Qasym-Jomart Toqaev Týrki memleketteri úiymynyng 13-sammiytinde sóz sóiledi.

Memleket basshysy Týrki memleketteri úiymy týrki әlemining tútastyghyn nyghaytyp kele jatqan biregey qúrylym ekenine nazar audardy.

– Bauyrlas elderding egemendigine, últtyq mýddesine qúrmetpen qarau – bizding myzghymas qaghidatymyz. Týrki júrty tonnyng ishki bauynday tatu bolyp, baghyt-baghdarynan auytqymay birlesip, algha nyq qadam jasauda. «Týrki ghasyry: tilimiz de, oiymyz da, isimiz de – bir» atty býgingi basqosu taqyrybynyng mәn-maghynasy óte teren. Búl jiyn Birinshi Týrkologiya qúryltayynyng 100 jyldyghymen oraylas ótip jatyr. Múnyng simvoldyq mәni de erekshe. Osydan bir ghasyr búryn bauyrlas elderding ziyaly qauym ókilderi ruhany tútastyghymyzdy nyghaytu ýshin ortaq mýdde jolynda Baku qalasynda ýlken jiyn úiymdastyryp, kýsh biriktirgen bolatyn. Biz babalarymyzdyng osy amanatyna adal bolyp, týrki әlemining auyzbirshiligin kýsheytu ýshin júmyla әreket etip kelemiz, – dedi Memleket basshysy.

Preziydent osy orayda Rejep Tayip Erdoghannyng bastamasymen Týrki memleketteri úiymy alleyasynyng ashylghanyn erekshe atap ótti.

– Búl alleya myzghymas bauyrlastyghymyzdyng simvolyna ainalady dep senemin. Barshanyzgha mәlim, qazir әlemdegi geosayasy ahual ushyghyp barady. Tayau Shyghystaghy jaghday, әsirese, Ormuz búghazy tóniregindegi teketires kýrdelene týsti. Múnyng bәri jahan elderinin, әsirese, shekaralas týrki memleketterining sauda-ekonomikalyq jәne kólik-logistikalyq baylanysyna keri әserin tiygizude. Qazaqstan bir belgili, yaghny husit degen әskery qozghalystyng bauyrlas Saud Arabiyasyna qarsy negizsiz shabuyl jasaghanyna narazylyq bildirdi. Osynday jónsiz әreketterdi toqtatu kerek degen mәlimdemelerge qosylamyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy Qazaqstannyng TMÚ ayasyndaghy ekonomikalyq yqpaldastyq airyqsha ról atqaratynyna senim artatynyn aitty.

– Bizding elimizding Úiymgha mýshe eldermen alys-berisi biyl 10 milliard dollargha juyqtady. Byltyrghy jylmen salystyrghanda búl kórsetkish 40 payyzgha artyp otyr. Osy qarqyndy saqtap qalu ýshin әli de birqatar sharalardy iske asyruymyz kerek. Eng aldymen, «Týrki әlemining keleshegi – 2040» baghdarlamasyn sapaly oryndau óte manyzdy. Osy tústa Týrki memleketteri úiymynyng 2027-2031 jyldargha arnalghan strategiyasyn jedel qabyldau qajet. Biz búl qújattyng jobasynda kórsetilgen sauda, investisiya, qarjy, óndiris, auyl sharuashylyghy, sifrlyq tehnologiya, bilim-ghylym jәne basqa da salalardy damytugha qatysty sharalardy qoldaymyz. Eng bastysy, bes jylgha arnalghan strategiyada naqty jobalar kórinis tabuy kerek. Sondyqtan Týrki investisiyalyq qorynyng mýmkindikterin barynsha qoldanu qajet. Onyng әleueti zor. Búl qarjylyq instituttyng tolyqqandy júmys isteuine barlyq jaghdaydy jasap bersek, jón bolar. Búghan qosa, ekonomikalyq yqpaldastyqty kýsheytu ýshin Týrki sauda-ónerkәsip palatasynyng mýmkindigin paydalanghan abzal. Qazaqstan búl qúrylymgha tóraghalyq etken kezende birqatar sharalar ótkizip, manyzdy qújattar әzirledi. Osy baghyttaghy júmysty jandandyru maqsatymen kelesi jyly Qazaqstanda Iskerlik forumyn ótkizudi úsynamyz. Bizding oiymyzsha, Úiymymyzdyng ayasyndaghy Aqsaqaldar kenesining júmysy da óte manyzdy. Osy qúrylymgha qarjylay jәne basqa da týrli kómegimizdi kórsetuimiz qajet, – dedi Preziydent.

Qasym-Jomart Toqaev yntymaqtastyqty nyghaytu jolynda «Týrki memleketteri úiymy +» formatyn qoldanudyng manyzy zor ekenine mәn berdi.

– Úiymymyzdyng bedelin arttyru ýshin Reseyding niyetine ong pikirimizdi bildirip, búl eldi osy formatqa qosylugha nemese Úiymgha baqylaushy retinde qatysugha shaqyrsaq, dúrys әri әdiletti sheshim bolar edi. Óitkeni Resey iri memleket retinde kóne zamannan beri týrki әlemimen tyghyz baylanysta bolghan. Búl elde tarihy mekenin tapqan týrki halyqtary kóp. Qazirgi tanda Resey «Altay óniri – Týrki órkeniyetining altyn besigi» degen tújyrymdamany dәripteude. Qazaqstan búl tújyrymdamany qoldaydy. Orys tilinde týrki tilderinen tamyr tartatyn sózder de az emes. Jalpy, Resey týrki elderinin, yaghny bizding Úiymnyng bir bóligi bolsa, bәrimizge paydasyn tiygizer edi, – dedi Memleket basshysy.

Preziydent kólik-logistika salasyndaghy әriptestikti terendetu basym mindetting biri dep sanaydy.

– Týrki әlemin ózara baylanystyru isinde Transkaspiy halyqaralyq kólik baghytynyng alatyn orny erekshe. Biylghy 9 aida Orta dәliz arqyly tasymaldanghan jýkting kólemi 30 payyzgha artty. Sonyng ishinde tranzittik tasymal kólemi 90 payyzgha ósti. Al Qazaqstannyng Týrki memleketteri úiymyna mýshe eldermen temirjol arqyly jýk tasymaly 10 payyzgha úlghayyp, 40 million tonnagha jaqyndady. Avtokólikpen tasymaldanghan jýk kólemi de 20 payyzgha kóbeyip, 6,5 million tonnagha jetti. Osy orayda, biz Qazaqstannyng tranzittik әleuetin arttyra týsu ýshin elimizde basymdyq retinde arnayy baghdarlamany jýzege asyratyn boldyq. Jalpy, elimiz ýshin Orta dәliz boyyndaghy logistika infraqúrylymyn jәne teniz porttaryn janghyrtu júmysynyng manyzdylyghy ózgermeydi. Alayda basqa kólik-logistika baghdarlary, yaghni, Soltýstik-Ontýstik dәlizi, «Bir beldeu, bir jol» jobasy jәne ózge de joldar Qazaqstan ýshin óte paydaly әri tiyimdi bolyp qala beredi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysynyng pikirinshe, sifrlandyru jәne jasandy intellektini damytu – býgingi kýnning talaby.

– Elderimiz jappay sifrlandyru mәselesimen belsendi týrde ainalysyp jatyr. Qazaqstan sifrlyq el boludy maqsat etip otyr. Búl baghytta auqymdy júmys istelude. Biyl elimizde – Sifrlandyru jәne jasandy intellekt jyly. Astanada Alem.ai jasandy intellekt ortalyghy qúryldy. Jasandy intellekt salasyna qajetti mamandar dayarlaytyn Qazaq AI Research uniyversiyteti ashyldy. Quattylyghy 1 GigaVatt bolatyn Derekterdi óndeu ortalyqtarynyng alqaby qúrylyp jatyr. Eki superkompiuter iske qosyldy. Tayau arada ýshinshi óte quatty superkompiuter óz júmysyn bastaydy. Sifrlyq kodeks, Jasandy intellekt turaly arnayy zang qabyldandy. Qajet bolsa, osy tәjiriybemizdi bauyrlas eldermen bólisuge dayynbyz. Ózderinizge jaqsy belgili, biyl mamyr aiynda Týrkistanda ótken basqosuda jasandy intellekt jәne sifrlyq damu mәselesin talqyladyq. Qazir sol jiynda kóterilgen birqatar manyzdy bastamany jýzege asyryp jatyrmyz. Búdan bólek, jaqynda Qazaqstan men Ázerbayjan arasynda Transkaspiy talshyqty-optikalyq baylanys jelisi iske qosyldy. Osy biregey jobanyng iygiligin týrki memleketteri de kóre alady. Búdan bólek, әli de jedel atqarylugha tiyis júmystar az emes. Atap aitqanda, Kiyberqauipsizdik kenesin, Sifrlyq monitoring jәne innovasiyalar ortalyqtaryn qúru bastamasyn jýzege asyrudy tezdetken jón. Búl jobalar elderimizding sifrlyq saladaghy yntymaqtastyghyn nyghayta týsetini sózsiz, – dedi Preziydent.

Memleket basshysy mәdeniy-gumanitarlyq yqpaldastyqty odan әri damytu mәselesi de әriptestikting manyzdy baghytynyng biri ekenin aitty.

– Qazaqstan týrki halyqtarynyng tarihy múrasyn zerdeleu, saqtau jәne dәripteu isine airyqsha kónil bóledi. Men biyl Týrkistanda ótken basqosuda Týrki órkeniyeti ortalyghyn jәne dala órkeniyetin dәripteuge arnalghan «Mәngilik el» ortalyghyn qúrudy úsyndym. Qazir tiyisti júmystar jýrgizilip jatyr. Osy orayda, Týrki órkeniyetining múrasyn saqtau jónindegi konvensiyany tezdetip qabyldaghan jón dep sanaymyz. Sonymen qatar elimizde «Qazaqstan tarihy: ejelgi dәuirden býginge deyin» atty jeti tomdyq auqymdy enbek әzirlenip jatyr. Osy júmysqa belsene qatysqan týrki elderining ghalymdaryna shynayy alghys bildiremiz. Akademiyalyq enbek tarihy oqighalargha ghylymy túrghydan keng auqymda, shynayy jәne әdil kózqaraspen qaraugha kómektesedi, – dedi ol.

Búdan bólek, Qasym-Jomart Toqaev Úiymgha qarasty qúrylymdar da irgeli ister atqaryp jatqanyn atap ótti.

– Týrki akademiyasynyng bastamasymen ortaq tarihy jәne mәdeny eskertkishterge arnalghan birqatar enbekter jaryq kórdi. Atap aitqanda, «Týrki әlemining kiyeli geografiyasy» ýsh tomdyghy, «Kóne týrki jazbalarynyn» bes tomdyq katalogi dayyndaldy. Sonday-aq «Qazirgi týrki tilderi sózdiginin» 25 tomdyghy basylyp shyqty. Búl enbekter – týrki ghalymdary júmysynyng ýlken nәtiyjesi. Sonymen qatar Týrki mәdeniyeti jәne múrasy qory «Turkic Heritage» halyqaralyq sifrlyq platformasyn dayyndady. Búl biregey sifrlyq ónim týrki halyqtarynyng tarihyn, әdebiyetin, mәdeniyetin tanyp-biluge mýmkindik beredi. Týrki әlemining tarihynda Altaydyng alatyn orny erekshe. Biyl Qazaqstanda «Altay – Týrki әlemining altyn besigi» halyqaralyq festivali joghary dengeyde ótti. IYSESKO úiymynyng sheshimimen kiyeli Týrkistan shahary kelesi jyly Islam әlemining mәdeny astanasy atanbaq. Biz osy bastama ayasynda týrki órkeniyetining ruhany ýndestigi men sabaqtastyghyn saqtaugha yqpal etetin auqymdy sharalar ótkizudi josparlap otyrmyz. Atap aitqanda, әdebiyet pen til mәselesine arnalghan Qoja Ahmet Yasauy halyqaralyq forumyn, sonday-aq Týrki jәne islam әlemi múrajay isi mamandarynyng jiynyn ótkizemiz. Ghalymdarymyzdy osy is-sharalargha belsene atsalysugha shaqyramyz, – dedi Memleket basshysy.

