BIZDING ÓZ ERKIMIZBEN QÚRGhAN DISTOPIYaMYZ

Dәl qazir bas barmaghyng ekrandy joghary qaray syrghytyp, «Mynau tym úzaq eken, keyin uaqytym bolghanda oqyrmyn» dep ózinizdi aldap, maqalany ótkizip jiberuge syltau izdep otyrghan joq pa?

Eger solay bolsa, sen ózing de bayqamay, adamzat tarihyndaghy eng minsiz әri eng qatygez totalitarlyq jýielerding birining bólshegine ainalyp ketkensin.

Biz distopiyany, yaghny qatygez qoghamdy elestetkende, әskery etikting tarsylyn, esikti búzyp kiretin qúpiya polisiyany, kitaptardy órtep jatqan otty jәne bizdi kýshpen baqylaytyn «Ýlken aghany» kóz aldymyzgha keltiremiz. Djordj Oruellding «1984» romanyndaghyday, totalitarlyq memleket sóz bostandyghymyzdy túnshyqtyryp tastay ma dep ýnemi qorqyp, demokratiyalyq qoghamda ómir sýrip jatqanymyzgha shýkirshilik ettik. Bireuler bizdi kýshpen basqaryp, shyndyqty jasyryp qala ma degen qorqynysh eng ýlken ýreyimiz edi.

Alayda naghyz distopiya esigimizdi búzyp kirgen joq. Kerisinshe, biz ony ózimiz shaqyryp, divanymyzgha jayghasqan kezde kýlimsirep qarsy aldyq. Biz biylik basyndaghy tirandargha sanamyzdy óz erkimizben, tipti quana-quana, qol soghyp túryp tapsyrdyq. Búghan eshqanday әsker de, polisiya da, zorlyq-zombylyq ta qajet bolmady.

Býgingi qoghamymyzdyng búrmalanghan әri qorqynyshty beynesin tolyq týsinu ýshin adamzattyng bolashaghyn ýsh týrli qyrynan dәl boljay bilgen ýsh úly shygharmanyng terenine ýniluimiz kerek. Olar Djordj Oruellding «1984» romany, Oldos Haksliyding «Ghajayyp jana әlem» (Brave New World) shygharmasy jәne Rey Bredberiyding «451° Farengeyt» (Fahrenheit 451) romany.

Búl kitaptar jay ghana ghylymy fantastika emes. Olar  býgingi qoghamnyn, әsirese kýn sayyn betpe-bet kelip jýrgen qasiretti shyndyghymyzdyng tikeley «diagnostikalyq qorytyndysy».

Býginde osy ýsh shygharmadaghy qorqynyshty boljamdar bir-birimen jarysyp jatqan joq. Kerisinshe, olardyng iydeyalary bir-birimen minsiz úshtasyp, shyndyqqa ainalyp ýlgerdi. Endeshe, osy ýsh shygharmanyng qalaysha bir nýktede toghysyp, ómirimizdi jútyp jatqanyn basynan bastap egjey-tegjeyli taldap kóreyik.

REY BREDBERY JÁNE «451° FARENGEYT»: ÓZ ERKIMIZBEN NADANDYQQA BERILU

Bredberiyding әleminde órt sóndirushiler órtti sóndirmeydi, kerisinshe, ot qoyady. Olardyng basty nysanasy kitaptar. Shygharmanyng atauy qaghaz tútanatyn temperaturamen, yaghny Farengeyt shkalasy boyynsha 451 graduspen baylanysty.

Basty keyipker Gay Monteg kitaptardy órteytin adam. Alayda shygharmanyng eng qorqynyshty әri eng kóregen túsy biylikting kenetten payda bolyp, kitap oqugha tyiym saluy emes. Kitaptardy órteu ýderisi mәjbýrleuden emes, adamdardyng óz qalauynan bastalghan.

