2026 jylghy 29 qazanda jariyalanghan búl saraptamalyq material Beyjinning ondaghan jyldar boyy qoldanyp kelgen «Qanbaq kýsh» (soft power) qúraly — «panda diplomatiyasynyn» býgingi tanda ózining ajarynan aiyrylyp, geosayasy manipulyasiya men kommersiyalyq kommersializasiyanyng ashyq kórinisine ainalghanyn әshkereleydi.

QHR tóraghasy Shy Jiynpiynning jaqynda Uashingtongha sapary kezinde Atlanta hayuanattar baghyna Pin Pin men Fu Shuan esimdi pandalardy beru turaly uadesi Batys sayasattanushylary men ekologtary arasynda búrynghyday sýisinish tudyra qoyghan joq.

TARIHY EKSPROPRIASIYa: TIYBET MÚRASYN IYEMDENU

Qytay búl sýikimdi qara-ala aidy óz últtyq simvoly retinde nasihattaghanymen, pandalardyng tabighy mekeni — Volong qoryghy men Tiybet tauly ýstirti.

1950–1951 jyldary Tiybetti basyp alghannan keyin Pekin búl aimaqtyng resurstaryn ghana emes, onyng florasy men faunasyn (sonyng ishinde ýlken jәne kishi pandalardy) «jalpy qytaylyq últtyq brendke» ainaldyrdy.

Tipti sakura aghashyn ósiru mәdeniyetin de Japoniya men Koreyadan tartyp alyp, «qytaylyq Gimalaydan» (tosynnan Tiybetten) bastalghan dep dәleldeuge tyrysuy — Beyjinning mәdeny ekspansiyasynyng aiqyn misaly.

«Panda diplomatiyasy» — búl dostyq belgisi emes, óte tiyimdi kommersiyalyq franshiza.

Sheteldik hayuanattar baghy bir jup panda ýshin jylyna 1,1 million dollargha deyin arendalyq tólem tóleydi. Odan bólek, shetelde tuylghan әrbir panda balasy ýshin 600 000 dollar jәne 2 million dollargha juyq zertteu demeushiligi talap etiledi.

1994–2023 jyldar aralyghynda Qytay pandalardy jalgha beruden 300 million dollargha juyq taza payda tapty. Osyghan baylanysty Ginnes rekordtar kitaby ýlken pandany «qolda ústau eng qymbatqa týsetin januar» dep tanydy.

Qytay jabayy tabighatty qorghau qauymdastyghy sharttargha «arenda», «lizing» nemese «kelisimshart» sózderin qosugha tyiym salady. Sebebi — jobanyng kommersiyalyq sipatyn jasyru.

GEOSAYaSY ShANTAJ JÁNE DIPLOMATIYaLYQ ShEGINIS

Beyjing pandalardy sayasy qysym qúraly retinde jii paydalanady:

2010 jyly AQSh preziydenti Barak Obama Dalay-lamamen kezdesetinin habarlaghan son, Qytay AQSh-ta tughan eki panda balasyn dereu keri qaytardy. 2023 jyly Uashingtondaghy Smitson hayuanattar baghyndaghy songhy pandalar da Qytaygha qaytarylyp, jarty ghasyrlyq dәstýr ýzildi.

2026 jyly Japoniya da songhy eki pandasyn Beyjinge qaytaryp, 1972 jyldan bergi qarym-qatynasta alghash ret pandasyz qaldy. Kerisinshe, Katar siyaqty strategiyalyq seriktesterge panda jiberu arqyly Beyjing óz geosayasy mýddelerin tanbalaydy.

Pandalar syrt kózge momyn, sýikimdi bolyp kóringenimen, olardyng azu tisi men shaynau kýshi (1300 Niuton) arystannyng shaynau kýshimen birdey. Búl — býgingi Qytay sayasatynyng dәl metaforasy.

Degenmen, búl diplomatiyalyq qúral ózining tiyimdiligin joghaltuda. 2019 jyly panda baghdarlamasy 21 elde júmys istese, 2026 jylgha qaray olardyng sany 16-gha deyin azaydy. Sayasatkerler de, qogham da búl «sýikimdi syilyqtyn» artynda sayasy mindettemeler men milliondaghan dollarlyq shottar túrghanyn jaqsy týsinedi. Beyjinning «qanbaq kýshi» óz ajaryn júghaltty.

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz