بۇگىنگى تاڭدا جاھاندىق باسەكەلەستىك تەك شيكىزات نارىعىندا ەمەس، تەحنولوگيالار، دەرەكتەر اعىنى جانە جاساندى ينتەللەكت كەڭىستىگىندە كەڭىنەن ورىستەپ جاتىر. بۇل ەلىمىز ءۇشىن اتالعان كەزەڭ — ەكونوميكانى ءداستۇرلى شيكىزاتتىق تاۋەلدىلىكتەن ارىلتىپ، ونى تەحنولوگيالىق ونىمدەر مەن تسيفرلىق قىزمەتتەرگە نەگىزدەلگەن ساپالى جاڭا مودەلگە كوشىرۋدىڭ شەشۋشى ساتىنە اينالىپ وتىرعان جايى بار.

ۇلت الدىندا تۇرعان باستى مىندەت — جەكەلەگەن تسيفرلىق جوبالاردى ەنگىزۋمەن شەكتەلمەي، مەملەكەتتىك باسقارۋدى، ەكونوميكالىق پروتسەستەردى، ءبىلىم بەرۋدى جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى ءبىرتۇتاس تەحنولوگيالىق ەكوجۇيەگە بىرىكتىرۋ بولىپ تابىلادى. تاپ وسى قالىپتاستىپ وتىرعان جاعدايدى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ جولداۋىندا تىلگە تيەك ەتىپ، اۋقىمدى تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن بەلسەندى ەنگىزۋ ارقىلى ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ — مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىعى ەكەنىن قاداپ اتاپ ءوتتى.

تسيفرلىق تەگەۋرىن: مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا پاراديگماسى

قازىرگى مەملەكەتتىڭ تيىمدىلىگى بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ اۋقىمىمەن ەمەس، اقپاراتتى وڭدەۋ جىلدامدىعىمەن جانە ازاماتتارعا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىمەن ولشەنەتىندىگىنە جۇرتىڭ دا، بيلىكتىڭ دە كوزى ابدەن جەتىپ وتىر. تسيفرلاندىرۋ — بۇل قاعاز قۇجاتتاردى ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرۋ عانا ەمەس، ول — باسقارۋ مادەنيەتىن، شەشىم قابىلداۋ تەتىكتەرىن جانە مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن تەرەڭ رەفورما ەكەندىگى ەندىگى جەردە ەش داۋ تۋعىزبايدى.

بۇگىندە قازاقستاندا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 90 پايىزدان استامى تسيفرلىق فورماتتا ۇسىنىلادى. اتاپ ايتار بولساق، eGov GPT جۇيەسى 51 مەملەكەتتىك قىزمەتتى قامتىپ، ازاماتتار وتىنىشتەرىنىڭ شامامەن 30 پايىزىن اۆتوماتتى تۇردە وڭدەيدى. بۇل — ازاماتتاردىڭ ۋاقىتىن ۇنەمدەپ قانا قويماي، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا جانە سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن تۇبەگەيلى جويۋعا مۇمكىندىك تە بەرەدى. وسى ورايدا ەسكەرەتىن ءبىر جايت، تسيفرلاندىرۋدىڭ ناقتى تيىمدىلىگى جاسالعان سايتتار نەمەسە ءموبيلدى قوسىمشالاردىڭ سانىمەن باعالانبايدى. ونىڭ باستى ولشەمى — دەرەكتەردىڭ جۇيەارالىق دالدىگى، قاۋىپسىزدىگى جانە ۋاقتىلى الماسۋى بولىپ ەسەپتەلىنەدى. «ءبىر رەت ەنگىزۋ» قاعيداتى بويىنشا ازاماتتار ءبىر مەكەمەگە ۇسىنعان اقپاراتىن ەكىنشى مەكەمەگە قايتا تاپسىرۋعا مىندەتتى بولماۋى تيىستىگى دە العا شىقتى. ءارى ءوز شەشىمىن تابا باستادى.

وسى ماقساتتا QazTech بىرىڭعاي تەحنولوگيالىق پلاتفورماسىنا كوشۋ پروتسەسى ايرىقشا ماڭىزعا يە بولىپ جاتىر. 2026 جىلى 39 مەملەكەتتىك جۇيەنى وسى پلاتفورماعا اۋىستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل — شاشىراڭقى تسيفرلىق ونىمدەردىڭ ورنىنا ءبىرتۇتاس، ۇيلەسىمدى مەملەكەتتىك ارحيتەكتۋرانى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان پارمەندى قادام بولىپ سانالادى.