Montegting bastyghy, kapitan Bitty qoghamnyng múnday kýige qalay jetkenin oghan anyq týsindiredi:

«Bәri jogharydan tanylghan senzura men qysymnan bastalghan joq... Tehnologiyalyq damu, búqaralyq basylymdar jәne adamdardyng jaylylyqqa degen qúshtarlyghy bәrin sheshti».

Adamdar úzaq romandar men filosofiyalyq enbekterdi oqudan jalygha bastady. Áueli kitaptar qysqartyldy, sodan keyin odan әri yqshamdalyp, aqyrynda birneshe sóilemge ghana syighyzylatyn boldy. Eshkimdi renjitpeu, kónilge jaysyz taqyryptardy qozghamau ýshin adamdar tereng maghyna men syny oilaudan óz erkimen bas tartty.

Kitaptar adamdardy әrtýrli oilaugha jeteleydi. Al oilanatyn adam baqytsyz bolady, ózgelermen qaqtyghysady, mәseleler tughyzady dep esepteldi. Sondyqtan bәrin birdey, aqymaq, biraq «baqytty» etu ýshin kitaptardy joygha kiristi. Sóitip, oilanudyng ózi qylmysqa ainaldy.

Montegting әieli Mildred býgingi әleumettik jelige tәueldi, TikTok-ta toqtausyz beynejazba qaraytyn adamdardyng dәl kóshirmesi.

Ol kýni boyy qabyrghany tútas alyp jatqan ekrandardan adamdar bir-birine aiqaylap, mәnsiz oiyn-sauyqqa qatysatyn baghdarlamalardy kóredi. Qúlaghyna «seashells» dep atalatyn kishkentay radio-qúlaqqaptardy ýnemi taghyp jýredi. Nәtiyjesinde shynayy әlemnen, kýieuinen, tipti óz oilarynan da tolyqtay ajyrap qalghan.

Ol ózin óte baqytty adam etip kórsetuge tyrysady. Biraq týnde úiyqtatatyn dәrilerdi shamadan tys qabyldap, ózine qol júmsamaq bolady. Ishki jan dýniyesindegi bos kenistik pen múndy ol bitpeytin aqparattyq shu arqyly toltyrugha tyrysady.

Eshkim oghan kitap oqugha tyiym salghan joq. Ol jay ghana óz erkimen oilanudan bas tartty.

Al býgin ne bolyp jatyr?

Biz búryn-sondy bolmaghan kólemdegi aqparattyng ortasynda ómir sýrip jatqanday kórinemiz. Biraq shyn mәninde, adamzat tarihyndaghy eng ýstirt, tereng oilaudan alystaghan kezenderding birine jetkendeymiz.

Sen eki saghattyq filimdi basynan ayaghyna deyin eshnәrsege alandamay kóruge shydamyng jetpeytinin bayqadyng ba? Filimdi 1,5 ese jyldamdyqpen kóresing nemese «Filimning mazmúny 3 minutta» degen beynerolikti tamashalap, sol óner tuyndysyn tolyq týsinip, sezinip ýlgerdim dep ózindi aldaysyn.

Kitap oqudy bylay qoyghanda, Facebook-tegi sәl úzaqtau jazbany, esseni nemese maqalany kórseng de, birden ótkizip jiberetin boldyn.

15–20 sekundtyq TikTok biyleri, YouTube Shorts pen Instagram Reels-ting qarqyny miymyzdy tolyqtay jaulap aldy.

Migha eshqanday nәr bermeytin, artynda qúndy iz qaldyrmaytyn, tek bir sәttik kýlki nemese ýstirt tandanys tudyratyn arzan aqparattyng sheksiz aghyny qazirgi zamannyng «kitap órteui».

Endi órt sóndirushilerding ýiinizge kelip, kitaphanandy órteuining qajeti joq. Óitkeni búghan qajettilik qalmady. Kitaptardy qoqysqa ózimiz tastadyq. Zeyinimizdi shoghyrlandyru qabiletin de ózimiz joydyq.

Bredberiyding iydeyasyna sәikes, senzura tek memleket tarapynan tyiym salu arqyly jýzege aspaydy. Adamdardy oilanugha múrshasy qalmaytynday aqparatpen bombalap, nazaryn ýzdiksiz basqa jaqqa audaru senzuranyng eng jetilgen týri.

