Тарихтағы ең ірі құрлықтық империя Еуразияның кең байтақ бөліктерін біріктірді, бірақ артынан миллиондаған құрбан қалдырды. Берлиндегі көрме Шыңғыс ханның мұрасын сегіз ғасырдан кейін де зерттеп жатыр.

Шыңғыс хан — әлем тарихындағы ең ықпалды және даулы тұлғалардың бірі. Әртүрлі бағалау бойынша, оның жорықтары 40 миллионға дейін адамның өліміне әкеп соққан әскери қолбасшы және жаулап алушы (моңғол шапқыншылығынан тікелей келген шығындар және аштықтан, эпидемиялардан, инфрақұрылымның жойылуынан, ұзаққа созылған аймақтық құлдыраудан туындаған жанама шығындар), ол сондай-ақ тарихтағы ең ірі континенттік империяны құрған көреген саяси ойшыл болды.

Моңғол империясының негізін қалаушы 1227 жылы қайтыс болды. Моңғол билеушісінің қайтыс болуының 800 жылдығы қарсаңында Берлиндегі Джеймс Саймон галереясы «Шыңғыс хан және моңғолдар әлемі» көрмесі арқылы оның мұрасы мен «Моңғол ғасырын» (1250–1350) зерттейді.

Империялар қаншалықты тез жойылып кетуі мүмкін?

Көрме директоры Матиас Вемхоффтың айтуынша, бұл билеуші бүгінде де «өте өзекті» болып қала береді. «Шыңғыс хан дәуірі, немесе қаласаңыз, «моңғол дәуірі» қалыптасқан құрылымдардың қаншалықты тез құлайтынын, үлкен империялардың картадан қаншалықты жылдам жоғалып кететінін және әлемдік тәртіптің қаншалықты түбегейлі өзгеретінін анық көрсетеді», — деп түсіндірді археолог.

Вемхоффтың айтуынша, харизматикалық көшбасшының әлемге бұрын-соңды болмаған әсері кенеттен және болжанбайтын әлеуметтік өзгерістер әкелетін қазіргі заманғы жарқын тұлғаларды еске түсіреді. «Сұрақ әрқашан болды: әлемдік саясат жеке тұлғалар арқылы анықтала ма, әлде топтар мен әлеуметтанулық процестер арқылы ма?»

Бұл жағдайда жауап айқын, дейді 2026 жылы жарық көрген көшпелі билеуші туралы кітаптың бірлескен авторы, мұражай директоры. «Егер Шыңғыс хан болмағанда, әлем тарихының бағыты шынымен де мүлдем басқаша болар еді. Әлем тарихының тым көп бөлігі оның жеке басымен байланысты», — дейді Вемхофф.

Тарихтағы ең ірі империяның негізін қалаушы Шыңғыс хан шамамен 1162 жылы Темучин болып дүниеге келген. Оның әкесі, моңғол көсемі Есугей, ол әлі бала кезінде қайтыс болды. Тайпа оның отбасын қолдаусыз қалдырды. Темучин отбасындағы орнын нығайту үшін жасөспірім кезінде өгей ағасын өлтірді.

Харизмасының арқасында ол одақтар құрып, Моңғол даласының жалғыз билеушісі болуға көмектесетін жақтастарды тарта алды. 1206 жылы ол ресми түрде Шыңғыс хан атағын алды. Қуатының шыңында Моңғол империясы Қытай мен Кореядан Шығыс Еуропа мен Таяу Шығыстың кейбір бөліктеріне дейін созылып, Жер бетіндегі құрлық аумағының 16%-дан астамын немесе шамамен 24 миллион шаршы шақырымды алып жатты.

Вемхофф өзі билік еткен тұстағы әртүрлі жаңалықтарды тізіп көрсетеді. Ең алдымен, Шыңғыс хан әскери істерді түбегейлі өзгертті. Қолбасшылар ақсүйектердің шығу тегіне немесе тайпалық байланыстарына емес, қабілетіне, тәртібіне және адалдығына қарай тағайындалды. Әскерлер ондық принцип бойынша ұйымдастырылды: 10, 100, 1000 және 10 000 адамнан тұратын бірліктер құрылды.

Шыңғыс ханның өзі жазуды білмеген болуы мүмкін, бірақ ол моңғол тілінің алғашқы жазбаша жүйесін жасауға үлес қосты. Бұл мемлекеттік бюрократияны құруға, халық пен салықтардың есебін жүргізуге, жарлықтарды тіркеуге, заңды шешімдер шығаруға және дипломатиямен айналысуға мүмкіндік берді. Әртүрлі тайпалық әдет-ғұрыптарды алмастыратын бірыңғай құқықтық жүйе — заңдар жинағы жасалды. Қағаз ақшаның енгізілуімен сауда жеңілдетілді. Моңғол империясында діни бостандық саясаты да орнады, бұл әркімге мемлекеттің мәжбүрлеуінсіз өзі таңдаған сенімін ұстануға мүмкіндік берді.

Моңғол империясы пайда болғанға дейін Ұлы Жібек жолы жергілікті қақтығыстар мен жоғары салықтарға байланысты бөлшектеніп кеткен еді. Моңғол билігі бүкіл жолды бір орталықтың қолына біріктірді, бұл ұзақ қашықтыққа саяхаттауды айтарлықтай қауіпсіз етті. Моңғол империясы тарихта салыстырмалы саяси тұрақтылық, экономикалық өсу және мәдени алмасу кезеңі ретінде есте қалды, мұны ғалымдар «Pax Mongolica» («Моңғол әлемі») деп атайды.

Дегенмен, Вемхофф атап өткендей, «мұның бәрі таңғажайып қатыгездікпен қатар жүрді. Миллиондаған адам моңғолдардың құрбаны болды. Жаппай өлім жазасы мен әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық әлем бұрын-соңды көрмеген ауқымда болды».

Билік орталықтарының ауысуы

Көрме Шыңғыс хан қайтыс болғаннан кейін, қазіргі Берлиннен небәрі 260 шақырым жерде болған бір шабуыл туралы әңгімеден басталады: 1241 жылы Польша Силезиясындағы Легница шайқасы. Бұл шайқас моңғол соғыс машинасының тиімділігі мен қатыгездігінің ең жарқын мысалдарының біріне айналды.

«Онда кішкентай аттарға мінген, жеңіл пластиналы сауыт пен ашық бетті дулыға киген, минутына жиырма немесе одан да көп жебе ата алатын садақтармен қаруланған, өте жылдам әрі маневр жасай алатын моңғолдар пайда болды», — деп түсіндіреді Вемхофф.

Ауыр сауыт киген және үлкен соғыс аттарына мінген еуропалық рыцарлардың мұндай қарсыласқа қарсы тұруға мүмкіндігі болмады. «Оларға жебелер нөсердей жауған кезде, ерте ме, кеш пе, аттар құлап, рыцарлар жерге май қоңыздар сияқты шалқасынан жатып қалатын. Соғыстың бұл екі әдісі бір-біріне мүлде сәйкес келмеді», — деп қосты ол.

Батыстағы моңғол жорықтары тарихи билік орталықтарын бүгінгі таңда әлемдік саясатта әлі де көрініс тауып келе жатқан бағытта өзгертті. Мысалы, моңғолдардың ортағасырлық шығыс славян мемлекеттерінің бірі — Киев Русіне шапқыншылығынан кейін оның гүлденген астанасы Киев қаңырап бос қалған қирандыларға айналды.

Сонымен қатар, Мәскеу ақырында маңызды аймақтық билік орталығына айналды, оған басқалармен қатар моңғол билеушілерімен қарым-қатынасы да ықпал етті. «Біздің Батыс Еуропаның ұжымдық жадында моңғол шапқыншылығы іс жүзінде ешқандай рөл атқармайды. Бұл қандай да бір тарихи эпизодқа көбірек ұқсайды», — дейді Вемхофф. Ол Шыңғыс хан мен оның тікелей мұрагерлерінің дәуірі Батыс Еуропа елдеріндегі стандартты мектеп бағдарламаларында сирек кездесетінін атап өтті.

Немістердің көпшілігі империяның негізін қалаушының есімін ең алдымен 1979 жылы «Евровидение» ән байқауында Батыс Германияның атынан шыққан «Dschingis Khan» поп-тобының арқасында біледі, бұл күрделі тарихи тақырыпты бірқатар айқын стереотиптерге дейін төмендетті. Бірақ Вемхоффтың айтуынша, Шығыс Еуропада моңғол жаулап алулары «бәрін мүлдем өзгертті». Археологтың пікірінше, сол оқиғалардың салдары бүгінгі күнге дейін сезілуде.

Керімсал Жұбатқанов,

тарих ғылымдарының кандидаты, С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің доценті

Abai.kz