«MÁNGILIK JAS JIGIT»

Ertedegi Rimning aqyny Ovidiyn «Metamorphoses» enbeginde Puer Aeternus nemese «Mәngilik jas jigit» degen latyn úghymy kezdesedi. Búl tirkes Elevsinning qúpiya ghúryptarymen baylanysty jas qúday Iakhqa qatysty qoldanylghan.

Al XX ghasyrda psiholog Karl Gustav Yung búl beyneni arhetip túrghysynan qarastyrsa, onyng shәkirti, yungtik analitikalyq psihologiyanyng ókili Mariy-Luiz fon Frans «The Problem of the Puer Aeternus» atty enbeginde búl úghymdy eresek jasqa jetse de, jasóspirimge tәn psihologiyalyq erekshelikterin saqtap, ómirdegi naqty mindetter men jauapkershilikten jaltaratyn adamdardyng mysalynda keninen týsindiredi.

Olardyng denesi eseyip, shashyna aq kire bastasa da, psihologiyalyq túrghydan dәl 17 jasynda qatyp qalghanday. Ýlken armandary bar, biraq jauapkershilikten qashady. Erkindikti qalaydy, alayda óz ómirin basqaru mindetinen qorqady. Syrt kózge eresek er adam bolyp kórinedi. Biraq ishki әleminde ómirding shyndyghymen betpe-bet keluden jaltarghan kishkentay bala jasyrynyp jatady.

Qazaq qoghamynda da osynday «qartayghan úldardyn» beynesi qalyptasyp otyr.

ESEYGEN ÁYELDEN QAShYP, ANGhAL QYZDARGhA ÚMTYLU

Puer Aeternus minez-qúlqynyng bir kórinisi mahabbat qatynastarynan bayqalady. Olardyng keybiri aqyldy, derbes, bolashaghyn aiqyndap qoyghan әieldermen qarym-qatynas ornatudan qorqady. Sebebi múnday әielding janynda әdemi sóilep, ýlken armandardy uәde etu jetkiliksiz. Jauapkershilik alu, uәdede túru jәne aitqan sózin isimen dәleldeu qajet bolady.

Múnday talaptar olargha erkindiginen aiyrylyp jatqanday sezilui mýmkin. Sondyqtan ómirlik tәjiriybesi az, ózine sýisine qaraytyn, kemshilikterin onsha bayqay bermeytin jas qyzdargha úmtylatyn kezderi bolady.

Óitkeni olardyng janynda ózin kýshti, ómir kórgen, aqyldy adam retinde sezine alady. Ózining shyn mәninde damyp, eseygeninen góri, ózgelerding kóz aldynda myqty bolyp kórinu әldeqayda onay. 

QAZAQ QOGhAMYNDAGhY «ANASYNYNG ERKE ÚLDARY»

Qazaq qoghamynda úldardy derbes túlgha etip tәrbiyeleuden góri, «anasynyng sýiikti úly» kýiinde mәpelep ósiru ýrdisi bar. Ne istese de aqtap, qorghap, әrbir qateligining saldaryn óz moynyna alyp, týzep otyratyn tәrbie balanyng ózgege tәuelsiz ómir sýrudi ýirenuine kedergi keltirui mýmkin.

Búlay ósken adamdardyng bәri jauapsyz bolady degen sóz emes. Alayda derbes bolugha mýmkindik berilmey ósken, qatelik jasaghan sayyn bireu qútqaryp otyrghan adam 30–40 jasqa kelse de, óz ómirin basqalardyng rettep beruin kýtetin kýide qaluy mýmkin.

Olar «iri jobalar», «úly armandar» turaly kóp aitady, biraq shynayy ómirde atqarghan isteri sózderine say kelmeydi. Qiyndyq tuyndaghanda ózin ózgertuge tyrysudyng ornyna qoghamdy, sәtsiz taghdyrdy nemese qasyndaghy әieldi kinәlaydy.

Ýilenu, bala sýi, ipoteka tóleu, túraqty júmys isteu siyaqty nәrseler olar ýshin ómir qúrudyng mýmkindigi emes, erkindigin túnshyqtyratyn shynjyr sekildi kórinedi. Sodan keyin jauapkershilikten qashudyng jolyn izdeydi. Biri ishimdikke, ekinshisi beyneoyyndargha, taghy biri tausylmaytyn sauyq-sayrangha boy tasalaydy. 