Sen aqparattyng ortasynda túnshyghyp jýrsin, biraq birde-bir nәrseni tereng oy eleginen ótkizip, sanana sinirip, qorytugha uaqyt bólmeysin.

Aqparattyng kóp boluy bilimning moldyghyn bildirmeydi.

Búl ruhany jәne ziyatkerlik qúldyrauymyzdyng endi ghana bastalghan túsy.

OLDOS HAKSLY JÁNE «GhAJAYYP JANA ÁLEM»: LÁZZATTYNG QÚLDYGhY

Eger Rey Bredbery adamdardyng oilau qabiletinen óz erkimen bas tartyp, miyn óshiruin boljaghan bolsa, Oldos Haksly sol óshirilgen sanany qalay birjola qúldyqqa týsirip, adamdardy óz shynjyrlaryna ghashyq etuge bolatynyn matematikalyq dәldikpen kóre bildi.

Biz ondaghan jyldar boyy Djordj Oruellding qorqynyshty týsinen, yaghny totalitarlyq biylik shyndyqty bizden kýshpen jasyryp qoya ma degen qauipten qorqyp keldik.

Al Haksly mýlde basqa nәrseden qauiptendi.

Onyng payymdauynsha, bolashaqta shyndyqty jasyrudyng qajeti de bolmaydy. Óitkeni adamdar sheksiz oiyn-sauyq pen arzan aqparattyng múhityna tútastay batyp, shynayy aqiqat eshkimge qyzyq emes, eshqanday qúndylyghy joq, nazar audarugha túrmaytyn jalyqtyrghysh nәrsege ainalady.

Oruell adamdardy «azap, qorqynysh jәne zorlyq-zombylyq» arqyly basqarudy boljaghan bolsa, Haksly adamdardyng «lәzzattyn» kómegimen joyylatynyn kórsetti.

Onyng «Ghajayyp jana әlem» romanynda adamdar ana qúrsaghynda emes, zauyttaghy synauyqtarda jappay óndiris tәsilimen dýniyege keledi. Tughangha deyin olardyng sanasy himiyalyq jolmen shektelip, bolashaqta basqarushy Alifa tobyna nemese eng tómengi satydaghy qara júmysshy Epsilon tobyna jatatyn etip baghdarlamalanady.

Búl qoghamda soghys, kedeylik, auru men qartay joq. Adamdar ýnemi jas әri deni sau bolyp jýredi.

Biraq eng qorqynyshtysy — múnda mahabbat, otbasy, óner, filosofiya, tereng maghyna, tipti QASIRET te joq.

Barlyghy jenil, kónildi әri ýstirt boluy kerek.

Osynday qoghamnyng eng minsiz qaruy, adamdardy moyynsúnghysh etuding basty qúraly «Soma» dep atalatyn esirtki.

Adamnyng boyynda mún, kýmәn, ómirding mәni turaly oy nemese jangha batatyn sezimning tittey belgisi payda bolsa, olar qaltasynan Soma alyp iship, jalghan baqyttyng búltyna birden sýngiydi.

Tipti olar:

«Bir gramm Soma myng qayghyny seyiltedi», dep әndetedi.

Adamdargha ishki jan dýniyesindegi mәselelermen nemese ózderining qaranghy tústarymen betpe-bet kelip, olardy enseruding qajeti joq. Tek dәrisin iship, lәzzat alsa bolghany.

Al býgingi bizding «Somamyz» ne?

Kremniy alqabyndaghy myndaghan ýzdik injenerler men minez-qúlyq psihologiyasyn zertteytin mamandar kýndiz-týni enbektenip jasaghan qúral dәl qazir sening qolynyzda túr.

Ol әleumettik jelilerding algoritmderi, sheksiz ainaldyru jýiesi (infinite scroll) jәne sausaghynyzben ekrandy joghary syrghytu әreketi.

