Býgingi tanda jahandyq bәsekelestik tek shiykizat naryghynda emes, tehnologiyalar, derekter aghyny jәne jasandy intellekt kenistiginde keninen óristep jatyr. Búl elimiz ýshin atalghan kezeng — ekonomikany dәstýrli shiykizattyq tәueldilikten aryltyp, ony tehnologiyalyq ónimder men sifrlyq qyzmetterge negizdelgen sapaly jana modelige kóshiruding sheshushi sәtine ainalyp otyrghan jayy bar.

Últ aldynda túrghan basty mindet — jekelegen sifrlyq jobalardy engizumen shektelmey, memlekettik basqarudy, ekonomikalyq prosesterdi, bilim berudi jәne últtyq qauipsizdikti birtútas tehnologiyalyq ekojýiege biriktiru bolyp tabylady. Tap osy qalyptastyp otyrghan jaghdaydy Preziydent Qasym-Jomart Toqaev ózining Joldauynda tilge tiyek etip, auqymdy sifrlandyru men jasandy intellekt tehnologiyalaryn belsendi engizu arqyly ekonomikany janghyrtu — memleketting strategiyalyq basymdyghy ekenin qadap atap ótti.

SIFRLYQ TEGEURIN: MEMLEKETTIK BASQARUDYNG JANA PARADIGMASY

Qazirgi memleketting tiyimdiligi burokratiyalyq apparattyng auqymymen emes, aqparatty óndeu jyldamdyghymen jәne azamattargha qyzmet kórsetu sapasymen ólshenetindigine júrtyng da, biylikting de kózi әbden jetip otyr. Sifrlandyru — búl qaghaz qújattardy elektrondy formatqa kóshiru ghana emes, ol — basqaru mәdeniyetin, sheshim qabyldau tetikterin jәne memleket pen qogham arasyndaghy qarym-qatynasty týbegeyli ózgertetin tereng reforma ekendigi endigi jerde esh dau tughyzbaydy.

Býginde Qazaqstanda memlekettik qyzmetterding 90 payyzdan astamy sifrlyq formatta úsynylady. Atap aitar bolsaq, eGov GPT jýiesi 51 memlekettik qyzmetti qamtyp, azamattar ótinishterining shamamen 30 payyzyn avtomatty týrde óndeydi. Búl — azamattardyng uaqytyn ýnemdep qana qoymay, memlekettik organdardyng ashyqtyghyn arttyrugha jәne sybaylas jemqorlyq tәuekelderin týbegeyli joygha mýmkindik te beredi. Osy orayda eskeretin bir jayt, sifrlandyrudyng naqty tiyimdiligi jasalghan sayttar nemese mobilidi qosymshalardyng sanymen baghalanbaydy. Onyng basty ólshemi — derekterding jýiearalyq dәldigi, qauipsizdigi jәne uaqtyly almasuy bolyp eseptelinedi. «Bir ret engizu» qaghidaty boyynsha azamattar bir mekemege úsynghan aqparatyn ekinshi mekemege qayta tapsyrugha mindetti bolmauy tiyistigi de algha shyqty. Ári óz sheshimin taba bastady.

Osy maqsatta QazTech birynghay tehnologiyalyq platformasyna kóshu prosesi airyqsha manyzgha ie bolyp jatyr. 2026 jyly 39 memlekettik jýieni osy platformagha auystyru josparlanyp otyr. Búl — shashyranqy sifrlyq ónimderding ornyna birtútas, ýilesimdi memlekettik arhiytekturany qalyptastyrugha baghyttalghan pәrmendi qadam bolyp sanalady.

JASANDY INTELLEKT: KÝNDELIKTI QÚRALDAN ÚLTTYQ STRATEGIYaGhA

Jasandy intellekt (JI) úghymy kóbine chat-bottarmen, avtomatty audarmalarmen nemese mediakontent generasiyasymen shektelip jatady. Tap osyghan  qaramastan, JIY-ning naqty manyzy — orasan zor kólemdegi derekterdi tereng taldauda, qaytalanatyn prosesterdi avtomattandyruda jәne basqarushylyq sheshimderding sapasyn arttyruda ekenin qazaq balasy aiqyn úghyndy.

