تاريحتاعى ەڭ ءىرى قۇرلىقتىق يمپەريا ەۋرازيانىڭ كەڭ بايتاق بولىكتەرىن بىرىكتىردى، بىراق ارتىنان ميلليونداعان قۇربان قالدىردى. بەرليندەگى كورمە شىڭعىس حاننىڭ مۇراسىن سەگىز عاسىردان كەيىن دە زەرتتەپ جاتىر.

شىڭعىس حان — الەم تاريحىنداعى ەڭ ىقپالدى جانە داۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ءارتۇرلى باعالاۋ بويىنشا، ونىڭ جورىقتارى 40 ميلليونعا دەيىن ادامنىڭ ولىمىنە اكەپ سوققان اسكەري قولباسشى جانە جاۋلاپ الۋشى (موڭعول شاپقىنشىلىعىنان تىكەلەي كەلگەن شىعىندار جانە اشتىقتان، ەپيدەميالاردان، ينفراقۇرىلىمنىڭ جويىلۋىنان، ۇزاققا سوزىلعان ايماقتىق قۇلدىراۋدان تۋىنداعان جاناما شىعىندار), ول سونداي-اق تاريحتاعى ەڭ ءىرى كونتينەنتتىك يمپەريانى قۇرعان كورەگەن ساياسي ويشىل بولدى.

موڭعول يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى 1227 جىلى قايتىس بولدى. موڭعول بيلەۋشىسىنىڭ قايتىس بولۋىنىڭ 800 جىلدىعى قارساڭىندا بەرليندەگى دجەيمس سايمون گالەرەياسى «شىڭعىس حان جانە موڭعولدار الەمى» كورمەسى ارقىلى ونىڭ مۇراسى مەن «موڭعول عاسىرىن» (1250–1350) زەرتتەيدى.

يمپەريالار قانشالىقتى تەز جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن؟

كورمە ديرەكتورى ماتياس ۆەمحوففتىڭ ايتۋىنشا، بۇل بيلەۋشى بۇگىندە دە «وتە وزەكتى» بولىپ قالا بەرەدى. «شىڭعىس حان ءداۋىرى، نەمەسە قالاساڭىز، «موڭعول ءداۋىرى» قالىپتاسقان قۇرىلىمداردىڭ قانشالىقتى تەز قۇلايتىنىن، ۇلكەن يمپەريالاردىڭ كارتادان قانشالىقتى جىلدام جوعالىپ كەتەتىنىن جانە الەمدىك ءتارتىپتىڭ قانشالىقتى تۇبەگەيلى وزگەرەتىنىن انىق كورسەتەدى»، — دەپ ءتۇسىندىردى ارحەولوگ.

ۆەمحوففتىڭ ايتۋىنشا، حاريزماتيكالىق كوشباسشىنىڭ الەمگە بۇرىن-سوڭدى بولماعان اسەرى كەنەتتەن جانە بولجانبايتىن الەۋمەتتىك وزگەرىستەر اكەلەتىن قازىرگى زامانعى جارقىن تۇلعالاردى ەسكە تۇسىرەدى. «سۇراق ارقاشان بولدى: الەمدىك ساياسات جەكە تۇلعالار ارقىلى انىقتالا ما، الدە توپتار مەن الەۋمەتتانۋلىق پروتسەستەر ارقىلى ما؟»

بۇل جاعدايدا جاۋاپ ايقىن، دەيدى 2026 جىلى جارىق كورگەن كوشپەلى بيلەۋشى تۋرالى كىتاپتىڭ بىرلەسكەن اۆتورى، مۇراجاي ديرەكتورى. «ەگەر شىڭعىس حان بولماعاندا، الەم تاريحىنىڭ باعىتى شىنىمەن دە مۇلدەم باسقاشا بولار ەدى. الەم تاريحىنىڭ تىم كوپ بولىگى ونىڭ جەكە باسىمەن بايلانىستى»، — دەيدى ۆەمحوفف.

تاريحتاعى ەڭ ءىرى يمپەريانىڭ نەگىزىن قالاۋشى شىڭعىس حان شامامەن 1162 جىلى تەمۋچين بولىپ دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ اكەسى، موڭعول كوسەمى ەسۋگەي، ول ءالى بالا كەزىندە قايتىس بولدى. تايپا ونىڭ وتباسىن قولداۋسىز قالدىردى. تەمۋچين وتباسىنداعى ورنىن نىعايتۋ ءۇشىن ءجاسوسپىرىم كەزىندە وگەي اعاسىن ءولتىردى.

حاريزماسىنىڭ ارقاسىندا ول وداقتار قۇرىپ، موڭعول دالاسىنىڭ جالعىز بيلەۋشىسى بولۋعا كومەكتەسەتىن جاقتاستاردى تارتا الدى. 1206 جىلى ول رەسمي تۇردە شىڭعىس حان اتاعىن الدى. قۋاتىنىڭ شىڭىندا موڭعول يمپەرياسى قىتاي مەن كورەيادان شىعىس ەۋروپا مەن تاياۋ شىعىستىڭ كەيبىر بولىكتەرىنە دەيىن سوزىلىپ، جەر بەتىندەگى قۇرلىق اۋماعىنىڭ 16%-دان استامىن نەمەسە شامامەن 24 ميلليون شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتتى.

ۆەمحوفف ءوزى بيلىك ەتكەن تۇستاعى ءارتۇرلى جاڭالىقتاردى ءتىزىپ كورسەتەدى. ەڭ الدىمەن، شىڭعىس حان اسكەري ىستەردى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. قولباسشىلار اقسۇيەكتەردىڭ شىعۋ تەگىنە نەمەسە تايپالىق بايلانىستارىنا ەمەس، قابىلەتىنە، تارتىبىنە جانە ادالدىعىنا قاراي تاعايىندالدى. اسكەرلەر وندىق پرينتسيپ بويىنشا ۇيىمداستىرىلدى: 10, 100, 1000 جانە 10 000 ادامنان تۇراتىن بىرلىكتەر قۇرىلدى.

شىڭعىس حاننىڭ ءوزى جازۋدى بىلمەگەن بولۋى مۇمكىن، بىراق ول موڭعول ءتىلىنىڭ العاشقى جازباشا جۇيەسىن جاساۋعا ۇلەس قوستى. بۇل مەملەكەتتىك بيۋروكراتيانى قۇرۋعا، حالىق پەن سالىقتاردىڭ ەسەبىن جۇرگىزۋگە، جارلىقتاردى تىركەۋگە، زاڭدى شەشىمدەر شىعارۋعا جانە ديپلوماتيامەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءارتۇرلى تايپالىق ادەت-عۇرىپتاردى الماستىراتىن بىرىڭعاي قۇقىقتىق جۇيە — زاڭدار جيناعى جاسالدى. قاعاز اقشانىڭ ەنگىزىلۋىمەن ساۋدا جەڭىلدەتىلدى. موڭعول يمپەرياسىندا ءدىني بوستاندىق ساياساتى دا ورنادى، بۇل اركىمگە مەملەكەتتىڭ ماجبۇرلەۋىنسىز ءوزى تاڭداعان سەنىمىن ۇستانۋعا مۇمكىندىك بەردى.

موڭعول يمپەرياسى پايدا بولعانعا دەيىن ۇلى جىبەك جولى جەرگىلىكتى قاقتىعىستار مەن جوعارى سالىقتارعا بايلانىستى بولشەكتەنىپ كەتكەن ەدى. موڭعول بيلىگى بۇكىل جولدى ءبىر ورتالىقتىڭ قولىنا بىرىكتىردى، بۇل ۇزاق قاشىقتىققا ساياحاتتاۋدى ايتارلىقتاي قاۋىپسىز ەتتى. موڭعول يمپەرياسى تاريحتا سالىستىرمالى ساياسي تۇراقتىلىق، ەكونوميكالىق ءوسۋ جانە مادەني الماسۋ كەزەڭى رەتىندە ەستە قالدى، مۇنى عالىمدار «Pax Mongolica» («موڭعول الەمى») دەپ اتايدى.

دەگەنمەن، ۆەمحوفف اتاپ وتكەندەي، «مۇنىڭ ءبارى تاڭعاجايىپ قاتىگەزدىكپەن قاتار ءجۇردى. ميلليونداعان ادام موڭعولداردىڭ قۇربانى بولدى. جاپپاي ءولىم جازاسى مەن ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق الەم بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن اۋقىمدا بولدى».

بيلىك ورتالىقتارىنىڭ اۋىسۋى

كورمە شىڭعىس حان قايتىس بولعاننان كەيىن، قازىرگى بەرليننەن نەبارى 260 شاقىرىم جەردە بولعان ءبىر شابۋىل تۋرالى اڭگىمەدەن باستالادى: 1241 جىلى پولشا سيلەزياسىنداعى لەگنيتسا شايقاسى. بۇل شايقاس موڭعول سوعىس ماشيناسىنىڭ تيىمدىلىگى مەن قاتىگەزدىگىنىڭ ەڭ جارقىن مىسالدارىنىڭ بىرىنە اينالدى.

«وندا كىشكەنتاي اتتارعا مىنگەن، جەڭىل پلاستينالى ساۋىت پەن اشىق بەتتى دۋلىعا كيگەن، مينۋتىنا جيىرما نەمەسە ودان دا كوپ جەبە اتا الاتىن ساداقتارمەن قارۋلانعان، وتە جىلدام ءارى مانەۆر جاساي الاتىن موڭعولدار پايدا بولدى»، — دەپ تۇسىندىرەدى ۆەمحوفف.

اۋىر ساۋىت كيگەن جانە ۇلكەن سوعىس اتتارىنا مىنگەن ەۋروپالىق رىتسارلاردىڭ مۇنداي قارسىلاسقا قارسى تۇرۋعا مۇمكىندىگى بولمادى. «ولارعا جەبەلەر نوسەردەي جاۋعان كەزدە، ەرتە مە، كەش پە، اتتار قۇلاپ، رىتسارلار جەرگە ماي قوڭىزدار سياقتى شالقاسىنان جاتىپ قالاتىن. سوعىستىڭ بۇل ەكى ءادىسى ءبىر-بىرىنە مۇلدە سايكەس كەلمەدى»، — دەپ قوستى ول.

باتىستاعى موڭعول جورىقتارى تاريحي بيلىك ورتالىقتارىن بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك ساياساتتا ءالى دە كورىنىس تاۋىپ كەلە جاتقان باعىتتا وزگەرتتى. مىسالى، موڭعولداردىڭ ورتاعاسىرلىق شىعىس سلاۆيان مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرى — كيەۆ رۋسىنە شاپقىنشىلىعىنان كەيىن ونىڭ گۇلدەنگەن استاناسى كيەۆ قاڭىراپ بوس قالعان قيراندىلارعا اينالدى.

سونىمەن قاتار، ماسكەۋ اقىرىندا ماڭىزدى ايماقتىق بيلىك ورتالىعىنا اينالدى، وعان باسقالارمەن قاتار موڭعول بيلەۋشىلەرىمەن قارىم-قاتىناسى دا ىقپال ەتتى. «ءبىزدىڭ باتىس ەۋروپانىڭ ۇجىمدىق جادىندا موڭعول شاپقىنشىلىعى ءىس جۇزىندە ەشقانداي ءرول اتقارمايدى. بۇل قانداي دا ءبىر تاريحي ەپيزودقا كوبىرەك ۇقسايدى»، — دەيدى ۆەمحوفف. ول شىڭعىس حان مەن ونىڭ تىكەلەي مۇراگەرلەرىنىڭ ءداۋىرى باتىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى ستاندارتتى مەكتەپ باعدارلامالارىندا سيرەك كەزدەسەتىنىن اتاپ ءوتتى.

نەمىستەردىڭ كوپشىلىگى يمپەريانىڭ نەگىزىن قالاۋشىنىڭ ەسىمىن ەڭ الدىمەن 1979 جىلى «ەۆروۆيدەنيە» ءان بايقاۋىندا باتىس گەرمانيانىڭ اتىنان شىققان «Dschingis Khan» پوپ-توبىنىڭ ارقاسىندا بىلەدى، بۇل كۇردەلى تاريحي تاقىرىپتى بىرقاتار ايقىن ستەرەوتيپتەرگە دەيىن تومەندەتتى. بىراق ۆەمحوففتىڭ ايتۋىنشا، شىعىس ەۋروپادا موڭعول جاۋلاپ الۋلارى «ءبارىن مۇلدەم وزگەرتتى». ارحەولوگتىڭ پىكىرىنشە، سول وقيعالاردىڭ سالدارى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن سەزىلۋدە.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى

Abai.kz