ءبىزدىڭ ءوز ەركىمىزبەن قۇرعان ديستوپيامىز

ءدال قازىر باس بارماعىڭ ەكراندى جوعارى قاراي سىرعىتىپ، «مىناۋ تىم ۇزاق ەكەن، كەيىن ۋاقىتىم بولعاندا وقىرمىن» دەپ ءوزىڭىزدى الداپ، ماقالانى وتكىزىپ جىبەرۋگە سىلتاۋ ىزدەپ وتىرعان جوق پا؟

ەگەر سولاي بولسا، سەن ءوزىڭ دە بايقاماي، ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ءمىنسىز ءارى ەڭ قاتىگەز توتاليتارلىق جۇيەلەردىڭ ءبىرىنىڭ بولشەگىنە اينالىپ كەتكەنسىڭ.

ءبىز ديستوپيانى، ياعني قاتىگەز قوعامدى ەلەستەتكەندە، اسكەري ەتىكتىڭ تارسىلىن، ەسىكتى بۇزىپ كىرەتىن قۇپيا پوليتسيانى، كىتاپتاردى ورتەپ جاتقان وتتى جانە ءبىزدى كۇشپەن باقىلايتىن «ۇلكەن اعانى» كوز الدىمىزعا كەلتىرەمىز. دجوردج ورۋەللدىڭ «1984» رومانىنداعىداي، توتاليتارلىق مەملەكەت ءسوز بوستاندىعىمىزدى تۇنشىقتىرىپ تاستاي ما دەپ ۇنەمى قورقىپ، دەموكراتيالىق قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزعا شۇكىرشىلىك ەتتىك. بىرەۋلەر ءبىزدى كۇشپەن باسقارىپ، شىندىقتى جاسىرىپ قالا ما دەگەن قورقىنىش ەڭ ۇلكەن ۇرەيىمىز ەدى.

الايدا ناعىز ديستوپيا ەسىگىمىزدى بۇزىپ كىرگەن جوق. كەرىسىنشە، ءبىز ونى ءوزىمىز شاقىرىپ، ديۆانىمىزعا جايعاسقان كەزدە كۇلىمسىرەپ قارسى الدىق. ءبىز بيلىك باسىنداعى تيراندارعا سانامىزدى ءوز ەركىمىزبەن، ءتىپتى قۋانا-قۋانا، قول سوعىپ تۇرىپ تاپسىردىق. بۇعان ەشقانداي اسكەر دە، پوليتسيا دا، زورلىق-زومبىلىق تا قاجەت بولمادى.

بۇگىنگى قوعامىمىزدىڭ بۇرمالانعان ءارى قورقىنىشتى بەينەسىن تولىق ءتۇسىنۋ ءۇشىن ادامزاتتىڭ بولاشاعىن ءۇش ءتۇرلى قىرىنان ءدال بولجاي بىلگەن ءۇش ۇلى شىعارمانىڭ تەرەڭىنە ءۇڭىلۋىمىز كەرەك. ولار دجوردج ورۋەللدىڭ «1984» رومانى، ولدوس حاكسليدىڭ «عاجايىپ جاڭا الەم» (Brave New World) شىعارماسى جانە رەي برەدبەريدىڭ «451° فارەنگەيت» (Fahrenheit 451) رومانى.

بۇل كىتاپتار جاي عانا عىلىمي فانتاستيكا ەمەس. ولار  بۇگىنگى قوعامنىڭ، اسىرەسە كۇن سايىن بەتپە-بەت كەلىپ جۇرگەن قاسىرەتتى شىندىعىمىزدىڭ تىكەلەي «دياگنوستيكالىق قورىتىندىسى».

بۇگىندە وسى ءۇش شىعارماداعى قورقىنىشتى بولجامدار ءبىر-بىرىمەن جارىسىپ جاتقان جوق. كەرىسىنشە، ولاردىڭ يدەيالارى ءبىر-بىرىمەن ءمىنسىز ۇشتاسىپ، شىندىققا اينالىپ ۇلگەردى. ەندەشە، وسى ءۇش شىعارمانىڭ قالايشا ءبىر نۇكتەدە توعىسىپ، ءومىرىمىزدى جۇتىپ جاتقانىن باسىنان باستاپ ەگجەي-تەگجەيلى تالداپ كورەيىك.

رەي برەدبەري جانە «451° فارەنگەيت»: ءوز ەركىمىزبەن ناداندىققا بەرىلۋ

برەدبەريدىڭ الەمىندە ءورت سوندىرۋشىلەر ءورتتى سوندىرمەيدى، كەرىسىنشە، وت قويادى. ولاردىڭ باستى نىساناسى كىتاپتار. شىعارمانىڭ اتاۋى قاعاز تۇتاناتىن تەمپەراتۋرامەن، ياعني فارەنگەيت شكالاسى بويىنشا 451 گرادۋسپەن بايلانىستى.

باستى كەيىپكەر گاي مونتەگ كىتاپتاردى ورتەيتىن ادام. الايدا شىعارمانىڭ ەڭ قورقىنىشتى ءارى ەڭ كورەگەن تۇسى بيلىكتىڭ كەنەتتەن پايدا بولىپ، كىتاپ وقۋعا تىيىم سالۋى ەمەس. كىتاپتاردى ورتەۋ ۇدەرىسى ماجبۇرلەۋدەن ەمەس، ادامداردىڭ ءوز قالاۋىنان باستالعان.

مونتەگتىڭ باستىعى، كاپيتان بيتتي قوعامنىڭ مۇنداي كۇيگە قالاي جەتكەنىن وعان انىق تۇسىندىرەدى:

«ءبارى جوعارىدان تاڭىلعان تسەنزۋرا مەن قىسىمنان باستالعان جوق... تەحنولوگيالىق دامۋ، بۇقارالىق باسىلىمدار جانە ادامداردىڭ جايلىلىققا دەگەن قۇشتارلىعى ءبارىن شەشتى».