جاساندى ينتەللەكت: كۇندەلىكتى قۇرالدان ۇلتتىق ستراتەگياعا

جاساندى ينتەللەكت (جي) ۇعىمى كوبىنە چات-بوتتارمەن، اۆتوماتتى اۋدارمالارمەن نەمەسە مەدياكونتەنت گەنەراتسياسىمەن شەكتەلىپ جاتادى. تاپ وسىعان  قاراماستان، جي-ءنىڭ ناقتى ماڭىزى — وراسان زور كولەمدەگى دەرەكتەردى تەرەڭ تالداۋدا، قايتالاناتىن پروتسەستەردى اۆتوماتتاندىرۋدا جانە باسقارۋشىلىق شەشىمدەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدا ەكەنىن قازاق بالاسى ايقىن ۇعىندى.

قازاقستاندا بۇل باعىت مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇيەلەندىرىلۋ باسىم باعىت رەتىندە قولعا الىندى. قازىرگى تاڭدا ۇلتتىق جاساندى ينتەللەكت پلاتفورماسى ەسەپتەۋ قۋاتتارىن، مالىمەتتەر قورىن، ازىرلەۋ قۇرالدارى مەن دايىن مودەلدەردى ءبىر ارناعا توعىستىرادى. بۇگىنگى تاڭدا جي-اسسيستەنتتەر ەكى ميلليوننان استام رەت قولدانىلسا، ازىرلەۋ كەزەڭىندەگى جي-اگەنتتەردىڭ سانى 50-دەن اسىپ وتىرعانى كوڭىلدى جۇباتادى.

ونەركاسىپ سەكتورىندا جي ءوزىنىڭ پراكتيكلىق تيىمدىلىگىن دالەلدەي باستادى دەسەك استە ارتىق ايتپايمىز. Industrial AI Acceleration باعدارلاماسى اياسىندا 95 ترەكشن-ميتينگ پەن 50 ساعاتتان استام وقىتۋ ۆوركشوپتارى ءوتىپ، 136 جي-شەشىم ءوندىرىس ورىندارىنا ۇسىنىلۋى ەلىمىزدىڭ وسى باعىتتاعى قارىشتاۋىن تانىتادى. ناتيجەسىندە 24 قانات قاقتى جوبا باستاۋ الىپ، ونىڭ جەتەۋى تولىققاندى وندىرىستىك پايدالانۋعا ەنگىزىلگەنى جانىڭدى جادىراتادى. مىسالى، ERG كومپانياسىندا ىسكە قوسىلعان تسيفرلىق پلاتفورما جابدىقتاردىڭ توقتاپ قالۋىن جانە تەحنولوگيالىق اقاۋلاردى شىنايى ۋاقىت رەجيمىندە باقىلاۋعا جاعداي جاساپ، اتالعان شەشىمدى ەنگىزۋدىڭ ەكونوميكالىق قايتارىمى شامامەن 1,5 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.

الايدا جي-ءدى ەنگىزۋدەگى نەگىزگى ساۋالدىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى — تەحنولوگيانىڭ وزىندە ەمەس، ونىڭ قانداي ناقتى قولدانبالى مىندەتتى شەشەتىندىگىندە بولىپ تابىلادى. ارنايى پلاتفورمانى چات-بوتپەن جاراقتاندىرۋ باسى ءبۇتىن جي-ترانسفورماتسيانى بىلدىرمەيدى. ناقتى ناتيجە — تەحنولوگيا ادام قاتەلىگىن ازايتقاندا، شەشىم قابىلداۋ مەرزىمىن قىسقارتقاندا جانە ەكونوميكاعا وڭ اسەر ەتكەندە عانا بايقالاتىن ءارى ءوز ناتيجەسىن بەرەتىن بولادى.

سونىمەن قاتار قازاق تىلىندەگى ساپالى داتاسەتتەردى (مالىمەتتەر قورىن) جيناقتاۋ جانە وتاندىق تىلدىك مودەلدەردى (LLM) دامىتۋ — ۇلتتىق، مادەني جانە تىلدىك ەگەمەندىك ماسەلەسى ەكەندىگىن ەشقاشان تارس ەستەن شىعارماۋعا ءتيىسپىز. بۇل ورايدا جاھان جۇرتىنىڭ كوزى ۇيرەنگەن الەمدىك مودەلدەر جەرگىلىكتى تاريحي-مادەني كونتەكستى تولىق قامتي المايدى. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن سىرتتان دايىن تەحنولوگيانى كوشىرىپ الۋ ەمەس، ونى ۇلتتىق مۇددەگە ساي بەيىمدەپ، ءوز اقپاراتتىق ءبازيسىن قالىپتاستىرۋ — ستراتەگيالىق مىندەتى كۇن تارتىبىندە تۇر.

يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىم: يدەيا مەن كاپيتال اراسىنداعى كوپىر

يننوۆاتسيا — تۇپتەپ كەلگەندە قۇر جاي عانا جاڭا يدەيا ەمەس. ول — يدەيانىڭ ناقتى ونىمگە، قىزمەتكە نەمەسە تەحنولوگيالىق شەشىمگە اينالىپ، نارىقتا تۇراقتى قولدانىلۋى ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ال، وسى اتالعان ۇدەرىستى ينفراقۇرىلىمدىق قولداۋسىز جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەش ەمەستىگى دە ەسىمىزدەن شىقپاۋى كەرەك-اق.

قۋانتاتىن ءبىر جايت: ەلىمىزدە يننوۆاتسيالىق ورتا كەزەڭ-كەزەڭىمەن نىعايىپ كەلەدى. Astana Hub حابى 2,5 مىڭنان استام كومپانيانىڭ باسىن قوستى. 2026 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا وعان ات سالىسا قاتىسۋشىلاردىڭ جالپى تابىسى 907 ملن دوللارعا جەتسە، IT-قىزمەتتەر ەكسپورتى 241,2 ملن دوللاردى قۇرادى. بۇل كورسەتكىشتەر يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەنىڭ ناقتى ەكونوميكالىق قايتارىم بەرە باستاعانىن ناقتى دالەل-دايەكتەرمەن ايعاقتايدى.

الايدا ينفراقۇرىلىمنىڭ باستى ساپا كريتەريى — تىركەلگەن سۋبەكتىلەردىڭ سانىمەن ەمەس، كەرىسىنشە، ولاردىڭ قانشاسى ينۆەستيتسيا تارتىپ، جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشا العانىمەن جانە ەكسپورتتىق نارىققا شىققانىنىمەن كوزگە ۇرادى.

وسى ورايدا يننوۆاتسيالىق ورتانى ىلگەرىلەتۋدە مىنا باعىتتار:

يدەيادان ونىمگە (Lab-to-Market) ءوتۋ جولىن بارىنشا قىسقارتۋ;

تەستىلەۋ الاڭدارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحانالارىن كەڭەيتۋ;

ۆەنچۋرلىق قارجىلاندىرۋ جانە «بيزنەس-پەرىشتەلەر» (angel investors) ينستيتۋتىن دامىتۋ;

عىلىم مەن وندىرىستىك سەكتور اراسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋ;

جوعارى بىلىكتى تەحنولوگيالىق كادرلاردى دايارلاۋ شەشۋشى ءرول اتقارادى.

عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن وندىرىستىك قاجەتتىلىكتىڭ اراسىنداعى الشاقتىق — يننوۆاتسيانىڭ باستى تەجەۋشىسى بولىپ تابلاتىندىعىن جوققا شىعارا المايمىز. ۋنيۆەرسيتەتتىك زەرتتەۋ نارىقتىق ونىمگە اينالماسا، ول تەك عىلىمي ماقالا كۇيىندە قالا بەرەدى. سوندىقتان يننوۆاتسيالىق ساياساتتىڭ نەگىزگى ماقساتى — عىلىم مەن بيزنەستى تىعىز بايلانىستىراتىن بەرىك كوپىر قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى.