Qazaqstanda búl baghyt memlekettik dengeyde jýielendirilu basym baghyt retinde qolgha alyndy. Qazirgi tanda Últtyq jasandy intellekt platformasy esepteu quattaryn, mәlimetter qoryn, әzirleu qúraldary men dayyn modeliderdi bir arnagha toghystyrady. Býgingi tanda JI-assistentter eki millionnan astam ret qoldanylsa, әzirleu kezenindegi JI-agentterding sany 50-den asyp otyrghany kónildi júbatady.

Ónerkәsip sektorynda JY ózining praktiklyq tiyimdiligin dәleldey bastady desek әste artyq aitpaymyz. Industrial AI Acceleration baghdarlamasy ayasynda 95 trekshn-miting pen 50 saghattan astam oqytu vorkshoptary ótip, 136 JIY-sheshim óndiris oryndaryna úsynyluy elimizding osy baghyttaghy qaryshtauyn tanytady. Nәtiyjesinde 24 qanat qaqty joba bastau alyp, onyng jeteui tolyqqandy óndiristik paydalanugha engizilgeni janyndy jadyratady. Mysaly, ERG kompaniyasynda iske qosylghan sifrlyq platforma jabdyqtardyng toqtap qaluyn jәne tehnologiyalyq aqaulardy shynayy uaqyt rejiyminde baqylaugha jaghday jasap, atalghan sheshimdi engizuding ekonomikalyq qaytarymy shamamen 1,5 mlrd tengeni qúrady.

Alayda JIY-di engizudegi negizgi saualdyng biri hәm biregeyi — tehnologiyanyng ózinde emes, onyng qanday naqty qoldanbaly mindetti sheshetindiginde bolyp tabylady. Arnayy platformany chat-botpen jaraqtandyru basy býtin JIY-transformasiyany bildirmeydi. Naqty nәtiyje — tehnologiya adam qateligin azaytqanda, sheshim qabyldau merzimin qysqartqanda jәne ekonomikagha ong әser etkende ghana bayqalatyn әri óz nәtiyjesin beretin bolady.

Sonymen qatar qazaq tilindegi sapaly datasetterdi (mәlimetter qoryn) jinaqtau jәne otandyq tildik modeliderdi (LLM) damytu — últtyq, mәdeny jәne tildik egemendik mәselesi ekendigin eshqashan tars esten shygharmaugha tiyispiz. Búl orayda jahan júrtynyng kózi ýirengen әlemdik modelider jergilikti tarihiy-mәdeny konteksti tolyq qamty almaydy. Sondyqtan Qazaqstan ýshin syrttan dayyn tehnologiyany kóshirip alu emes, ony últtyq mýddege say beyimdep, óz aqparattyq baziysin qalyptastyru — strategiyalyq mindeti kýn tәrtibinde túr.

INNOVASIYaLYQ INFRAQÚRYLYM: IYDEYa MEN KAPITAL ARASYNDAGhY KÓPIR

Innovasiya — týptep kelgende qúr jay ghana jana iydeya emes. Ol — iydeyanyng naqty ónimge, qyzmetke nemese tehnologiyalyq sheshimge ainalyp, naryqta túraqty qoldanyluy ekenin úmytpaghanymyz jón. Al, osy atalghan ýderisti infraqúrylymdyq qoldausyz jýzege asyru mýmkin esh emestigi de esimizden shyqpauy kerek-aq.

