعىز ەپيتسەنترى بولعان. ويتكەنى تۇر دەگەن ۇل، ەركەك دەگەن ماعىنا بەرەدى(Hinks Edward.On the Poliphonia of the Assyrio-Babylonian Cuneiform Writing.1863.6). ەگيپەت، شۋمە، كريت ميكەن مادەنيەتتەرى جانە تۇران وركەنيەتتەرى كۇن بالالارى بولىپ ەسەپتەلەدى.

قازاق بولۋ ۇلى مارتەبە.ەگەردە جۇماقتىڭ ءرامىزى الما بولسا ول جەر الماتى جەرى عوي .جۇماقتىڭ ءتورى قازاق جەرى نەگە ۇلى ەمەس. ۇلى قازاق دالاسى عوي.نەگە قازاق دالاسى ۇلى قازاق دالاسى ەمەس.

مىسالى، يەرەميا 5:15–17:

«مىنە، سەندەرگە قارسى الىس جەردەن ءبىر ۇلت اكەلەمىن، — دەيدى جاراتقان يە.
بۇل كونە دە مىقتى ۇلت، ونىڭ ءتىلىن سەن تۇسىنبەيسىڭ.
ولاردىڭ قورامسا اشىق قابىردەي،
ءبارى دە باتىر جاۋىنگەرلەر.».

بۇل ۇزىندىدە قۇداي يزرايل حالقىنا قارسى ءبىر جازالاۋشى ۇلتتى (كەيبىر تۇسىندىرمەدە سكيفتەر دەپ بولجانادى) جىبەرەتىنىن ايتادى.ول كەزدە قۇدايدىڭ قاسىندا بولعان.

ءيا، يەرەميا كىتابىندا "قۇداي سەندەردى جازالايدى", "جازا كەلەدى", "جازا تارتاسىڭدار" دەگەن سياقتى سوزدەر ءجيى كەزدەسەدى، سەبەبى بۇل كىتاپتىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى — يزرايل حالقىنىڭ كۇنالارى ءۇشىن قۇدايدىڭ ءادىل جازاسى تۋرالى ەسكەرتۋ.

بارلىق زامانداردا قازاق جاراتۋشىعا ادال بولعان.ءتاڭىرىن ەش ساتپاعان.قازاق ءتور حالىق. ادامنىڭ بالارى.  ادامزاتتى جاراتۋعا قاتىسقان اننۋناكيلەر ول شىن مانىندەگى ادامزاتتان بۇرىنعى وركەنيەتتىڭ جوعارى ساتىسىنداعى گۋمانويد ادامدار ەدى. اننۋناكي  «ەن ءىن اكا» دەپ وقىلادى. ەنىناكالار بىراق قۇدايلار ەمەس. شۋمەر قىش جازبالاردا قۇدايدىڭ وبرازدى ەمەس شىن اتاۋىدا جازىلعان.

«وتكەنگە يەلىك ەتكەن ادام بولاشاققا دا يەلىك ەتەدى. ەستەلىك زالدارىنىڭ كىلتتەرىن جاسىرىپ وتىرعان ادام ەجەلگى تاستاردان قورىقپايدى — ول سەنىڭ جانىڭنىڭ ويانۋىنان قورقادى. سەنى ۇمىتتىرماي تۇرىپ، ءوزىڭنىڭ كىم بولعانىڭدى ەسىڭە ءتۇسىر. ويتكەنى ۇمىتشاقتىقتا — بۇعاۋ، ال ەستەلىكتە — جۇلدىزدار قاقپاسى بار».

— توتتىڭ، امەنتي ساقشىسىنىڭ دىرىلدىك شەجىرەلەرىنەن.

قۇدايدىڭ شىن اتاۋىن قازاقتار ۇمىتىپ قالعان مەن مادەنيەتىندە ساقتالعان. اراگىدىك كەيدە عانا ايتىلادى. اينالاڭا كوز سال، كوزقاراسىڭدى تۇمشالاعان پەردەنى الىپ تاستا دا، بويىڭداعى ازداعان بولسا دا ساۋ اقىلدىڭ داۋىسىن تىڭدا. ەگەر سەن ءوز تەگىڭمەن بايلانىستى قايتا قالپىنا كەلتىرمەسەڭ، ەگەر ءوز كولەڭكەڭە ۇڭىلمەسەڭ، ەگەر اتا-بابالارىڭمەن جالعاسقان ءجىپتى ءۇزىپ، بيوروبوت سەكىلدى ءومىر سۇرسەڭ — امەنتي زالدارى سەن ءۇشىن جانسىز جارتاس كەسەگى بولىپ قالا بەرەدى.

ەگيپەت ساقتاۋشىسىنىڭ تاقتاشالارىندا بىلاي دەپ جازىلعان:

«كوپشىلىك تانىمەن كىرەدى — بىراق جانىمەن قايتا شىقپايدى. كوپشىلىك بىلىمگە قۇشتار بولادى — بىراق توزگىسىز نۇردىڭ جالىنىندا كۇيىپ كەتەدى.

ويتكەنى كىلت پيراميدانىڭ تۇبىندە جاتقان جوق. كىلت — سەنىڭ كىم ەكەنىڭدە.

ءوزىڭدى ەسىڭە ال — سوندا قاقپالار قۇلايدى».

قازاقتاردىڭ الدى ەندى ويانىپ ۇلگەردى.كورەسىن ايدىڭ بالالارىنان كورىپ كەلگەن قازاق ەندى جەڭىلمەيدى.ءتاڭىرىم جار بولسىن قازاققا!

جاناربەك بەرىستەن،

ف.ع.د.، حالىقارالىق تۇران كوركەمونەر سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، حالىقارالىق تۇران سۋرەتشىلەر كونسوليداتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ

Abai.kz