Búl jýie Las-Vegastaghy kazinolardyng oiyn avtomattary siyaqty, dofamindik marapattau tetigine sýienip júmys isteydi.

Sen bir nәrsege múnayghanda, júmystan sharshaghanda, ómirinning mәnsizdigimen betpe-bet kelgende, jalghyzsyrap otyrghanda nemese jay ghana avtobusty eki minut kýtkende, dosyndy kýtip kofe iship otyrghan kezde ishinde jaysyzdyq pen bos sezim payda bola ma?

Biz sol bos әri ýnsiz sezimmen onasha qaludan ólerdey qorqatyn boldyq.

Sondyqtan qolymyz ózimiz de bayqamay, sanaly sheshim qabyldap ýlgermey jatyp, telefongha avtomatty týrde sozylady. TikTok, Reels nemese Facebook-ti asha bastaymyz.

15 sekundtyq kýlkili nemese qyzyqty beyneroliyk. Mida azdaghan dofamin bólinedi. Ekrandy taghy joghary syrghytamyz. Taghy 15 sekund. Taghy da dofamiyn.

Biz ishki jan dýniyemizdegi auyrsynudan, ómirding qatal shyndyghynan jәne múnymyzdan qashyp, arzan dofaminge mas bolyp, óz miymyzgha erikti týrde «lobotomiya» jasatyp jatyrmyz.

Býginde adamdar smartfondy paydalanyp qana qoymaydy. Smartfondar men olardyng ar jaghyndaghy algoritmder adamdardyng ózin paydalanyp, olardyng uaqytyn, nazaryn soryp kýn kóretin jýiege ainaldy.

Haksly shygharmasyndaghy taghy bir manyzdy mәsele tútynushylyqqa tabynu, yaghny consumerism jәne «adamdy tauargha ainaldyru» úghymy.

«Eski zattardy jamap-jasqap jóndeuding qajeti joq, laqtyryp tastap, janasyn satyp al», degen qaghida adamdardyng sanasyna bala kezinen siniriledi.

Biraq múnyng eng qayghyly túsy tútynushylyq kózqarastyng zattarmen shektelmey, adamdar arasyndaghy qarym-qatynasqa da tolyqtay auysuy.

«Árkim bәrine ortaq» degen úranmen olar otbasy, adal mahabbat, bir adamgha shyn jýrekten berilu sekildi úghymdardy joyghan.

Bireumen úzaq uaqyt baylanysta bolu, onyng jolynda uayymdau, tereng sezimdermen bólisu psihikalyq auytqu, dórekilik nemese úyat nәrse retinde qabyldanady.

Býginde adamdardy tauar sekildi paydalanyp, keyin laqtyryp ketuimiz Haksliyding biz bayqamay qalghan qorqynyshty boljamdarynyng biri.

Biz búghan «situationship» degen atau berip qoydyq.

Tinder sekildi tanysu qosymshalary men әleumettik jelilerding jyldamdyghy adamdar arasyndaghy tiri qarym-qatynasty ekranda ongha nemese solgha syrghytyp tandaytyn tauargha ainaldyrdy.

Únamasa solgha syrghyt. Únasa ongha syrghyt. Al arghy jaghynda sheksiz kóp tandau kýtip túr degen jasandy illuziya bar.

Adamdar bireudi tereng tanyp-biluge, onyng kemshilikterin qabyldaugha, kelispeushilikterdi birge enseruge jәne birge damugha shydamsyz bolyp barady.

Azdaghan mәsele nemese týsinispeushilik tuyndasa, qarym-qatynasty týzetuge tyrysudyng ornyna birden «blok» qoyady, eshqanday týsinikteme bermesten ghayyp bolady da, kelesi «minsiz» adamdy izdeuge jýgiredi.

Adamzat búryn-sondy tehnologiyanyng kómegimen dәl qazirgidey tyghyz baylanysta bolghan emes.

Biraq shyn mәninde, adamzat búryn-sondy múnshalyqty jalghyzsyrap, ishki bos kenistikke batyp, bir-birinen sonshalyqty alshaqtap kórmegen.