Quantatyn bir jayt: elimizde innovasiyalyq orta kezen-kezenimen nyghayyp keledi. Astana Hub haby 2,5 mynnan astam kompaniyanyng basyn qosty. 2026 jyldyng birinshi toqsanynda oghan at salysa qatysushylardyng jalpy tabysy 907 mln dollargha jetse, IT-qyzmetter eksporty 241,2 mln dollardy qúrady. Búl kórsetkishter innovasiyalyq ekojýiening naqty ekonomikalyq qaytarym bere bastaghanyn naqty dәlel-dәiektermen aighaqtaydy.

Alayda infraqúrylymnyng basty sapa kriyteriyi — tirkelgen subektilerding sanymen emes, kerisinshe, olardyng qanshasy investisiya tartyp, jana júmys oryndaryn asha alghanymen jәne eksporttyq naryqqa shyqqanynymen kózge úrady.

Osy orayda innovasiyalyq ortany ilgeriletude myna baghyttar:

IYdeyadan ónimge (Lab-to-Market) ótu jolyn barynsha qysqartu;

Testileu alandary men ghylymiy-zertteu zerthanalaryn keneytu;

Venchurlyq qarjylandyru jәne «biznes-perishteler» (angel investors) institutyn damytu;

Ghylym men óndiristik sektor arasyndaghy alshaqtyqty azaytu;

Joghary bilikti tehnologiyalyq kadrlardy dayarlau sheshushi ról atqarady.

Ghylymy zertteuler men óndiristik qajettilikting arasyndaghy alshaqtyq — innovasiyanyng basty tejeushisi bolyp tablatyndyghyn joqqa shyghara almaymyz. Uniyversiytettik zertteu naryqtyq ónimge ainalmasa, ol tek ghylymy maqala kýiinde qala beredi. Sondyqtan innovasiyalyq sayasattyng negizgi maqsaty — ghylym men biznesti tyghyz baylanystyratyn berik kópir qalyptastyru bolyp tabylady.

GhARYSh SALASY: BOLAShAQTYNG QOLDANBALY POLIGONY

Qazaqstannyng gharyshtyq әleueti tek Bayqonyr ailaghynyng tarihy manyzymen eshqashan shektelmeuge tiyis. Qazirgi gharysh tehnologiyalary — ghylymy romantika emes, ekonomikanyng ózge de sektorlaryna qyzmet etetin kýndelikti tiyimdi qúraly bolyp tabylady.

Jerdi qashyqtyqtan zondtau (JQZ) sputnikteri auyl sharuashylyghyn, su resurstaryn, ekologiyalyq ahualdy, kólik infraqúrylymyn jәne tótenshe jaghdaylardy baqylauda taptyrmas sheshimderdi el ekonomikasyn órkendetu ýshin úsynady. Sputniktik derekter egin alqaptarynyng jaghdayyn baghalaugha, tabighy órtterdi erte anyqtaugha, ken oryndaryn monitoringteuge jәne logistikany ontaylandyrugha molynan mýmkindik beredi.

Qazaqstannyng orasan zor aumaghy men miyneraldyq-resurstyq bazasyn eskersek, gharysh salasy — eng qúndy, eng baghaly strategiyalyq aktiv bolyp tabylady. Tipti shalghay ónirlerdi sifrlandyrudyng ózi sputniktik baylanyssyz tolyq jýzege aspaydy. Qazirgi uaqytta qoljetimdiligi qiyn aumaqtardy internetpen qamtu ýshin Starlink jәne OneWeb siyaqty sputniktik jýieler belsendi qoldanyla bastady.

Búl saladaghy negizgi mindet — tek apparattardy úshyrumen shektelmey, jerseriktik derekterdi óndeu, taldau jәne olardy naqty sektorgha engizu qabiletin arttyrudan túrady. Osy kezende jasandy intellekt pen Ýlken derekter (Big Data) gharyshtyq tehnologiyalarmen toghysyp, el iygiligi ýshin bereri mol sapaly jana ekonomikalyq qúndylyq tudyrady.

