قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ 13-سامميتىندە ءسوز سويلەدى.

مەملەكەت باسشىسى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى تۇركى الەمىنىڭ تۇتاستىعىن نىعايتىپ كەلە جاتقان بىرەگەي قۇرىلىم ەكەنىنە نازار اۋداردى.

– باۋىرلاس ەلدەردىڭ ەگەمەندىگىنە، ۇلتتىق مۇددەسىنە قۇرمەتپەن قاراۋ – ءبىزدىڭ مىزعىماس قاعيداتىمىز. تۇركى جۇرتى توننىڭ ىشكى باۋىنداي تاتۋ بولىپ، باعىت-باعدارىنان اۋىتقىماي بىرلەسىپ، العا نىق قادام جاساۋدا. «تۇركى عاسىرى: ءتىلىمىز دە، ويىمىز دا، ءىسىمىز دە – ءبىر» اتتى بۇگىنگى باسقوسۋ تاقىرىبىنىڭ ءمان-ماعىناسى وتە تەرەڭ. بۇل جيىن ءبىرىنشى تۇركولوگيا قۇرىلتايىنىڭ 100 جىلدىعىمەن ورايلاس ءوتىپ جاتىر. مۇنىڭ سيمۆولدىق ءمانى دە ەرەكشە. وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن باۋىرلاس ەلدەردىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى رۋحاني تۇتاستىعىمىزدى نىعايتۋ ءۇشىن ورتاق مۇددە جولىندا باكۋ قالاسىندا ۇلكەن جيىن ۇيىمداستىرىپ، كۇش بىرىكتىرگەن بولاتىن. ءبىز بابالارىمىزدىڭ وسى اماناتىنا ادال بولىپ، تۇركى الەمىنىڭ اۋىزبىرشىلىگىن كۇشەيتۋ ءۇشىن جۇمىلا ارەكەت ەتىپ كەلەمىز، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت وسى ورايدا رەجەپ تايپ ەردوعاننىڭ باستاماسىمەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اللەياسىنىڭ اشىلعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

– بۇل اللەيا مىزعىماس باۋىرلاستىعىمىزدىڭ سيمۆولىنا اينالادى دەپ سەنەمىن. بارشاڭىزعا ءمالىم، قازىر الەمدەگى گەوساياسي احۋال ۋشىعىپ بارادى. تاياۋ شىعىستاعى جاعداي، اسىرەسە، ورمۋز بۇعازى توڭىرەگىندەگى تەكەتىرەس كۇردەلەنە ءتۇستى. مۇنىڭ ءبارى جاھان ەلدەرىنىڭ، اسىرەسە، شەكارالاس تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە كولىك-لوگيستيكالىق بايلانىسىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. قازاقستان ءبىر بەلگىلى، ياعني حۋسيت دەگەن اسكەري قوزعالىستىڭ باۋىرلاس ساۋد ارابياسىنا قارسى نەگىزسىز شابۋىل جاساعانىنا نارازىلىق ءبىلدىردى. وسىنداي ءجونسىز ارەكەتتەردى توقتاتۋ كەرەك دەگەن مالىمدەمەلەرگە قوسىلامىز، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ تمۇ اياسىنداعى ەكونوميكالىق ىقپالداستىق ايرىقشا ءرول اتقاراتىنىنا سەنىم ارتاتىنىن ايتتى.

– ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ۇيىمعا مۇشە ەلدەرمەن الىس-بەرىسى بيىل 10 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى. بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىش 40 پايىزعا ارتىپ وتىر. وسى قارقىندى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ءالى دە بىرقاتار شارالاردى ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك. ەڭ الدىمەن، «تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى – 2040» باعدارلاماسىن ساپالى ورىنداۋ وتە ماڭىزدى. وسى تۇستا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ 2027-2031 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگياسىن جەدەل قابىلداۋ قاجەت. ءبىز بۇل قۇجاتتىڭ جوباسىندا كورسەتىلگەن ساۋدا، ينۆەستيتسيا، قارجى، ءوندىرىس، اۋىل شارۋاشىلىعى، تسيفرلىق تەحنولوگيا، ءبىلىم-عىلىم جانە باسقا دا سالالاردى دامىتۋعا قاتىستى شارالاردى قولدايمىز. ەڭ باستىسى، بەس جىلعا ارنالعان ستراتەگيادا ناقتى جوبالار كورىنىس تابۋى كەرەك. سوندىقتان تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا قولدانۋ قاجەت. ونىڭ الەۋەتى زور. بۇل قارجىلىق ينستيتۋتتىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋىنە بارلىق جاعدايدى جاساپ بەرسەك، ءجون بولار. بۇعان قوسا، ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتى كۇشەيتۋ ءۇشىن تۇركى ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانعان ابزال. قازاقستان بۇل قۇرىلىمعا توراعالىق ەتكەن كەزەڭدە بىرقاتار شارالار وتكىزىپ، ماڭىزدى قۇجاتتار ازىرلەدى. وسى باعىتتاعى جۇمىستى جانداندىرۋ ماقساتىمەن كەلەسى جىلى قازاقستاندا ىسكەرلىك فورۋمىن وتكىزۋدى ۇسىنامىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ۇيىمىمىزدىڭ اياسىنداعى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ جۇمىسى دا وتە ماڭىزدى. وسى قۇرىلىمعا قارجىلاي جانە باسقا دا ءتۇرلى كومەگىمىزدى كورسەتۋىمىز قاجەت، – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جولىندا «تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى +» فورماتىن قولدانۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىنە ءمان بەردى.

– ۇيىمىمىزدىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ نيەتىنە وڭ پىكىرىمىزدى ءبىلدىرىپ، بۇل ەلدى وسى فورماتقا قوسىلۋعا نەمەسە ۇيىمعا باقىلاۋشى رەتىندە قاتىسۋعا شاقىرساق، دۇرىس ءارى ادىلەتتى شەشىم بولار ەدى. ويتكەنى رەسەي ءىرى مەملەكەت رەتىندە كونە زاماننان بەرى تۇركى الەمىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان. بۇل ەلدە تاريحي مەكەنىن تاپقان تۇركى حالىقتارى كوپ. قازىرگى تاڭدا رەسەي «التاي ءوڭىرى – تۇركى وركەنيەتىنىڭ التىن بەسىگى» دەگەن تۇجىرىمدامانى دارىپتەۋدە. قازاقستان بۇل تۇجىرىمدامانى قولدايدى. ورىس تىلىندە تۇركى تىلدەرىنەن تامىر تارتاتىن سوزدەر دە از ەمەس. جالپى، رەسەي تۇركى ەلدەرىنىڭ، ياعني ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ ءبىر بولىگى بولسا، بارىمىزگە پايداسىن تيگىزەر ەدى، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتۋ باسىم مىندەتتىڭ ءبىرى دەپ سانايدى.

– تۇركى الەمىن ءوزارا بايلانىستىرۋ ىسىندە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. بيىلعى 9 ايدا ورتا ءدالىز ارقىلى تاسىمالدانعان جۇكتىڭ كولەمى 30 پايىزعا ارتتى. سونىڭ ىشىندە ترانزيتتىك تاسىمال كولەمى 90 پايىزعا ءوستى. ال قازاقستاننىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەرمەن تەمىرجول ارقىلى جۇك تاسىمالى 10 پايىزعا ۇلعايىپ، 40 ميلليون تونناعا جاقىندادى. اۆتوكولىكپەن تاسىمالدانعان جۇك كولەمى دە 20 پايىزعا كوبەيىپ، 6,5 ميلليون تونناعا جەتتى. وسى ورايدا، ءبىز قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن ەلىمىزدە باسىمدىق رەتىندە ارنايى باعدارلامانى جۇزەگە اسىراتىن بولدىق. جالپى، ەلىمىز ءۇشىن ورتا ءدالىز بويىنداعى لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىن جانە تەڭىز پورتتارىن جاڭعىرتۋ جۇمىسىنىڭ ماڭىزدىلىعى وزگەرمەيدى. الايدا باسقا كولىك-لوگيستيكا باعدارلارى، ياعني، سولتۇستىك-وڭتۇستىك ءدالىزى، «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» جوباسى جانە وزگە دە جولدار قازاقستان ءۇشىن وتە پايدالى ءارى ءتيىمدى بولىپ قالا بەرەدى، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە، تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى.