Áleumettik jelidegi myndaghan dostarymyz, jazbalarymyzdyng astyndaghy jýzdegen layk pen jýreksheler bizdi tereng әri shynayy qarym-qatynastan alystatyp, tek syrtqy qabatta qalqyp jýretin, plastikten jasalghanday jasandy tirshilik iyelerine ainaldyryp barady.

Haksly romanynyng sonynda osy jasandy әri minsiz qoghamdy syrttan, jabayylar mekeninen kelip kórgen Djon esimdi jas jigit pen qoghamnyng Jogharghy Basqarushysy arasynda pikirtalas bolady.

Basqarushy oghan:

«Biz adamdardy azaptan, qartangdan jәne aurudan qútqardyq. Olardyng bәri baqytty», dep maqtanady.

Sonda Djon shyday almay, aiqaylap jiberedi:

«Men senderding jasandy jaylylyqtaryndy qalamaymyn! Men Shekspirdi oqyghym keledi, Qúdaydy qalaymyn, poeziyany, shynayy qauipti, erkindikti, izgilikti, sonday-aq azapty da qalaymyn! ... Mening auyrsynugha, qartanggha, azap sheguge, erteng ne bolaryn oilap qorqugha jәne múnangha degen qúqyghymdy qaytaryndar!»

Býgin biz de dәl osy Djon sekildi «múnan erkindigimizdi» jәne «auyrsynu erkindigimizdi» tehnologiyalyq kompaniyalardan qaytaryp alatyn kezge jettik.

Bos sezimnen qashpay, onymen betpe-bet kelu, ózimizben ózimiz sóilesetin ýnsiz kenistikti qayta tabu adamdyq bolmysymyzdy saqtap qaludyng alghashqy qadamy.

Biraq múnda bir ýlken súraq tuyndaydy.

Eger Haksly aitqanday, biz oiyn-sauyqqa, lәzzatqa jәne dofaminge sonshalyqty batyp ketken bolsaq, onda nege býgingi Qazaq qoghamy, әsirese әleumettik jelidegi orta, jekkórushilikke, úrys-keriske, balaghat sózderge jәne kýizeliske toly?

Nege adamdar sonsha oiyn-sauyqtyng ortasynda jýrip, osynshalyqty óshpendilik jinap, bir-birin júlmalap tastaugha dayyn túrady?

Búl qaranghy súraqtyng jauaby Oruellding qatygez әleminde jatyr.

Óitkeni jýie bizdi jay ghana kónil kóterumen shektelmeydi. Ol sanamyzdy taghy bir asa qauipti qúral arqyly basqarady. Ol — «Qorqynysh, jekkórushilik jәne shyndyqtyng ólimi».

DJORDJ ORUELL JÁNE «1984»: «EKI MINUTTYQ ÓShPENDILIK» PEN ShYNDYQTYNG ÓLIMI

Eger tehnologiyalyq kompaniyalardyng algoritmderi saghan dofamin bólu ýshin tek kýlkili әri jenil beynelerdi kórsetedi dep oilasan, qatty qatelesesin.

Algoritmderding eng sýiikti, adamdardy eng jaqsy qarmaqqa týsiretin jәne ekrannan ajyratpay ústaytyn basty «azyghy» — QORQYNYSh PEN JEKKÓRUShILIK.

«1984» romanynda «Ýlken agha» seni barlyq jerde baqylap otyrady. Ekran tek aqparat berip qana qoymaydy, seni de baqylaydy. Partiyagha qarsy bir ghana teris oy basyna kelse, «Oy polisiyasy» seni joyady. Tarih kýn sayyn biyleushilerding mýddesine say qayta jazylyp, keshe bolghan derek býgin iz-týzsiz joghalady.

Shygharmada «Eki minuttyq óshpendilik» (Two Minutes Hate) dep atalatyn kýndelikti qorqynyshty rәsim bar.

Partiya mýsheleri kýn sayyn alyp ekrannyng aldyna jinalyp, memleket jaulary men satqyndardyng beynelerin tamashalaydy. Olargha qarghys aityp, aiqaylap, ishterindegi býkil ashu-yzasy men jabayy sezimderin syrtqa shygharady.

Búl rәsimning maqsaty adamdardyng sanasyn ulap, olardy birtútas topqa biriktiru ghana emes. Sonymen qatar óz ómirlerining qanshalyqty ayanyshty әri jútang ekenin bayqamaytynday dәrejede ashu-yzagha soqyr etu.

Býgin bizge arnayy belgilengen «eki minut» qajet emes.

Biz tәuligine 24 saghat boyy ýzdiksiz jekkórushilik ainalymynda ómir sýrip jatyrmyz.

Qazirgi Qazaq qoghamy men әleumettik jelidegi orta tútastay alghanda Oruellding «Eki minuttyq óshpendilik» mashinasyna ainalghanday.

Biz kýn sayyn qan-josa janalyqtarmen, zorlyq-zombylyqpen, kisi óltiru oqighalarymen, sayasatkerlerding janjaldarymen, jalghan aiyptaularmen jәne trolli fermalarynyng úiymdasqan shabuyldarymen bombalanamyz.

Jurnalistika daghdarysqa úshyrap, kim qattyraq aiqaylasa, kim kóbirek shu shygharsa, kim ózgening jamandyghyn kóbirek әshkerelese, sol kóp qaralym jinaytyn «nazar ekonomikasyna» kóshtik.

Bireudi әleumettik jelide «sýirep shygharu», býkil qogham bolyp toptasyp shabuyl jasau, aiyptau jәne jekkórushilikten lәzzat alu kýndelikti ómir saltymyzgha ainaldy.

Múnyng bәri nazarymyzdy shyn mәninde manyzdy mәselelerden: jemqorlyqtan, jýiening shiruinen, bilim beru sapasynyng qúldyrauynan jәne ekonomikalyq resurstardyng әdiletsiz bólinuinen alshaqtatady.

Biz bir-birimizben úrsysyp, bir-birimizdi jek kórip, qorqynyshqa boy aldyryp, tipti ýiden shyghugha qorqyp jýrgende, arghy jaqtaghy «Ýlken aghalar» óz júmystaryn esh alansyz ayaqtap jatady.

Romanda adamdardy oilau qabiletinen aiyru ýshin «Janasóz» (Newspeak) atty til oilap tabylyp, sózdik qor әdeyi joyylady.

Býgingi bizding «Janasózimiz» emodziyler, memder, GIF suretteri jәne birneshe qysqarghan sleng sózder.

Biz «aldyq», «kirdik» sekildi sózderdi qoldanugha ýirenip kelemiz. Adamdar kýrdeli sezimderdi, tereng filosofiyalyq oilardy jәne syny pikirlerdi jetkizuge qajetti sózdik qorynan aiyrylyp barady.

Adamdar manyzdy mәselelerdi talqylaudyng ornyna kýlip túrghan emodzy basyp nemese bir-eki balaghat sóz jazyp qana qoyady.

Sózdik qordy әdeyi jútandatyp, jon arqyly adamdardy nәzik aiyrmashylyqtardy týsinip, tereng oilay almaytyn kýige jetkizuge bolady.

Qarsylyqty bildiretin sóz bolmasa, qarsylyq turaly oy da tuyndamaydy.

Oydy bildiretin sózder joyylghanda, oilau qabiletining ózi de birtindep joghalady.

«DOUBLETHINK» JÁNE 2+2=5

«1984» romanyndaghy «Ýlken agha» adamdardy tek qorqytyp qana qoymaydy. Ol olardyng sanasyna «Doublethink» dep atalatyn qorqynyshty mehanizmdi engizedi.

Búl bir-birine mýlde qarama-qayshy eki oidy bir mezgilde qabyldap, ekeuine de shyn jýrekten senu qabileti.

Partiyanyng úrandary:

«Soghys — beybitshilik. Erkindik — qúldyq. Nadandyq — kýsh».