KIYBERQAUIPSIZDIK: SIFRLYQ EGEMENDIKTING QORGhANYS ShEBI

Elimizdegi barsha basqaru jәne óndiris prosesteri sifrlyq ortagha kóshken sayyn, memleket pen azamattardyng qauipsizdigi kiyberqorghanys dengeyine tikeley tәueldi bola týsetindigin qazirgi kezde eshkim joqqa shyghara almaydy. Energetika, qarjy jýiesi, kólik jәne densaulyq saqtau siyaqty kritikalyq infraqúrylymdargha jasalatyn kiybershabuyldar dәstýrli qaterlerden kem týspeytin zalal keltirui mýmkindigin ýgemi qaperde ústaugha tiyispiz.

Qolada bar derekterge sýiener bolsaq, býginderi Qazaqstannyng kiyberqauipsizdik salasynda 51 otandyq kompaniya jedel aqparattyq qauipsizdik qyzmetterin úsynyp keledi. Búl — jergilikti kiyberqauipsizdik naryghynyng birtindep qalyptasyp kele jatqanynyn pash etip tanytady. Sonymen birge KazHackStan siyaqty ónirlik alandar salany nyghaytugha jәne sifrlyq sauattylyqty arttyrugha óz ýlesin qosyp keledi.

Alayda kiyberqauipsizdik — búl tek tehnikalyq qorghanys eshelony ghana emes. Sonymen qatar, ol — Adam, Prosess jәne Tehnologiya ýshtigining tútastyghy da bolyp tabylady. Osy oraydaghy bir әttegenayymyz, Memlekettik jәne jekelegen qúrylymdarda kiybergigiyena erejelerining eskerilmeui, qyzmetkerlerding aqparattyq sauatsyzdyghy jәne bilikti kadrlardyng tapshylyghy negizgi osaldyq kózderi bolyp qala beredi.

Qazirgi jaghdayda Qazaqstangha oqigha oryn alghannan keyin әreket etetin reaktivti modeli emes, qaterdi aldyn ala boljaytyn jәne oqshaulaytyn proaktivti kiyberqorghanys arhiytekturasy qajet ekendigi esh dau tughyzbaydy. Nol Senim (Zero Trust) qaghidattaryn engizu, últtyq qauipsizdik standarttaryn kýsheytu jәne sifrlyq qaterlerdi erte anyqtau platformalaryn damytu — osy baghyttyng basty negizderi boluy kerek әri óte qajet.

BOLAShAQTYNG STRATEGIYaLYQ TANDAUY

Sifrlandyru, jasandy intellekt, innovasiyalyq infraqúrylym, gharysh tehnologiyalary jәne kiyberqauipsizdik — búlar bir-birinen bólek derbes baghyttar emes. Qayta atalghan elementter tizbegi óz kezeginde — birtútas últtyq sifrlyq ekojýiening negizgi tirekteri bolyp sanalady.

Búl orayda, elimiz ýshin basty meje — sifrlandyrudy qarapayym «servis úsynu» dengeyinen «tehnologiyalyq egemendikti qamtamasyz etu» dengeyine kóteru bolyp eseptelinedi. Osynyng bәrine qol jetkizu ýshin JIY-di naqty sektorgha engizudi tezdetu, innovasiyalardy nәtiyjege baghyttau, kiyberqauipsizdikti últtyq basymdyqqa ainaldyru jәne gharyshtyq monitoring mýmkindikterin barynsha paydalanugha el-júrt bolyp tize qosa barymyzdy saluymyz qajet.

Bolashaq — sifrlyq tilde sóilep, sifrlyq ortada bәsekege qabiletti memleketterding enshisinde ekenini ómirilik shyndyqqa ainalyp úlgerdi. Al búl tildi tolyq mengeru — tek aqparattyq tehnologiyalar salasynyng maqsaty emes, búl — últtyng ertengi damu traektoriyasyn anyqtaytyn strategiyalyq tandauy ekenin jadymyzdan shygharmaugha tiyispiz.

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz