Tarihtaghy eng iri qúrlyqtyq imperiya Euraziyanyng keng baytaq bólikterin biriktirdi, biraq artynan milliondaghan qúrban qaldyrdy. Berlindegi kórme Shynghys hannyng múrasyn segiz ghasyrdan keyin de zerttep jatyr.

Shynghys han — әlem tarihyndaghy eng yqpaldy jәne dauly túlghalardyng biri. Ártýrli baghalau boyynsha, onyng joryqtary 40 milliongha deyin adamnyng ólimine әkep soqqan әskery qolbasshy jәne jaulap alushy (monghol shapqynshylyghynan tikeley kelgen shyghyndar jәne ashtyqtan, epiydemiyalardan, infraqúrylymnyng joyyluynan, úzaqqa sozylghan aimaqtyq qúldyraudan tuyndaghan janama shyghyndar), ol sonday-aq tarihtaghy eng iri kontiynenttik imperiyany qúrghan kóregen sayasy oishyl boldy.

Monghol imperiyasynyng negizin qalaushy 1227 jyly qaytys boldy. Monghol biyleushisining qaytys boluynyng 800 jyldyghy qarsanynda Berlindegi Djeyms Saymon galereyasy «Shynghys han jәne mongholdar әlemi» kórmesi arqyly onyng múrasy men «Monghol ghasyryn» (1250–1350) zertteydi.

Imperiyalar qanshalyqty tez joyylyp ketui mýmkin?

Kórme diyrektory Matias Vemhofftyng aituynsha, búl biyleushi býginde de «óte ózekti» bolyp qala beredi. «Shynghys han dәuiri, nemese qalasanyz, «monghol dәuiri» qalyptasqan qúrylymdardyng qanshalyqty tez qúlaytynyn, ýlken imperiyalardyng kartadan qanshalyqty jyldam joghalyp ketetinin jәne әlemdik tәrtipting qanshalyqty týbegeyli ózgeretinin anyq kórsetedi», — dep týsindirdi arheolog.

Vemhofftyng aituynsha, harizmatikalyq kóshbasshynyng әlemge búryn-sondy bolmaghan әseri kenetten jәne boljanbaytyn әleumettik ózgerister әkeletin qazirgi zamanghy jarqyn túlghalardy eske týsiredi. «Súraq әrqashan boldy: әlemdik sayasat jeke túlghalar arqyly anyqtala ma, әlde toptar men әleumettanulyq prosester arqyly ma?»

Búl jaghdayda jauap aiqyn, deydi 2026 jyly jaryq kórgen kóshpeli biyleushi turaly kitaptyng birlesken avtory, múrajay diyrektory. «Eger Shynghys han bolmaghanda, әlem tarihynyng baghyty shynymen de mýldem basqasha bolar edi. Álem tarihynyng tym kóp bóligi onyng jeke basymen baylanysty», — deydi Vemhoff.

Tarihtaghy eng iri imperiyanyng negizin qalaushy Shynghys han shamamen 1162 jyly Temuchin bolyp dýniyege kelgen. Onyng әkesi, monghol kósemi Esugey, ol әli bala kezinde qaytys boldy. Taypa onyng otbasyn qoldausyz qaldyrdy. Temuchin otbasyndaghy ornyn nyghaytu ýshin jasóspirim kezinde ógey aghasyn óltirdi.

Harizmasynyng arqasynda ol odaqtar qúryp, Monghol dalasynyng jalghyz biyleushisi bolugha kómektesetin jaqtastardy tarta aldy. 1206 jyly ol resmy týrde Shynghys han ataghyn aldy. Quatynyng shynynda Monghol imperiyasy Qytay men Koreyadan Shyghys Europa men Tayau Shyghystyng keybir bólikterine deyin sozylyp, Jer betindegi qúrlyq aumaghynyng 16%-dan astamyn nemese shamamen 24 million sharshy shaqyrymdy alyp jatty.

Vemhoff ózi biylik etken tústaghy әrtýrli janalyqtardy tizip kórsetedi. Eng aldymen, Shynghys han әskery isterdi týbegeyli ózgertti. Qolbasshylar aqsýiekterding shyghu tegine nemese taypalyq baylanystaryna emes, qabiletine, tәrtibine jәne adaldyghyna qaray taghayyndaldy. Áskerler ondyq prinsip boyynsha úiymdastyryldy: 10, 100, 1000 jәne 10 000 adamnan túratyn birlikter qúryldy.