Olar azamattardy 2+2=5 degenge de tolyq sendire alady. Eger partiya osylay dese, matematikalyq zandar men naqty derekterding esh manyzy qalmaydy. Búl absolutti aqiqatqa ainalady.

Osylaysha, aqiqatty faktiler emes, biylik anyqtaytyn bolady.

Býgingi Qazaq qoghamy ghana emes, býkil әlem osy «qosarly oilau» dәuirine, yaghny postshyndyq (post-truth) kezenine tereng boylap barady.

Biz әleumettik jelilerde jemqorlyq pen úrlyqty jek kóretinimizdi aityp, keudemizdi soghyp aiqaylaymyz. Biraq eng iri úrylar men jemqorlardy pir tútyp, keshirip, aqtap, saylauda qayta-qayta saylaymyz.

Biz jeke kenistik pen otbasymyzdy eng manyzdy qúndylyqtar dep jariyalaymyz. Biraq ómirimizding әr sәtin, qayda jýrgenimizdi, ne jegenimizdi, kimmen kezdeskenimizdi Facebook-ke jariyalap, jeke derekterimizdi tehnologiyalyq kompaniyalargha tegin tapsyramyz. Óz ómirimizdi kópshilikke arnalghan sahnagha ainaldyramyz.

Býginde faktilerdin, logikanyng jәne ghylymnyng qúndylyghy tómendep barady.

Bireu óndelgen suret, bastapqy mәnmәtininen júlyp alynghan beyne nemese ashyqtan-ashyq jala jauyp, arandatatyn taqyryp jariyalasa boldy, adamdar onyng shyn-ótirigin bir sekund ta teksermesten ýkim shygharyp, jekkórushilik tanyta bastaydy.

Adamdar 2+2=5 degenge onay senedi.

Óitkeni qazirgi adamdar ýshin shynayy aqiqattan góri jalghan aqparat tudyratyn emosiya men ashu-yza manyzdyraq bolyp ketken.

Biz derekterdi tekseru jәne kýmәndanu qabiletimizdi joghaltyp, tek ózimiz sengimiz keletin nәrsege soqyr senetin, emosiyalaryna baghynyshty tobyrgha ainalyp baramyz.

JALGhAN KÝRES NEMESE SIFRLYQ TYNYShTANDYRGhYSh

Biz «1984» romanyndaghy adamdardy qarsylyq kórsete almaytyn, sanasy juylghan qúldar dep ayaymyz.

Al býgin ózimizdi qoghamdaghy әdiletsizdikke qarsy ýzdiksiz kýresip, óz dausymyzdy jetkizip jýrmiz dep oilaymyz.

Búl qazirgi jýie jasaghan eng minsiz әri eng ailaker túzaqtardyng biri.

Jýie bizding ashu-yzamyzdy óte sheberlikpen soryp alyp, beytaraptandyryp, bugha ainaldyryp jiberudi ýirendi.

Qoghamda iri úrlyq, alayaqtyq nemese әdiletsizdik oryn aldy dep elestet...

Ashulanasyn, kýiinesin. Telefonynyzdyng artynda otyryp, sayasatkerlerdi balaghattaysyn, ótkir sózderge toly úzaq jazba jariyalaysyn.

Ony myndaghan adam bólisip, pikir jazyp, qoldaydy.

Dәl osy sәtte miynda taghy da dofamin bólinedi. Sen «Men qoghamdy ózgertuge ýles qostym. Men qoryqpadym, kýrestim!» degen jalghan qanaghat sezimine bólenesin.

Biraq shynayy ómirde EShTENE ózgergen joq.

Kóshege shyghyp, talap qoNgha tiyis bolghan kýres energiyanmen shynayy ashu-yzang Facebook jazbasynyng ishinde bulanyp, joghalyp ketti.

Áleumettik media býgingi biylik basyndaghylar men jemqorlar ýshin halyqtyng narazylyghyn qauipsiz týrde syrtqa shygharatyn «qysymdy bosatu klapanyna» (pressure valve) ainaldy.

Búl bu qazany jarylyp ketpeui ýshin budy az-azdan shygharyp otyrumen birdey.

Adamdar internette qansha jerden qatty ýrgenimen, shynayy ómirde eshqashan tistemeytin itterge ainaldy.

Sening «batyl» jazbang jýie ýshin eshqanday qauip tóndirmeydi. Kerisinshe, ol әleumettik jeli algoritmderining qaralymyn arttyryp, tehnologiyalyq kompaniyalargha tabys әkeletin otyngha ainalady.

Biz kýreskerler emes, jay ghana kontent óndirushiler men algoritmderding qúldaryna ainaldyq.

SONGhY ÝMIT: BREDBERIYDING «TIRI KITAPTARY»

Biz Oruellding baqylauynda ómir sýrip jatyrmyz. Biraq jýie bizdi kýshpen basyp-janshymaydy. Onyng ornyna Haksliyding әdisin paydalanyp, «oylanugha múrshamyz qalmaytynday kónilimizdi kóteredi», al Bredberiyding әdisimen «oylanugha degen qalauymyzdy joyady».

Osy qaranghy, túiyq әri týpsiz túnghiyqqa úqsaytyn jaghdaydyng ishinde jaryq bar ma?

Qútqarylugha aparar jol әli qaldy ma?

Jauapty tabu ýshin Rey Bredberiyding «451° Farengeyt» romanynyng songhy bólimderine qayta oralayyq.

Basty keyipker Gay Monteg qaladan jәne tehnologiyalyq qúldyqtan qashyp shyghyp, ormanda jasyrynghan bir top kezbege tap bolady.

Olar biylikke qarsy qaru alyp kýrespegen, myltyq asynbaghan.

Olar kitaptardy týgeldey jattap alyp, jýrekterinde saqtap jýrgen «Estelik saqtaushylar» edi.

Olar qoghamnyng bir kýni óz nadandyghy men jekkórushiligining otyna ózi janyp ketetinin jaqsy biletin. Al sol joyqyn kýireuden keyin jana úrpaq payda bolghanda, adamzattyng bilimi, tarihy men oilau múrasyn tútastay jetkizu ýshin ózderi qaghaz betinde emes, tiri tәnde ómir sýretin «Tiri kitaptargha» ainalghan edi.

Býgin bizge de dәl osy adamdar siyaqty bolu qajet.

Áriyne, búl barlyq kitapty sózbe-sóz jattap alu kerek degendi bildirmeydi.

Mәsele sifrlyq qoqys, dofaminge tәueldilik, sheksiz jekkórushilik jәne jalghan aqiqat ýstemdik etken osy jappay essizdik jaghdayynda óz sanamyzdy qorghap qaluda.

«Tereng oilanu qabiletin», «shynayy aqiqatty izdeu qúshtarlyghyn», «syny oilaudy», «adamgershilikti» jәne «tereng әri shynayy qarym-qatynasty» óz ishimizde sóndirmey, ottay mazdatyp saqtap qalu — býgingi zamannyng eng ýlken kýresi әri eng úly revolusiyasy.

Dәl qazir biz ekrannyng ar jaghynda soqyr bolyp, óz qúldyghymyzgha ghashyq bolghan dәuirde ómir sýrip jatyrmyz.

Memleket pen tehnologiyalyq alpauyttar nazarymyzdy, sezimderimizdi jәne shyndyqty әldeqashan satyp alghan.

Biraq sanamyzdy kimge jәne qalay jalgha beretinimizdi tandau qúqyghynyng songhy tetigi әli de óz qolymyzda, óz sanamyzdyng tereninde jatyr.

Sen әleumettik jeli algoritmderine jútylyp, ózgening emosiyalaryna baghynyshty sansyz «Epsilondardyn» biri bolyp qala beresiz be?

Álde osy essiz qoghamda oilau qabiletin saqtap qalghan «Tiri kitapqa» ainalasyng ba?

Tandau tek ózinde.

Dayyndaghan Amantay Toyshybayúly

Abai.kz