QR Preziydenti búl joldaudy halyqtyq qúrylysqa arnap, barlyq mәselelerdi jalpyhalyqtyq qúrylys ainalasyna tizip sheshuge shaqyrdy. Búl halyqqa da týsinikti.

Búl joldaudyng ereksheligi Tәuelsizdigimizding 35 jyldyghyna jәne jana Konstitusiyamyzdyng qaghidattaryn iske asyrugha arnalghanday.

Preziydent joldauda auyl-aymaqty damytudan bastady. Bizding aimaqtarymyz, qalalarymen ekonomikalyq quatty bolsa, Memleket te myqty bolady. Sol ýshin әr aimaq óz basymdylyqtaryn belgilep alu kerek dedi Preziydent. Osy jerde bir mysal keltireyik.

Qazir Qazaqstan halqyn 3-aq oblys asyrap otyr deuge bolady. Olar Almaty q., Atyrau oblysy, Astana q., qalghanynyng bәri dotasiyada otyr, ortalyqtan subvensiya alady. Ákimder bolsa budjetti jetkizumen әlek, tender degen bitpeytin paydaly nauqandar. Investisiya tartu, ony óndiriske salu mәselesi ilude bireu bolmasa, syn kótermeydi. Investisiya turaly Preziydent joldauda arnayy toqtaldy, bir izgilikting joqtyghyn aityp, bir ortalyqtan basqaru kerek ekendigin tilge tiyek etti.

Múnday jaghdayda oblys әkimdikteri «ijdiyvencheskiy rólde» jýrgendey.  Tәuelsizdik alghaly 35 jyl boyy, birde-bir ret 3 – 5 – 10 jyldyq baghdarlama jasayyq, birtindep «dotasiya oblysy» degen ataqtan qútylayyq dep, ne oblys basshylary ense kótermeydi, ne Astanadaghy biylik bastamaydy. Ýkimet, Parlament bәri bir ornynan jyldar boyy jyljymaytyn keyip tanytyp otyr, innovasiyalyq talpynys joq. Endi múndayda ne isteu kerek degen súraq túrady?

Preziydentting joldauynda innovasiyalyq oi-úsynystar, tapsyrmalar jeterlik. Olar әsirese jasandy intellekti, sifrlandyrudy, jana tehnologiyalyq ukladty iske asyrugha arnalghan. Preziydent bizdi sony ózgeristerge shaqyrady, әlem ózgerude, sana, psihologiya ózgerude, biz de ózgerumiz kerek. Ol halyqtyq qúrylys ayasynda, kóptegen týbegeyli ózgeriske, mysaly Memleketting basqaru jýiesin reformalau kerek ekendigin ashyp aitady. 2027 jylda jalpyhalyqtyng auqymdy qúrylys jyly dep ataudy úsyndy.

Osy orayda men bir  týbegeyli úsynys jasamaqshymyn. Búl jana joba qanshalyqty iske asady, ómirshen, dәl býgin kerek pe, ony biylik basyndaghylardyng qúzyrynda,  al ghalym-ekonomist retinde úsynys jasau mening paryzym dep sanaymyn, Preziydent soghan shaqyruda dep oilaymyn. Sebebi Preziydentting jalpyhalyqtyng auqymdy qúrylymgha  shaqyruy, ol ekonomikamyzdyng barlyq salalarynda týbegeyli ózgeris jasau kerek dep týsinemin.

Osy Joldaudyng negizgi iydeyalaryn naqty iske asyru ýshin «Jalpyhalyqtyng damu josparyn» әzirleu qajet dep sanaymyn. Onyng negizine halyqtyn, kәsipkerlerdin, ghalymdardyn, sarapshylar men salalyq mamandardyng úsynystary alynu kerek. Memleketti basqaru jýiesine kelsek, qazirgi oblystardy basqaru әdisterine týbegeyli ózgeris engizip, endi ýlken aimaqtyq jәne aimaqaralyq jýiesin engizu kerek. Ol ýshin Qazaqstan memleketining qúrylymdyq jýiesin ózgertip basqarudyng jana tәsilderin engizgen jón. Búrynnan qatyp qalghan Astana, oblys ortalyghy, audan degen ortalyqtandyrylghan әkimshilik basqaru jýiesinen ketip, naryqtyq ekonomikanyng integraldy, gorizontaldy, investisiyalyq, logistikalyq jobalar jýiesine auysu kerek siyaqty.

Qazir әr oblys óz problemasyn ózi sheship, al 2-3 oblys birigip sheshetin mәselelerge mәn de bermeydi. Mysaly, kórshi jatqan oblystarda logistika, tehnika, tehnologiyalardy birlesip iygerudi bylay qoyghanda, su, ekologiya, taza aua kenistigine qatysty qazba baylyqtardy birigip iygeru, orman sharuashylyghy, tipti jetpey jatqan adam kapitalyn birge paydalanu mәselelerin qaraghymyz da kelmeydi, taghy basqa kóptegen aimaqaralyq mәselelerdi birge sheshu kerek.

Respublika boyynsha ýlken aimaqtyq qúrylymdar jәne aimaqaralyq qúrylymdar qúrylsa. Mysaly, Respublika boyynsha 5 ýlken aimaq (eskishe aitsaq 5 uәlayat) qúrylsa dep oilaymyn. Olar: 1. Batys Qazaqstan; 2. Soltýstik Qazaqstan; 3. Ortalyq Qazaqstan; 4. Shyghys Qazaqstan; jәne 5. Ontýstik Qazaqstan. Búl qúrylymnyng maqsaty әkimshilik qyzmetpen qatar, ýlken aimaqtyq jәne aimaqaralyq damudy, investisiyalyq jobalardy, Memlekettik jәne aimaqtyq baghdarlamalardy, aimaqaralyq biznes-ekonomikalyq jobalardy iske asyrumen ainalysu.

Aymaq (uәlayat) basshysyna zanmen Viyse-Premier degen status berilip, ony býkil ýlken aimaqtyng ekonomikasyn kóteruge mindetteu kerek. Al oblystaghy búrynghy kishi әkimder bolsa olar tikeley әleumettik mәselelermen, adam kapitalymen, әr oblys, audan, әr kishkentay auylgha deyin ayaq basyp, halyqtyng mún-múqtajymen ainalysu kerek.

Ásirese ruhani, mәdeniy-tarihy qúndylyqtarymyzdy, ruhymyzdy kóteru kerek. Tәlim-tәrbie mәselesine asa mәn berip auyldy jandandyru kerek. Qazaqstan biyligi osynday týbegeyli ózgeristerge barsa, ýdemeli damu bastalady.

Ár ýlken aimaqtargha keletin bolsaq, olardy erekshelikterine qarap mamandandyryp, ósu nýktelerin belgilep, Qazaqstandy janasha ýdemeli damytudyng 6 megapoliysin jasasaq. Olar:

1-megapoliys:

Týrkistandy  ruhany janghyrtu, Úly Jibek jolyn jandandyru arqyly  «RUHANY ASTANAGhA» ainaldyru. Múnyng Týrki órkeniyetinde halyqaralyq manyzy joghary. Avtordyng 8,5 mlrd. dollargha eseptelgen búl jobasy biylikke úsynylghan.

2-megapoliys:

Astana qalasyna «Sary-Arqa» atauyn berip, ony memleketimizding basqaru, sayasi, әleumettik-ekonomikalyq reformalar ortalyghy, әkimshilik-úiymdastyrushy, megadiplomatiyalyq bas qala retinde damytu.

3-megapoliys:

Almaty elimizding ziyatkerlik (intellektualdy), halyqaralyq dengeydegi mәdeni, ghylymi, biznes, turizm, qarjy ortalyghy boluy kerek. Almatynyn  HHI ghasyrda sifrly ekonomika negizinde «innovasiyalyq qala» ataghyna ie boluyn jýzege asyru kerek.

4-megapoliys:

Alash ziyalylary shyqqan Semey ónirin, missiyasy Úly Abaydyng ruhany múrasyn (Konfusiy siyaqty) býkil elimizge taratyp iske asyratyn kiyeli ortalyq etu.

5-megapoliys:

Batys Qazaqstan óniri múnay men gazdy, shiykizat, taghy basqa tabighy resurstardy jana tehnologiyamen qayta óndeu óndirisin damytu  arqyly bay ortalyq boluy kerek.

6-megapoliys:

Ortalyq, Soltýstik, Shyghys Qazaqstandy basqa ónirlermen qosa industriya men auyl sharuashylyghyn keshendi damytu maqsatynda  «Qazaqstandy azyq-týlik derjavasyna» ainaldyru. Osylay Qazaqstan әlemning azyq-týlik qauipsizdigin qamtamasyz etuge septigin tiygizip,jana órkeniyetke qyzmet etedi.

Jahandanu zamanynda elimizding damuyna janasha kózqaraspen, jana iydeyalardy, innovasiyalyq jobalardy iske asyrghanda ghana biz әlemdik órkeniyetting kóshine ilese alamyz. Týrkistan men Semey syndy «tekti» qalalargha qazaqtyng ruhany damuynyng negizi retinde qarap, óte ýlken mәn berip, damuymyzdyng basymdyghyn beru qajet. Osy strategiyalyq manyzy bar jobalargha (Memleket jәne jeke biznes iyeleri) investisiya qúiyp jәne Z0 jyl boyy zandy belshesinen basyp, esepsiz bayyghandardyng qarajatyn, menshikterin tәrkilep halyqtyng iygiligine jaratu kerek.

Preziydent joldauynda, kishi kәsip elge nәsip demekshi, ekonomikanyng qozghaushy kýshi kishi kәsipke asa mәn berdi. Tekseru kóbeyip ketti, 3 jylgha kishi kәsipke tekserudi toqtatyp, morotoriya jasau kerek dedi. Bizding ýlken mýmkindigimiz, rezervimiz kishi jәne orta kәsipti aimaqtarda damytuda. Bir-aq mysal. Men keshe ghana Frankfurttan әlemdik kitap forumynan keldim. Qazir Germaniyada júmyspen qamtudyng 80% kishi, orta kәsip beredi, al jalpy ishki ónimning tabysynyng 60% kishi, orta kәsipten týsedi. Bizben salystyrsaq arasy jer men kóktey. Mine ýlken tabystyng kózi kishi kәsipte jatyr ekenin asa mәn bergenimiz jón. Ýlken progresti ýdemeli damudy tek orta top alyp shyghatynyn úmytpayyq.

Eng bastysy, Joldauda aitylghan bastamalar, tapsyrmalar tizbesi kýiinde qalmay, halyqtyng ómir sapasyn arttyratyn naqty nәtiyjelerege úlasuy kerek. Ol ýshin jogharyda aitqan «Jalpyhalyqtyq damu josparynyn» oryndaluy jýieli baqylanyp, әrbir memlekettik organnyng júmysy eseptermen emes, qol jetkizgennәtiyjelermen baghalanuy tiyis.

Akademik Orazaly Sәbden,

Qazaqstan Ghalymdar odaghynyng preziydenti, QR Memlekettik syilyghynyng iyegeri, QR GhJBM GhK Ekonomika institutynyng bas ghylymy qyzmetkeri

Abai.kz