– ەلدەرىمىز جاپپاي تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسىمەن بەلسەندى تۇردە اينالىسىپ جاتىر. قازاقستان تسيفرلىق ەل بولۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىس ىستەلۋدە. بيىل ەلىمىزدە – تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى. استانادا Alem.ai جاساندى ينتەللەكت ورتالىعى قۇرىلدى. جاساندى ينتەللەكت سالاسىنا قاجەتتى ماماندار دايارلايتىن Qazaq AI Research ۋنيۆەرسيتەتى اشىلدى. قۋاتتىلىعى 1 گيگاۆاتت بولاتىن دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارىنىڭ القابى قۇرىلىپ جاتىر. ەكى سۋپەركومپيۋتەر ىسكە قوسىلدى. تاياۋ ارادا ءۇشىنشى وتە قۋاتتى سۋپەركومپيۋتەر ءوز جۇمىسىن باستايدى. تسيفرلىق كودەكس، جاساندى ينتەللەكت تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلداندى. قاجەت بولسا، وسى تاجىريبەمىزدى باۋىرلاس ەلدەرمەن بولىسۋگە دايىنبىز. وزدەرىڭىزگە جاقسى بەلگىلى، بيىل مامىر ايىندا تۇركىستاندا وتكەن باسقوسۋدا جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ ماسەلەسىن تالقىلادىق. قازىر سول جيىندا كوتەرىلگەن بىرقاتار ماڭىزدى باستامانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. بۇدان بولەك، جاقىندا قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىندا ترانسكاسپي تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىسى ىسكە قوسىلدى. وسى بىرەگەي جوبانىڭ يگىلىگىن تۇركى مەملەكەتتەرى دە كورە الادى. بۇدان بولەك، ءالى دە جەدەل اتقارىلۋعا ءتيىس جۇمىستار از ەمەس. اتاپ ايتقاندا، كيبەرقاۋىپسىزدىك كەڭەسىن، تسيفرلىق مونيتورينگ جانە يننوۆاتسيالار ورتالىقتارىن قۇرۋ باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى تەزدەتكەن ءجون. بۇل جوبالار ەلدەرىمىزدىڭ تسيفرلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتا تۇسەتىنى ءسوزسىز، – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى مادەني-گۋمانيتارلىق ىقپالداستىقتى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەسى دە ارىپتەستىكتىڭ ماڭىزدى باعىتىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى.

– قازاقستان تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي مۇراسىن زەردەلەۋ، ساقتاۋ جانە دارىپتەۋ ىسىنە ايرىقشا كوڭىل بولەدى. مەن بيىل تۇركىستاندا وتكەن باسقوسۋدا تۇركى وركەنيەتى ورتالىعىن جانە دالا وركەنيەتىن دارىپتەۋگە ارنالعان «ماڭگىلىك ەل» ورتالىعىن قۇرۋدى ۇسىندىم. قازىر ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسى ورايدا، تۇركى وركەنيەتىنىڭ مۇراسىن ساقتاۋ جونىندەگى كونۆەنتسيانى تەزدەتىپ قابىلداعان ءجون دەپ سانايمىز. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە «قازاقستان تاريحى: ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگە دەيىن» اتتى جەتى تومدىق اۋقىمدى ەڭبەك ازىرلەنىپ جاتىر. وسى جۇمىسقا بەلسەنە قاتىسقان تۇركى ەلدەرىنىڭ عالىمدارىنا شىنايى العىس بىلدىرەمىز. اكادەميالىق ەڭبەك تاريحي وقيعالارعا عىلىمي تۇرعىدان كەڭ اۋقىمدا، شىنايى جانە ءادىل كوزقاراسپەن قاراۋعا كومەكتەسەدى، – دەدى ول.

بۇدان بولەك، قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇيىمعا قاراستى قۇرىلىمدار دا ىرگەلى ىستەر اتقارىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.

– تۇركى اكادەمياسىنىڭ باستاماسىمەن ورتاق تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرگە ارنالعان بىرقاتار ەڭبەكتەر جارىق كوردى. اتاپ ايتقاندا، «تۇركى الەمىنىڭ كيەلى گەوگرافياسى» ءۇش تومدىعى، «كونە تۇركى جازبالارىنىڭ» بەس تومدىق كاتالوگى دايىندالدى. سونداي-اق «قازىرگى تۇركى تىلدەرى سوزدىگىنىڭ» 25 تومدىعى باسىلىپ شىقتى. بۇل ەڭبەكتەر – تۇركى عالىمدارى جۇمىسىنىڭ ۇلكەن ناتيجەسى. سونىمەن قاتار تۇركى مادەنيەتى جانە مۇراسى قورى «Turkic Heritage» حالىقارالىق تسيفرلىق پلاتفورماسىن دايىندادى. بۇل بىرەگەي تسيفرلىق ءونىم تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىن، ادەبيەتىن، مادەنيەتىن تانىپ-بىلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تۇركى الەمىنىڭ تاريحىندا التايدىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. بيىل قازاقستاندا «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» حالىقارالىق فەستيۆالى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. يسەسكو ۇيىمىنىڭ شەشىمىمەن كيەلى تۇركىستان شاھارى كەلەسى جىلى يسلام الەمىنىڭ مادەني استاناسى اتانباق. ءبىز وسى باستاما اياسىندا تۇركى وركەنيەتىنىڭ رۋحاني ۇندەستىگى مەن ساباقتاستىعىن ساقتاۋعا ىقپال ەتەتىن اۋقىمدى شارالار وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. اتاپ ايتقاندا، ادەبيەت پەن ءتىل ماسەلەسىنە ارنالعان قوجا احمەت ياساۋي حالىقارالىق فورۋمىن، سونداي-اق تۇركى جانە يسلام الەمى مۇراجاي ءىسى ماماندارىنىڭ جيىنىن وتكىزەمىز. عالىمدارىمىزدى وسى ءىس-شارالارعا بەلسەنە اتسالىسۋعا شاقىرامىز، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قازاقستان پرەزيدەنتى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىن ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان دامىتۋعا ايرىقشا نازار اۋدارۋعا شاقىردى.

– سوڭعى جىلدارى ۇيىم قىزمەتىنىڭ اياسى كەڭەيدى، بۇل قۇرىلىم 60 ءتۇرلى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. دەگەنمەن ولاردىڭ كەيبىرى ءبىر-ءبىرىن قايتالايتىنى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان ورتاق ىستە باسىمدىق بەرىلۋگە ءتيىس سالالاردى انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. جالپى، الدىمىزدا تۇرعان مىندەتتەر مەن باسىمدىقتاردى ايقىنداۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ۇيىمىمىزدىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيىندە قول قويىلعان شارتتاردىڭ ەرەجەلەرىن بۇزۋعا بولمايدى دەپ سانايمىز. سونداي-اق ۇيىم جانىنداعى تۇراقتى وكىلدەر كەڭەسىن قۇرۋ ماڭىزدى ەكەنىن تاعى دا ايتا كەتكەن ءجون. بيىل مامىر ايىندا تۇركىستاندا وتكەن ەڭ جوعارى جيىندا مەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اسكەري اليانس ەمەس، بولاشاقتا دا بولماۋى كەرەك دەپ ايتقان ەدىم. بۇل – قازاقستاننىڭ ۇستانىمى، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى ءسوز سوڭىندا قازاقتا «بەرەكە – بىرلىكتە، ىرىس – ىنتىماقتا» دەگەن ماقال بار ەكەنىن ەسكە سالىپ، ءبىر جەڭنەن قول، ءبىر جاعادان باس شىعارىپ، ورتاق ماقسات جولىندا بىرلەسە ارەكەت ەتۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سوندا ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتى دا ءوسىپ-وركەندەي بەرەدى.

– بۇگىنگى باسقوسۋ ۇيىم جۇمىسىنا جاڭا سەرپىن بەرىپ، ىقپالداستىعىمىزدى نىعايتا تۇسەدى دەپ سەنەمىن. وسى ورايدا، ازەربايجان مەملەكەتى ۇيىمعا بىلتىردان بەرى توراعالىق ەتىپ، ونىڭ ابىروي-بەدەلىنىڭ ارتۋىنا مول ۇلەس قوسقانىن باسا ايتقىم كەلەدى. مەن ازەربايجان تاراپىنا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ەندى توراعالىق ەتۋ مىندەتى تۇركياعا جۇكتەلەدى. الداعى ۋاقىتتا دا ۇيىم اياسىندا تىڭ باستامالار جۇزەگە اسىرىلادى دەپ سەنەمىن. سونداي-اق كۋبانىچبەك ومۋراليەۆ مىرزاعا تاباندى قىزمەتى ءۇشىن العىس ايتامىن. ال جاڭا باس حاتشى ميرۆوحيد ازيموۆ مىرزاعا ساتتىلىك تىلەيمىن. القالى جيىندى جوعارى دارەجەدە وتكىزگەنى ءۇشىن تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە تاعى دا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن، – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

سونداي-اق سامميتتە تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان، قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ، وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ، تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆ، ازەربايجان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دجەيحۋن بايراموۆ، تمۇ باس حاتشىسى كۋبانىچبەك ومۋراليەۆ ءسوز سويلەدى.

تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى 13-ءشى ءسامميتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا انكارا دەكلاراتسياسى قابىلداندى.

Abai.kz