ادامدار ۇزاق روماندار مەن فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەردى وقۋدان جالىعا باستادى. اۋەلى كىتاپتار قىسقارتىلدى، سودان كەيىن ودان ءارى ىقشامدالىپ، اقىرىندا بىرنەشە سويلەمگە عانا سىيعىزىلاتىن بولدى. ەشكىمدى رەنجىتپەۋ، كوڭىلگە جايسىز تاقىرىپتاردى قوزعاماۋ ءۇشىن ادامدار تەرەڭ ماعىنا مەن سىني ويلاۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى.

كىتاپتار ادامداردى ءارتۇرلى ويلاۋعا جەتەلەيدى. ال ويلاناتىن ادام باقىتسىز بولادى، وزگەلەرمەن قاقتىعىسادى، ماسەلەلەر تۋعىزادى دەپ ەسەپتەلدى. سوندىقتان ءبارىن بىردەي، اقىماق، بىراق «باقىتتى» ەتۋ ءۇشىن كىتاپتاردى جويۋعا كىرىستى. ءسويتىپ، ويلانۋدىڭ ءوزى قىلمىسقا اينالدى.

مونتەگتىڭ ايەلى ميلدرەد بۇگىنگى الەۋمەتتىك جەلىگە تاۋەلدى، TikTok-تا توقتاۋسىز بەينەجازبا قارايتىن ادامداردىڭ ءدال كوشىرمەسى.

ول كۇنى بويى قابىرعانى تۇتاس الىپ جاتقان ەكرانداردان ادامدار ءبىر-بىرىنە ايقايلاپ، ءمانسىز ويىن-ساۋىققا قاتىساتىن باعدارلامالاردى كورەدى. قۇلاعىنا «seashells» دەپ اتالاتىن كىشكەنتاي راديو-قۇلاققاپتاردى ۇنەمى تاعىپ جۇرەدى. ناتيجەسىندە شىنايى الەمنەن، كۇيەۋىنەن، ءتىپتى ءوز ويلارىنان دا تولىقتاي اجىراپ قالعان.

ول ءوزىن وتە باقىتتى ادام ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسادى. بىراق تۇندە ۇيىقتاتاتىن دارىلەردى شامادان تىس قابىلداپ، وزىنە قول جۇمساماق بولادى. ىشكى جان دۇنيەسىندەگى بوس كەڭىستىك پەن مۇڭدى ول بىتپەيتىن اقپاراتتىق شۋ ارقىلى تولتىرۋعا تىرىسادى.

ەشكىم وعان كىتاپ وقۋعا تىيىم سالعان جوق. ول جاي عانا ءوز ەركىمەن ويلانۋدان باس تارتتى.

ال بۇگىن نە بولىپ جاتىر؟

ءبىز بۇرىن-سوڭدى بولماعان كولەمدەگى اقپاراتتىڭ ورتاسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي كورىنەمىز. بىراق شىن مانىندە، ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ءۇستىرت، تەرەڭ ويلاۋدان الىستاعان كەزەڭدەردىڭ بىرىنە جەتكەندەيمىز.

سەن ەكى ساعاتتىق ءفيلمدى باسىنان اياعىنا دەيىن ەشنارسەگە الاڭداماي كورۋگە شىدامىڭ جەتپەيتىنىن بايقادىڭ با؟ ءفيلمدى 1,5 ەسە جىلدامدىقپەن كورەسىڭ نەمەسە «ءفيلمنىڭ مازمۇنى 3 مينۋتتا» دەگەن بەينەروليكتى تاماشالاپ، سول ونەر تۋىندىسىن تولىق ءتۇسىنىپ، سەزىنىپ ۇلگەردىم دەپ ءوزىڭدى الدايسىڭ.

كىتاپ وقۋدى بىلاي قويعاندا، Facebook-تەگى ءسال ۇزاقتاۋ جازبانى، ەسسەنى نەمەسە ماقالانى كورسەڭ دە، بىردەن وتكىزىپ جىبەرەتىن بولدىڭ.

15–20 سەكۋندتىق TikTok بيلەرى، YouTube Shorts پەن Instagram Reels-ءتىڭ قارقىنى ميىمىزدى تولىقتاي جاۋلاپ الدى.

ميعا ەشقانداي ءنار بەرمەيتىن، ارتىندا قۇندى ءىز قالدىرمايتىن، تەك ءبىر ساتتىك كۇلكى نەمەسە ءۇستىرت تاڭدانىس تۋدىراتىن ارزان اقپاراتتىڭ شەكسىز اعىنى قازىرگى زاماننىڭ «كىتاپ ورتەۋى».

ەندى ءورت سوندىرۋشىلەردىڭ ۇيىڭىزگە كەلىپ، كىتاپحاناڭدى ورتەۋىنىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى بۇعان قاجەتتىلىك قالمادى. كىتاپتاردى قوقىسقا ءوزىمىز تاستادىق. زەيىنىمىزدى شوعىرلاندىرۋ قابىلەتىن دە ءوزىمىز جويدىق.

برەدبەريدىڭ يدەياسىنا سايكەس، تسەنزۋرا تەك مەملەكەت تاراپىنان تىيىم سالۋ ارقىلى جۇزەگە اسپايدى. ادامداردى ويلانۋعا مۇرشاسى قالمايتىنداي اقپاراتپەن بومبالاپ، نازارىن ۇزدىكسىز باسقا جاققا اۋدارۋ تسەنزۋرانىڭ ەڭ جەتىلگەن ءتۇرى.

سەن اقپاراتتىڭ ورتاسىندا تۇنشىعىپ ءجۇرسىڭ، بىراق بىردە-ءبىر نارسەنى تەرەڭ وي ەلەگىنەن وتكىزىپ، ساناڭا ءسىڭىرىپ، قورىتۋعا ۋاقىت بولمەيسىڭ.

اقپاراتتىڭ كوپ بولۋى ءبىلىمنىڭ مولدىعىن بىلدىرمەيدى.

بۇل رۋحاني جانە زياتكەرلىك قۇلدىراۋىمىزدىڭ ەندى عانا باستالعان تۇسى.

ولدوس حاكسلي جانە «عاجايىپ جاڭا الەم»: لاززاتتىڭ قۇلدىعى

ەگەر رەي برەدبەري ادامداردىڭ ويلاۋ قابىلەتىنەن ءوز ەركىمەن باس تارتىپ، ميىن ءوشىرۋىن بولجاعان بولسا، ولدوس حاكسلي سول وشىرىلگەن سانانى قالاي ءبىرجولا قۇلدىققا ءتۇسىرىپ، ادامداردى ءوز شىنجىرلارىنا عاشىق ەتۋگە بولاتىنىن ماتەماتيكالىق دالدىكپەن كورە ءبىلدى.

ءبىز ونداعان جىلدار بويى دجوردج ورۋەللدىڭ قورقىنىشتى تۇسىنەن، ياعني توتاليتارلىق بيلىك شىندىقتى بىزدەن كۇشپەن جاسىرىپ قويا ما دەگەن قاۋىپتەن قورقىپ كەلدىك.

ال حاكسلي مۇلدە باسقا نارسەدەن قاۋىپتەندى.

ونىڭ پايىمداۋىنشا، بولاشاقتا شىندىقتى جاسىرۋدىڭ قاجەتى دە بولمايدى. ويتكەنى ادامدار شەكسىز ويىن-ساۋىق پەن ارزان اقپاراتتىڭ مۇحيتىنا تۇتاستاي باتىپ، شىنايى اقيقات ەشكىمگە قىزىق ەمەس، ەشقانداي قۇندىلىعى جوق، نازار اۋدارۋعا تۇرمايتىن جالىقتىرعىش نارسەگە اينالادى.

ورۋەلل ادامداردى «ازاپ، قورقىنىش جانە زورلىق-زومبىلىق» ارقىلى باسقارۋدى بولجاعان بولسا، حاكسلي ادامداردىڭ «ءلاززاتتىڭ» كومەگىمەن جويىلاتىنىن كورسەتتى.

ونىڭ «عاجايىپ جاڭا الەم» رومانىندا ادامدار انا قۇرساعىندا ەمەس، زاۋىتتاعى سىناۋىقتاردا جاپپاي ءوندىرىس تاسىلىمەن دۇنيەگە كەلەدى. تۋعانعا دەيىن ولاردىڭ ساناسى حيميالىق جولمەن شەكتەلىپ، بولاشاقتا باسقارۋشى الفا توبىنا نەمەسە ەڭ تومەنگى ساتىداعى قارا جۇمىسشى ەپسيلون توبىنا جاتاتىن ەتىپ باعدارلامالانادى.

بۇل قوعامدا سوعىس، كەدەيلىك، اۋرۋ مەن قارتايۋ جوق. ادامدار ۇنەمى جاس ءارى دەنى ساۋ بولىپ جۇرەدى.

بىراق ەڭ قورقىنىشتىسى — مۇندا ماحاببات، وتباسى، ونەر، فيلوسوفيا، تەرەڭ ماعىنا، ءتىپتى قاسىرەت تە جوق.

بارلىعى جەڭىل، كوڭىلدى ءارى ءۇستىرت بولۋى كەرەك.

وسىنداي قوعامنىڭ ەڭ ءمىنسىز قارۋى، ادامداردى مويىنسۇنعىش ەتۋدىڭ باستى قۇرالى «سوما» دەپ اتالاتىن ەسىرتكى.

ادامنىڭ بويىندا مۇڭ، كۇمان، ءومىردىڭ ءمانى تۋرالى وي نەمەسە جانعا باتاتىن سەزىمنىڭ تيتتەي بەلگىسى پايدا بولسا، ولار قالتاسىنان سوما الىپ ءىشىپ، جالعان باقىتتىڭ بۇلتىنا بىردەن سۇڭگيدى.

ءتىپتى ولار:

«ءبىر گرامم سوما مىڭ قايعىنى سەيىلتەدى»، دەپ اندەتەدى.

ادامدارعا ىشكى جان دۇنيەسىندەگى ماسەلەلەرمەن نەمەسە وزدەرىنىڭ قاراڭعى تۇستارىمەن بەتپە-بەت كەلىپ، ولاردى ەڭسەرۋدىڭ قاجەتى جوق. تەك ءدارىسىن ءىشىپ، ءلاززات السا بولعانى.

ال بۇگىنگى ءبىزدىڭ «سومامىز» نە؟

كرەمني القابىنداعى مىڭداعان ۇزدىك ينجەنەرلەر مەن مىنەز-قۇلىق پسيحولوگياسىن زەرتتەيتىن ماماندار كۇندىز-ءتۇنى ەڭبەكتەنىپ جاساعان قۇرال ءدال قازىر سەنىڭ قولىڭىزدا تۇر.

ول الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ الگوريتمدەرى، شەكسىز اينالدىرۋ جۇيەسى (infinite scroll) جانە ساۋساعىڭىزبەن ەكراندى جوعارى سىرعىتۋ ارەكەتى.

بۇل جۇيە لاس-ۆەگاستاعى كازينولاردىڭ ويىن اۆتوماتتارى سياقتى، دوفاميندىك ماراپاتتاۋ تەتىگىنە سۇيەنىپ جۇمىس ىستەيدى.

سەن ءبىر نارسەگە مۇڭايعاندا، جۇمىستان شارشاعاندا، ءومىرىڭنىڭ مانسىزدىگىمەن بەتپە-بەت كەلگەندە، جالعىزسىراپ وتىرعاندا نەمەسە جاي عانا اۆتوبۋستى ەكى مينۋت كۇتكەندە، دوسىڭدى كۇتىپ كوفە ءىشىپ وتىرعان كەزدە ىشىڭدە جايسىزدىق پەن بوس سەزىم پايدا بولا ما؟

ءبىز سول بوس ءارى ءۇنسىز سەزىممەن وڭاشا قالۋدان ولەردەي قورقاتىن بولدىق.

سوندىقتان قولىمىز ءوزىمىز دە بايقاماي، سانالى شەشىم قابىلداپ ۇلگەرمەي جاتىپ، تەلەفونعا اۆتوماتتى تۇردە سوزىلادى. TikTok, Reels نەمەسە Facebook-ءتى اشا باستايمىز.

15 سەكۋندتىق كۇلكىلى نەمەسە قىزىقتى بەينەروليك. ميدا ازداعان دوفامين بولىنەدى. ەكراندى تاعى جوعارى سىرعىتامىز. تاعى 15 سەكۋند. تاعى دا دوفامين.

ءبىز ىشكى جان دۇنيەمىزدەگى اۋىرسىنۋدان، ءومىردىڭ قاتال شىندىعىنان جانە مۇڭىمىزدان قاشىپ، ارزان دوفامينگە ماس بولىپ، ءوز ميىمىزعا ەرىكتى تۇردە «لوبوتوميا» جاساتىپ جاتىرمىز.

بۇگىندە ادامدار سمارتفوندى پايدالانىپ قانا قويمايدى. سمارتفوندار مەن ولاردىڭ ار جاعىنداعى الگوريتمدەر ادامداردىڭ ءوزىن پايدالانىپ، ولاردىڭ ۋاقىتىن، نازارىن سورىپ كۇن كورەتىن جۇيەگە اينالدى.

حاكسلي شىعارماسىنداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە تۇتىنۋشىلىققا تابىنۋ، ياعني consumerism جانە «ادامدى تاۋارعا اينالدىرۋ» ۇعىمى.

«ەسكى زاتتاردى جاماپ-جاسقاپ جوندەۋدىڭ قاجەتى جوق، لاقتىرىپ تاستاپ، جاڭاسىن ساتىپ ال»، دەگەن قاعيدا ادامداردىڭ ساناسىنا بالا كەزىنەن سىڭىرىلەدى.

بىراق مۇنىڭ ەڭ قايعىلى تۇسى تۇتىنۋشىلىق كوزقاراستىڭ زاتتارمەن شەكتەلمەي، ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا دا تولىقتاي اۋىسۋى.

«اركىم بارىنە ورتاق» دەگەن ۇرانمەن ولار وتباسى، ادال ماحاببات، ءبىر ادامعا شىن جۇرەكتەن بەرىلۋ سەكىلدى ۇعىمداردى جويعان.

بىرەۋمەن ۇزاق ۋاقىت بايلانىستا بولۋ، ونىڭ جولىندا ۋايىمداۋ، تەرەڭ سەزىمدەرمەن ءبولىسۋ پسيحيكالىق اۋىتقۋ، دورەكىلىك نەمەسە ۇيات نارسە رەتىندە قابىلدانادى.

بۇگىندە ادامداردى تاۋار سەكىلدى پايدالانىپ، كەيىن لاقتىرىپ كەتۋىمىز حاكسليدىڭ ءبىز بايقاماي قالعان قورقىنىشتى بولجامدارىنىڭ ءبىرى.

ءبىز بۇعان «situationship» دەگەن اتاۋ بەرىپ قويدىق.

Tinder سەكىلدى تانىسۋ قوسىمشالارى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ جىلدامدىعى ادامدار اراسىنداعى ءتىرى قارىم-قاتىناستى ەكراندا وڭعا نەمەسە سولعا سىرعىتىپ تاڭدايتىن تاۋارعا اينالدىردى.

ۇناماسا سولعا سىرعىت. ۇناسا وڭعا سىرعىت. ال ارعى جاعىندا شەكسىز كوپ تاڭداۋ كۇتىپ تۇر دەگەن جاساندى يلليۋزيا بار.

ادامدار بىرەۋدى تەرەڭ تانىپ-بىلۋگە، ونىڭ كەمشىلىكتەرىن قابىلداۋعا، كەلىسپەۋشىلىكتەردى بىرگە ەڭسەرۋگە جانە بىرگە دامۋعا شىدامسىز بولىپ بارادى.

ازداعان ماسەلە نەمەسە تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋىنداسا، قارىم-قاتىناستى تۇزەتۋگە تىرىسۋدىڭ ورنىنا بىردەن «بلوك» قويادى، ەشقانداي تۇسىنىكتەمە بەرمەستەن عايىپ بولادى دا، كەلەسى «ءمىنسىز» ادامدى ىزدەۋگە جۇگىرەدى.

ادامزات بۇرىن-سوڭدى تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن ءدال قازىرگىدەي تىعىز بايلانىستا بولعان ەمەس.

بىراق شىن مانىندە، ادامزات بۇرىن-سوڭدى مۇنشالىقتى جالعىزسىراپ، ىشكى بوس كەڭىستىككە باتىپ، ءبىر-بىرىنەن سونشالىقتى الشاقتاپ كورمەگەن.

الەۋمەتتىك جەلىدەگى مىڭداعان دوستارىمىز، جازبالارىمىزدىڭ استىنداعى جۇزدەگەن لايك پەن جۇرەكشەلەر ءبىزدى تەرەڭ ءارى شىنايى قارىم-قاتىناستان الىستاتىپ، تەك سىرتقى قاباتتا قالقىپ جۇرەتىن، پلاستيكتەن جاسالعانداي جاساندى تىرشىلىك يەلەرىنە اينالدىرىپ بارادى.

حاكسلي رومانىنىڭ سوڭىندا وسى جاساندى ءارى ءمىنسىز قوعامدى سىرتتان، جابايىلار مەكەنىنەن كەلىپ كورگەن دجون ەسىمدى جاس جىگىت پەن قوعامنىڭ جوعارعى باسقارۋشىسى اراسىندا پىكىرتالاس بولادى.

باسقارۋشى وعان:

«ءبىز ادامداردى ازاپتان، قارتايۋدان جانە اۋرۋدان قۇتقاردىق. ولاردىڭ ءبارى باقىتتى»، دەپ ماقتانادى.

سوندا دجون شىداي الماي، ايقايلاپ جىبەرەدى:

«مەن سەندەردىڭ جاساندى جايلىلىقتارىڭدى قالامايمىن! مەن شەكسپيردى وقىعىم كەلەدى، قۇدايدى قالايمىن، پوەزيانى، شىنايى قاۋىپتى، ەركىندىكتى، ىزگىلىكتى، سونداي-اق ازاپتى دا قالايمىن! ... مەنىڭ اۋىرسىنۋعا، قارتايۋعا، ازاپ شەگۋگە، ەرتەڭ نە بولارىن ويلاپ قورقۋعا جانە مۇڭايۋعا دەگەن قۇقىعىمدى قايتارىڭدار!»

بۇگىن ءبىز دە ءدال وسى دجون سەكىلدى «مۇڭايۋ ەركىندىگىمىزدى» جانە «اۋىرسىنۋ ەركىندىگىمىزدى» تەحنولوگيالىق كومپانيالاردان قايتارىپ الاتىن كەزگە جەتتىك.

بوس سەزىمنەن قاشپاي، ونىمەن بەتپە-بەت كەلۋ، وزىمىزبەن ءوزىمىز سويلەسەتىن ءۇنسىز كەڭىستىكتى قايتا تابۋ ادامدىق بولمىسىمىزدى ساقتاپ قالۋدىڭ العاشقى قادامى.

بىراق مۇندا ءبىر ۇلكەن سۇراق تۋىندايدى.

ەگەر حاكسلي ايتقانداي، ءبىز ويىن-ساۋىققا، لاززاتقا جانە دوفامينگە سونشالىقتى باتىپ كەتكەن بولساق، وندا نەگە بۇگىنگى قازاق قوعامى، اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىدەگى ورتا، جەككورۋشىلىككە، ۇرىس-كەرىسكە، بالاعات سوزدەرگە جانە كۇيزەلىسكە تولى؟

نەگە ادامدار سونشا ويىن-ساۋىقتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ، وسىنشالىقتى وشپەندىلىك جيناپ، ءبىر-ءبىرىن جۇلمالاپ تاستاۋعا دايىن تۇرادى؟

بۇل قاراڭعى سۇراقتىڭ جاۋابى ورۋەللدىڭ قاتىگەز الەمىندە جاتىر.

ويتكەنى جۇيە ءبىزدى جاي عانا كوڭىل كوتەرۋمەن شەكتەلمەيدى. ول سانامىزدى تاعى ءبىر اسا قاۋىپتى قۇرال ارقىلى باسقارادى. ول — «قورقىنىش، جەككورۋشىلىك جانە شىندىقتىڭ ءولىمى».

دجوردج ورۋەلل جانە «1984»: «ەكى مينۋتتىق وشپەندىلىك» پەن شىندىقتىڭ ءولىمى

ەگەر تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ الگوريتمدەرى ساعان دوفامين ءبولۋ ءۇشىن تەك كۇلكىلى ءارى جەڭىل بەينەلەردى كورسەتەدى دەپ ويلاساڭ، قاتتى قاتەلەسەسىڭ.

الگوريتمدەردىڭ ەڭ سۇيىكتى، ادامداردى ەڭ جاقسى قارماققا تۇسىرەتىن جانە ەكراننان اجىراتپاي ۇستايتىن باستى «ازىعى» — قورقىنىش پەن جەككورۋشىلىك.

«1984» رومانىندا «ۇلكەن اعا» سەنى بارلىق جەردە باقىلاپ وتىرادى. ەكران تەك اقپارات بەرىپ قانا قويمايدى، سەنى دە باقىلايدى. پارتياعا قارسى ءبىر عانا تەرىس وي باسىڭا كەلسە، «وي پوليتسياسى» سەنى جويادى. تاريح كۇن سايىن بيلەۋشىلەردىڭ مۇددەسىنە ساي قايتا جازىلىپ، كەشە بولعان دەرەك بۇگىن ءىز-ءتۇزسىز جوعالادى.

شىعارمادا «ەكى مينۋتتىق وشپەندىلىك» (Two Minutes Hate) دەپ اتالاتىن كۇندەلىكتى قورقىنىشتى ءراسىم بار.

پارتيا مۇشەلەرى كۇن سايىن الىپ ەكراننىڭ الدىنا جينالىپ، مەملەكەت جاۋلارى مەن ساتقىنداردىڭ بەينەلەرىن تاماشالايدى. ولارعا قارعىس ايتىپ، ايقايلاپ، ىشتەرىندەگى بۇكىل اشۋ-ىزاسى مەن جابايى سەزىمدەرىن سىرتقا شىعارادى.

بۇل ءراسىمنىڭ ماقساتى ادامداردىڭ ساناسىن ۋلاپ، ولاردى ءبىرتۇتاس توپقا بىرىكتىرۋ عانا ەمەس. سونىمەن قاتار ءوز ومىرلەرىنىڭ قانشالىقتى ايانىشتى ءارى جۇتاڭ ەكەنىن بايقامايتىنداي دارەجەدە اشۋ-ىزاعا سوقىر ەتۋ.

بۇگىن بىزگە ارنايى بەلگىلەنگەن «ەكى مينۋت» قاجەت ەمەس.

ءبىز تاۋلىگىنە 24 ساعات بويى ۇزدىكسىز جەككورۋشىلىك اينالىمىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز.

قازىرگى قازاق قوعامى مەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى ورتا تۇتاستاي العاندا ورۋەللدىڭ «ەكى مينۋتتىق وشپەندىلىك» ماشيناسىنا اينالعانداي.

ءبىز كۇن سايىن قان-جوسا جاڭالىقتارمەن، زورلىق-زومبىلىقپەن، كىسى ءولتىرۋ وقيعالارىمەن، ساياساتكەرلەردىڭ جانجالدارىمەن، جالعان ايىپتاۋلارمەن جانە ترولل فەرمالارىنىڭ ۇيىمداسقان شابۋىلدارىمەن بومبالانامىز.

جۋرناليستيكا داعدارىسقا ۇشىراپ، كىم قاتتىراق ايقايلاسا، كىم كوبىرەك شۋ شىعارسا، كىم وزگەنىڭ جاماندىعىن كوبىرەك اشكەرەلەسە، سول كوپ قارالىم جينايتىن «نازار ەكونوميكاسىنا» كوشتىك.

بىرەۋدى الەۋمەتتىك جەلىدە «سۇيرەپ شىعارۋ»، بۇكىل قوعام بولىپ توپتاسىپ شابۋىل جاساۋ، ايىپتاۋ جانە جەككورۋشىلىكتەن ءلاززات الۋ كۇندەلىكتى ءومىر سالتىمىزعا اينالدى.

مۇنىڭ ءبارى نازارىمىزدى شىن مانىندە ماڭىزدى ماسەلەلەردەن: جەمقورلىقتان، جۇيەنىڭ شىرۋىنەن، ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ قۇلدىراۋىنان جانە ەكونوميكالىق رەسۋرستاردىڭ ادىلەتسىز بولىنۋىنەن الشاقتاتادى.

ءبىز ءبىر-بىرىمىزبەن ۇرسىسىپ، ءبىر-ءبىرىمىزدى جەك كورىپ، قورقىنىشقا بوي الدىرىپ، ءتىپتى ۇيدەن شىعۋعا قورقىپ جۇرگەندە، ارعى جاقتاعى «ۇلكەن اعالار» ءوز جۇمىستارىن ەش الاڭسىز اياقتاپ جاتادى.

روماندا ادامداردى ويلاۋ قابىلەتىنەن ايىرۋ ءۇشىن «ءجاڭاسوز» (Newspeak) اتتى ءتىل ويلاپ تابىلىپ، سوزدىك قور ادەيى جويىلادى.

بۇگىنگى ءبىزدىڭ «ءجاڭاسوزىمىز» ەمودزيلەر، مەمدەر، GIF سۋرەتتەرى جانە بىرنەشە قىسقارعان سلەنگ سوزدەر.

ءبىز «الدىق»، «كىردىك» سەكىلدى سوزدەردى قولدانۋعا ۇيرەنىپ كەلەمىز. ادامدار كۇردەلى سەزىمدەردى، تەرەڭ فيلوسوفيالىق ويلاردى جانە سىني پىكىرلەردى جەتكىزۋگە قاجەتتى سوزدىك قورىنان ايىرىلىپ بارادى.

ادامدار ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلاۋدىڭ ورنىنا كۇلىپ تۇرعان ەمودزي باسىپ نەمەسە ءبىر-ەكى بالاعات ءسوز جازىپ قانا قويادى.

سوزدىك قوردى ادەيى جۇتاڭداتىپ، جويۋ ارقىلى ادامداردى نازىك ايىرماشىلىقتاردى ءتۇسىنىپ، تەرەڭ ويلاي المايتىن كۇيگە جەتكىزۋگە بولادى.

قارسىلىقتى بىلدىرەتىن ءسوز بولماسا، قارسىلىق تۋرالى وي دا تۋىندامايدى.

ويدى بىلدىرەتىن سوزدەر جويىلعاندا، ويلاۋ قابىلەتىنىڭ ءوزى دە بىرتىندەپ جوعالادى.

«DOUBLETHINK» جانە 2+2=5

«1984» رومانىنداعى «ۇلكەن اعا» ادامداردى تەك قورقىتىپ قانا قويمايدى. ول ولاردىڭ ساناسىنا «Doublethink» دەپ اتالاتىن قورقىنىشتى مەحانيزمدى ەنگىزەدى.

بۇل ءبىر-بىرىنە مۇلدە قاراما-قايشى ەكى ويدى ءبىر مەزگىلدە قابىلداپ، ەكەۋىنە دە شىن جۇرەكتەن سەنۋ قابىلەتى.

پارتيانىڭ ۇراندارى:

«سوعىس — بەيبىتشىلىك. ەركىندىك — قۇلدىق. ناداندىق — كۇش».