Shynghys hannyng ózi jazudy bilmegen boluy mýmkin, biraq ol monghol tilining alghashqy jazbasha jýiesin jasaugha ýles qosty. Búl memlekettik burokratiyany qúrugha, halyq pen salyqtardyng esebin jýrgizuge, jarlyqtardy tirkeuge, zandy sheshimder shygharugha jәne diplomatiyamen ainalysugha mýmkindik berdi. Ártýrli taypalyq әdet-ghúryptardy almastyratyn birynghay qúqyqtyq jýie — zandar jinaghy jasaldy. Qaghaz aqshanyng engiziluimen sauda jenildetildi. Monghol imperiyasynda diny bostandyq sayasaty da ornady, búl әrkimge memleketting mәjbýrleuinsiz ózi tandaghan senimin ústanugha mýmkindik berdi.

Monghol imperiyasy payda bolghangha deyin Úly Jibek joly jergilikti qaqtyghystar men joghary salyqtargha baylanysty bólshektenip ketken edi. Monghol biyligi býkil joldy bir ortalyqtyng qolyna biriktirdi, búl úzaq qashyqtyqqa sayahattaudy aitarlyqtay qauipsiz etti. Monghol imperiyasy tarihta salystyrmaly sayasy túraqtylyq, ekonomikalyq ósu jәne mәdeny almasu kezeni retinde este qaldy, múny ghalymdar «Pax Mongolica» («Monghol әlemi») dep ataydy.

Degenmen, Vemhoff atap ótkendey, «múnyng bәri tanghajayyp qatygezdikpen qatar jýrdi. Milliondaghan adam mongholdardyng qúrbany boldy. Jappay ólim jazasy men әielderge qatysty zorlyq-zombylyq әlem búryn-sondy kórmegen auqymda boldy».

Biylik ortalyqtarynyng auysuy

Kórme Shynghys han qaytys bolghannan keyin, qazirgi Berlinnen nebәri 260 shaqyrym jerde bolghan bir shabuyl turaly әngimeden bastalady: 1241 jyly Polisha Siyleziyasyndaghy Legnisa shayqasy. Búl shayqas monghol soghys mashinasynyng tiyimdiligi men qatygezdigining eng jarqyn mysaldarynyng birine ainaldy.

«Onda kishkentay attargha mingen, jenil plastinaly sauyt pen ashyq betti dulygha kiygen, minutyna jiyrma nemese odan da kóp jebe ata alatyn sadaqtarmen qarulanghan, óte jyldam әri manevr jasay alatyn mongholdar payda boldy», — dep týsindiredi Vemhoff.

Auyr sauyt kiygen jәne ýlken soghys attaryna mingen europalyq rysarlardyng múnday qarsylasqa qarsy túrugha mýmkindigi bolmady. «Olargha jebeler nóserdey jaughan kezde, erte me, kesh pe, attar qúlap, rysarlar jerge may qonyzdar siyaqty shalqasynan jatyp qalatyn. Soghystyng búl eki әdisi bir-birine mýlde sәikes kelmedi», — dep qosty ol.

Batystaghy monghol joryqtary tarihy biylik ortalyqtaryn býgingi tanda әlemdik sayasatta әli de kórinis tauyp kele jatqan baghytta ózgertti. Mysaly, mongholdardyng ortaghasyrlyq shyghys slavyan memleketterining biri — Kiyev Rusine shapqynshylyghynan keyin onyng gýldengen astanasy Kiyev qanyrap bos qalghan qirandylargha ainaldy.

Sonymen qatar, Mәskeu aqyrynda manyzdy aimaqtyq biylik ortalyghyna ainaldy, oghan basqalarmen qatar monghol biyleushilerimen qarym-qatynasy da yqpal etti. «Bizding Batys Europanyng újymdyq jadynda monghol shapqynshylyghy is jýzinde eshqanday ról atqarmaydy. Búl qanday da bir tarihy epizodqa kóbirek úqsaydy», — deydi Vemhoff. Ol Shynghys han men onyng tikeley múragerlerining dәuiri Batys Europa elderindegi standartty mektep baghdarlamalarynda siyrek kezdesetinin atap ótti.

Nemisterding kópshiligi imperiyanyng negizin qalaushynyng esimin eng aldymen 1979 jyly «Evroviydeniye» әn bayqauynda Batys Germaniyanyng atynan shyqqan «Dschingis Khan» pop-tobynyng arqasynda biledi, búl kýrdeli tarihy taqyrypty birqatar aiqyn stereotipterge deyin tómendetti. Biraq Vemhofftyng aituynsha, Shyghys Europada monghol jaulap alulary «bәrin mýldem ózgertti». Arheologtyng pikirinshe, sol oqighalardyng saldary býgingi kýnge deyin sezilude.

Kerimsal Júbatqanov,

tarih ghylymdarynyng kandidaty, S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti

Abai.kz