PIYTER PENNING ERTEGISI AYaQTALYP, ShYNDYQ BETTEN ÚRGhAN SÁTTE

Piyter Pen eshqashan eseygisi kelmeydi. Onyng Neverland [1.] әleminde eresek boludyng qajeti joq, al bolashaq әrdayym jana oqighalargha toly.

«Mәngilik úldar» da osyghan úqsas jalghan әlemde ómir sýrui mýmkin. Olar ózderin ýnemi jaspyz, bәrin qayta bastaugha әli de mýmkindik bar dep oilap, shynayy ómirin keyinge qaldyra beredi.

Alayda 17 jastaghy balanyng jauapkershilikten qashuy onyng әli eseyip ýlgermegenimen týsindirilui mýmkin. Al 40 jastaghy er adamnyng býkil ómirin osynday minez-qúlyqpen ótkizui mýlde basqa mәsele. Jas úlghayghan sayyn ózgeler aldyndaghy mindetter de, óz tandauynnyng saldary da kóbeyedi.

Uaqyt óte kele jastyqtyng tartymdylyghy bәsendeydi, al búryn ózine sýisine qaraghan adamdar da óz ómirlerin qúra bastaydy. Sonda «mәngilik jigit» ómir boyy ne tyndyrghany, kimge sýienish bola alghany turaly súraqtarmen betpe-bet keledi.

Eng qayghylysy qartayghanda jalghyz qaludan da auyr nәrseni týsinu: ózining bireuge arqa sýier, senim artar adam bolyp kórmegenin úghynu. Jauapkershilik almaghan ómirding óteuin ol bos qalghan kenistikpen jәne ókinishpen tóleui mýmkin. 

ER AZAMAT BOLU DEGEN NE?

Er azamat bolu degenimiz jastyng sanymen nemese búlshyqetting kólemimen ólshenbeydi. Ol óz tandauynnyng jauapkershiligin kóteru, qateligindi moyyndau, uәdende túru jәne ózgeler senim arta alatyn adam bolu turaly.

Fon Frans Yungting «Symbols of Transformation» atty enbeginde qozghalghan oilardy týsindire otyryp, Puer Aeternus minez-qúlyq ýlgisin enserude enbekting manyzdy ról atqaratynyn atap ótedi. Múndaghy enbek tek aqsha tabumen shektelmeydi. Ol ish pystyrarlyq nemese qiyn bolsa da, isteuge tiyis nәrseni oryndau, bastaghan isti ayaqtau jәne ómirding naqty talaptarynan qashpau.

Arman әleminen týsip, óz әreketterinning saldaryn moyyndap, jauapkershilikti óz erkinmen kótere bastaghan sәtten bastap naghyz eseyu bastalady.

Qazaqtyng qartayghan úldaryna dәl qazir taghy bir úly arman emes, óz ómirining jýgin ózi kóteruge batyldyq qajet.

Olardyng ertegidegi Neverland әleminen qaytyp oralatyn uaqyty keldi. Áytpese, denesi qartayghanymen, óz ómirin shyn mәninde bastap ýlgermey, mәngilik úldyng beynesinde búl dýniyeden ótui mýmkin.

[1] Neverland әlemi degenimiz qazaqsha aitqanda, «Eshqashan araly» nemese «Mәngilik balalyq shaq eli» degen maghynany bildiredi. Neverland — jazushy Djeyms Mettiu Barriyding әigili Piyter Pen shygharmasyndaghy qiyal-ghajayyp meken.

Terenirek maghynada Neverland — adamnyng óz qiyalynda ómir sýretin, uayymnan arylyp, armandaryna erkindik beretin әlemi. Sonymen birge ol balalyq shaqpen qoshtasqysy kelmeudi de bildirui mýmkin. Qazirgi mәdeniyette «Neverland» sózi ertegi әleminin, armannyng nemese shynayy ómirden alshaq qiyal әlemining atauy retinde de qoldanylady.

Amantay Toyshybayúly

Abai.kz