ولار ازاماتتاردى 2+2=5 دەگەنگە دە تولىق سەندىرە الادى. ەگەر پارتيا وسىلاي دەسە، ماتەماتيكالىق زاڭدار مەن ناقتى دەرەكتەردىڭ ەش ماڭىزى قالمايدى. بۇل ءابسوليۋتتى اقيقاتقا اينالادى.

وسىلايشا، اقيقاتتى فاكتىلەر ەمەس، بيلىك انىقتايتىن بولادى.

بۇگىنگى قازاق قوعامى عانا ەمەس، بۇكىل الەم وسى «قوسارلى ويلاۋ» داۋىرىنە، ياعني پوستشىندىق (post-truth) كەزەڭىنە تەرەڭ بويلاپ بارادى.

ءبىز الەۋمەتتىك جەلىلەردە جەمقورلىق پەن ۇرلىقتى جەك كورەتىنىمىزدى ايتىپ، كەۋدەمىزدى سوعىپ ايقايلايمىز. بىراق ەڭ ءىرى ۇرىلار مەن جەمقورلاردى ءپىر تۇتىپ، كەشىرىپ، اقتاپ، سايلاۋدا قايتا-قايتا سايلايمىز.

ءبىز جەكە كەڭىستىك پەن وتباسىمىزدى ەڭ ماڭىزدى قۇندىلىقتار دەپ جاريالايمىز. بىراق ءومىرىمىزدىڭ ءار ءساتىن، قايدا جۇرگەنىمىزدى، نە جەگەنىمىزدى، كىممەن كەزدەسكەنىمىزدى Facebook-كە جاريالاپ، جەكە دەرەكتەرىمىزدى تەحنولوگيالىق كومپانيالارعا تەگىن تاپسىرامىز. ءوز ءومىرىمىزدى كوپشىلىككە ارنالعان ساحناعا اينالدىرامىز.

بۇگىندە فاكتىلەردىڭ، لوگيكانىڭ جانە عىلىمنىڭ قۇندىلىعى تومەندەپ بارادى.

بىرەۋ وڭدەلگەن سۋرەت، باستاپقى مانماتىنىنەن جۇلىپ الىنعان بەينە نەمەسە اشىقتان-اشىق جالا جاۋىپ، ارانداتاتىن تاقىرىپ جاريالاسا بولدى، ادامدار ونىڭ شىن-وتىرىگىن ءبىر سەكۋند تا تەكسەرمەستەن ۇكىم شىعارىپ، جەككورۋشىلىك تانىتا باستايدى.

ادامدار 2+2=5 دەگەنگە وڭاي سەنەدى.

ويتكەنى قازىرگى ادامدار ءۇشىن شىنايى اقيقاتتان گورى جالعان اقپارات تۋدىراتىن ەموتسيا مەن اشۋ-ىزا ماڭىزدىراق بولىپ كەتكەن.

ءبىز دەرەكتەردى تەكسەرۋ جانە كۇماندانۋ قابىلەتىمىزدى جوعالتىپ، تەك ءوزىمىز سەنگىمىز كەلەتىن نارسەگە سوقىر سەنەتىن، ەموتسيالارىنا باعىنىشتى توبىرعا اينالىپ بارامىز.

جالعان كۇرەس نەمەسە تسيفرلىق تىنىشتاندىرعىش

ءبىز «1984» رومانىنداعى ادامداردى قارسىلىق كورسەتە المايتىن، ساناسى جۋىلعان قۇلدار دەپ ايايمىز.

ال بۇگىن ءوزىمىزدى قوعامداعى ادىلەتسىزدىككە قارسى ۇزدىكسىز كۇرەسىپ، ءوز داۋسىمىزدى جەتكىزىپ ءجۇرمىز دەپ ويلايمىز.

بۇل قازىرگى جۇيە جاساعان ەڭ ءمىنسىز ءارى ەڭ ايلاكەر تۇزاقتاردىڭ ءبىرى.

جۇيە ءبىزدىڭ اشۋ-ىزامىزدى وتە شەبەرلىكپەن سورىپ الىپ، بەيتاراپتاندىرىپ، بۋعا اينالدىرىپ جىبەرۋدى ۇيرەندى.

قوعامدا ءىرى ۇرلىق، الاياقتىق نەمەسە ادىلەتسىزدىك ورىن الدى دەپ ەلەستەت...

اشۋلاناسىڭ، كۇيىنەسىڭ. تەلەفونىڭىزدىڭ ارتىندا وتىرىپ، ساياساتكەرلەردى بالاعاتتايسىڭ، وتكىر سوزدەرگە تولى ۇزاق جازبا جاريالايسىڭ.

ونى مىڭداعان ادام ءبولىسىپ، پىكىر جازىپ، قولدايدى.

ءدال وسى ساتتە ميىڭدا تاعى دا دوفامين بولىنەدى. سەن «مەن قوعامدى وزگەرتۋگە ۇلەس قوستىم. مەن قورىقپادىم، كۇرەستىم!» دەگەن جالعان قاناعات سەزىمىنە بولەنەسىڭ.

بىراق شىنايى ومىردە ەشتەڭە وزگەرگەن جوق.

كوشەگە شىعىپ، تالاپ قويۋعا ءتيىس بولعان كۇرەس ەنەرگياڭمەن شىنايى اشۋ-ىزاڭ Facebook جازباسىنىڭ ىشىندە بۋلانىپ، جوعالىپ كەتتى.

الەۋمەتتىك مەديا بۇگىنگى بيلىك باسىنداعىلار مەن جەمقورلار ءۇشىن حالىقتىڭ نارازىلىعىن قاۋىپسىز تۇردە سىرتقا شىعاراتىن «قىسىمدى بوساتۋ كلاپانىنا» (pressure valve) اينالدى.

بۇل بۋ قازانى جارىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن بۋدى از-ازدان شىعارىپ وتىرۋمەن بىردەي.

ادامدار ينتەرنەتتە قانشا جەردەن قاتتى ۇرگەنىمەن، شىنايى ومىردە ەشقاشان تىستەمەيتىن يتتەرگە اينالدى.

سەنىڭ «باتىل» جازباڭ جۇيە ءۇشىن ەشقانداي قاۋىپ توندىرمەيدى. كەرىسىنشە، ول الەۋمەتتىك جەلى الگوريتمدەرىنىڭ قارالىمىن ارتتىرىپ، تەحنولوگيالىق كومپانيالارعا تابىس اكەلەتىن وتىنعا اينالادى.

ءبىز كۇرەسكەرلەر ەمەس، جاي عانا كونتەنت وندىرۋشىلەر مەن الگوريتمدەردىڭ قۇلدارىنا اينالدىق.

سوڭعى ءۇمىت: برەدبەريدىڭ «ءتىرى كىتاپتارى»

ءبىز ورۋەللدىڭ باقىلاۋىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بىراق جۇيە ءبىزدى كۇشپەن باسىپ-جانشىمايدى. ونىڭ ورنىنا حاكسليدىڭ ءادىسىن پايدالانىپ، «ويلانۋعا مۇرشامىز قالمايتىنداي كوڭىلىمىزدى كوتەرەدى»، ال برەدبەريدىڭ ادىسىمەن «ويلانۋعا دەگەن قالاۋىمىزدى جويادى».

وسى قاراڭعى، تۇيىق ءارى ءتۇپسىز تۇڭعيىققا ۇقسايتىن جاعدايدىڭ ىشىندە جارىق بار ما؟

قۇتقارىلۋعا اپارار جول ءالى قالدى ما؟

جاۋاپتى تابۋ ءۇشىن رەي برەدبەريدىڭ «451° فارەنگەيت» رومانىنىڭ سوڭعى بولىمدەرىنە قايتا ورالايىق.

باستى كەيىپكەر گاي مونتەگ قالادان جانە تەحنولوگيالىق قۇلدىقتان قاشىپ شىعىپ، ورماندا جاسىرىنعان ءبىر توپ كەزبەگە تاپ بولادى.

ولار بيلىككە قارسى قارۋ الىپ كۇرەسپەگەن، مىلتىق اسىنباعان.

ولار كىتاپتاردى تۇگەلدەي جاتتاپ الىپ، جۇرەكتەرىندە ساقتاپ جۇرگەن «ەستەلىك ساقتاۋشىلار» ەدى.

ولار قوعامنىڭ ءبىر كۇنى ءوز ناداندىعى مەن جەككورۋشىلىگىنىڭ وتىنا ءوزى جانىپ كەتەتىنىن جاقسى بىلەتىن. ال سول جويقىن كۇيرەۋدەن كەيىن جاڭا ۇرپاق پايدا بولعاندا، ادامزاتتىڭ ءبىلىمى، تاريحى مەن ويلاۋ مۇراسىن تۇتاستاي جەتكىزۋ ءۇشىن وزدەرى قاعاز بەتىندە ەمەس، ءتىرى تاندە ءومىر سۇرەتىن «ءتىرى كىتاپتارعا» اينالعان ەدى.

بۇگىن بىزگە دە ءدال وسى ادامدار سياقتى بولۋ قاجەت.

ارينە، بۇل بارلىق كىتاپتى سوزبە-ءسوز جاتتاپ الۋ كەرەك دەگەندى بىلدىرمەيدى.

ماسەلە تسيفرلىق قوقىس، دوفامينگە تاۋەلدىلىك، شەكسىز جەككورۋشىلىك جانە جالعان اقيقات ۇستەمدىك ەتكەن وسى جاپپاي ەسسىزدىك جاعدايىندا ءوز سانامىزدى قورعاپ قالۋدا.

«تەرەڭ ويلانۋ قابىلەتىن»، «شىنايى اقيقاتتى ىزدەۋ قۇشتارلىعىن»، «سىني ويلاۋدى»، «ادامگەرشىلىكتى» جانە «تەرەڭ ءارى شىنايى قارىم-قاتىناستى» ءوز ىشىمىزدە سوندىرمەي، وتتاي مازداتىپ ساقتاپ قالۋ — بۇگىنگى زاماننىڭ ەڭ ۇلكەن كۇرەسى ءارى ەڭ ۇلى رەۆوليۋتسياسى.

ءدال قازىر ءبىز ەكراننىڭ ار جاعىندا سوقىر بولىپ، ءوز قۇلدىعىمىزعا عاشىق بولعان داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز.

مەملەكەت پەن تەحنولوگيالىق الپاۋىتتار نازارىمىزدى، سەزىمدەرىمىزدى جانە شىندىقتى الدەقاشان ساتىپ العان.

بىراق سانامىزدى كىمگە جانە قالاي جالعا بەرەتىنىمىزدى تاڭداۋ قۇقىعىنىڭ سوڭعى تەتىگى ءالى دە ءوز قولىمىزدا، ءوز سانامىزدىڭ تەرەڭىندە جاتىر.

سەن الەۋمەتتىك جەلى الگوريتمدەرىنە جۇتىلىپ، وزگەنىڭ ەموتسيالارىنا باعىنىشتى سانسىز «ەپسيلونداردىڭ» ءبىرى بولىپ قالا بەرەسىز بە؟

الدە وسى ەسسىز قوعامدا ويلاۋ قابىلەتىن ساقتاپ قالعان «ءتىرى كىتاپقا» اينالاسىڭ با؟

تاڭداۋ تەك وزىڭدە.

دايىنداعان امانتاي تويشىبايۇلى

Abai.kz