Qazaqstan Preziydenti Týrki memleketteri úiymyn institusionaldyq túrghydan damytugha airyqsha nazar audarugha shaqyrdy.

– Songhy jyldary Úiym qyzmetining ayasy keneydi, búl qúrylym 60 týrli baghytta júmys jýrgizip jatyr. Degenmen olardyng keybiri bir-birin qaytalaytyny jasyryn emes. Sondyqtan ortaq iste basymdyq beriluge tiyis salalardy anyqtap aluymyz kerek. Jalpy, aldymyzda túrghan mindetter men basymdyqtardy aiqyndau qajet. Sonymen qatar Úiymymyzdyng eng joghary dengeyinde qol qoyylghan sharttardyng erejelerin búzugha bolmaydy dep sanaymyz. Sonday-aq Úiym janyndaghy Túraqty ókilder kenesin qúru manyzdy ekenin taghy da aita ketken jón. Biyl mamyr aiynda Týrkistanda ótken eng joghary jiynda men Týrki memleketteri úiymy әskery aliyans emes, bolashaqta da bolmauy kerek dep aitqan edim. Búl – Qazaqstannyng ústanymy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy sóz sonynda qazaqta «Bereke – birlikte, yrys – yntymaqta» degen maqal bar ekenin eske salyp, bir jennen qol, bir jaghadan bas shygharyp, ortaq maqsat jolynda birlese әreket etu kerektigin aitty. Sonda týbi bir týrki júrty da ósip-órkendey beredi.

– Býgingi basqosu Úiym júmysyna jana serpin berip, yqpaldastyghymyzdy nyghayta týsedi dep senemin. Osy orayda, Ázerbayjan memleketi Úiymgha byltyrdan beri tóraghalyq etip, onyng abyroy-bedelining artuyna mol ýles qosqanyn basa aitqym keledi. Men Ázerbayjan tarapyna rizashylyghymdy bildiremin. Endi tóraghalyq etu mindeti Týrkiyagha jýkteledi. Aldaghy uaqytta da Úiym ayasynda tyng bastamalar jýzege asyrylady dep senemin. Sonday-aq Kubanychbek Omuraliyev myrzagha tabandy qyzmeti ýshin alghys aitamyn. Al jana Bas hatshy Mirvohid Azimov myrzagha sәttilik tileymin. Alqaly jiyndy joghary dәrejede ótkizgeni ýshin Týrkiya Respublikasynyng Preziydentine taghy da rizashylyghymdy bildiremin, – dedi Qazaqstan Preziydenti.

Sonday-aq sammitte Týrkiya Preziydenti Rejep Tayip Erdoghan, Qyrghyzstan Preziydenti Sadyr Japarov, Ózbekstan Preziydenti Shavkat Mirziyyoev, Týrikmenstan Preziydenti Serdar Berdimúhamedov, Ázerbayjan Syrtqy ister ministri Djeyhun Bayramov, TMÚ Bas hatshysy Kubanychbek Omuraliyev sóz sóiledi.

Týrki memleketteri úiymy 13-shi sammiytining qorytyndysy boyynsha Ankara deklarasiyasy qabyldandy.

Abai.kz