عارىش سالاسى: بولاشاقتىڭ قولدانبالى پوليگونى

قازاقستاننىڭ عارىشتىق الەۋەتى تەك بايقوڭىر ايلاعىنىڭ تاريحي ماڭىزىمەن ەشقاشان شەكتەلمەۋگە ءتيىس. قازىرگى عارىش تەحنولوگيالارى — عىلىمي رومانتيكا ەمەس، ەكونوميكانىڭ وزگە دە سەكتورلارىنا قىزمەت ەتەتىن كۇندەلىكتى ءتيىمدى قۇرالى بولىپ تابىلادى.

جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ (جقز) سپۋتنيكتەرى اۋىل شارۋاشىلىعىن، سۋ رەسۋرستارىن، ەكولوگيالىق احۋالدى، كولىك ينفراقۇرىلىمىن جانە توتەنشە جاعدايلاردى باقىلاۋدا تاپتىرماس شەشىمدەردى ەل ەكونوميكاسىن وركەندەتۋ ءۇشىن ۇسىنادى. سپۋتنيكتىك دەرەكتەر ەگىن القاپتارىنىڭ جاعدايىن باعالاۋعا، تابيعي ورتتەردى ەرتە انىقتاۋعا، كەن ورىندارىن مونيتورينگتەۋگە جانە لوگيستيكانى وڭتايلاندىرۋعا مولىنان مۇمكىندىك بەرەدى.

قازاقستاننىڭ وراسان زور اۋماعى مەن مينەرالدىق-رەسۋرستىق بازاسىن ەسكەرسەك، عارىش سالاسى — ەڭ قۇندى، ەڭ باعالى ستراتەگيالىق اكتيۆ بولىپ تابىلادى. ءتىپتى شالعاي وڭىرلەردى تسيفرلاندىرۋدىڭ ءوزى سپۋتنيكتىك بايلانىسسىز تولىق جۇزەگە اسپايدى. قازىرگى ۋاقىتتا قولجەتىمدىلىگى قيىن اۋماقتاردى ينتەرنەتپەن قامتۋ ءۇشىن Starlink جانە OneWeb سياقتى سپۋتنيكتىك جۇيەلەر بەلسەندى قولدانىلا باستادى.

بۇل سالاداعى نەگىزگى مىندەت — تەك اپپاراتتاردى ۇشىرۋمەن شەكتەلمەي، جەرسەرىكتىك دەرەكتەردى وڭدەۋ، تالداۋ جانە ولاردى ناقتى سەكتورعا ەنگىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋدان تۇرادى. وسى كەزەڭدە جاساندى ينتەللەكت پەن ۇلكەن دەرەكتەر (Big Data) عارىشتىق تەحنولوگيالارمەن توعىسىپ، ەل يگىلىگى ءۇشىن بەرەرى مول ساپالى جاڭا ەكونوميكالىق قۇندىلىق تۋدىرادى.

كيبەرقاۋىپسىزدىك: تسيفرلىق ەگەمەندىكتىڭ قورعانىس شەبى

ەلىمىزدەگى بارشا باسقارۋ جانە ءوندىرىس پروتسەستەرى تسيفرلىق ورتاعا كوشكەن سايىن، مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى كيبەرقورعانىس دەڭگەيىنە تىكەلەي تاۋەلدى بولا تۇسەتىندىگىن قازىرگى كەزدە ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ەنەرگەتيكا، قارجى جۇيەسى، كولىك جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سياقتى كريتيكالىق ينفراقۇرىلىمدارعا جاسالاتىن كيبەرشابۋىلدار ءداستۇرلى قاتەرلەردەن كەم تۇسپەيتىن زالال كەلتىرۋى مۇمكىندىگىن ۇگەمى قاپەردە ۇستاۋعا ءتيىسپىز.

قولادا بار دەرەكتەرگە سۇيەنەر بولساق، بۇگىندەرى قازاقستاننىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىندا 51 وتاندىق كومپانيا جەدەل اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتتەرىن ۇسىنىپ كەلەدى. بۇل — جەرگىلىكتى كيبەرقاۋىپسىزدىك نارىعىنىڭ بىرتىندەپ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىنىن پاش ەتىپ تانىتادى. سونىمەن بىرگە KazHackStan سياقتى وڭىرلىك الاڭدار سالانى نىعايتۋعا جانە تسيفرلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى.

الايدا كيبەرقاۋىپسىزدىك — بۇل تەك تەحنيكالىق قورعانىس ەشەلونى عانا ەمەس. سونىمەن قاتار، ول — ادام، پروتسەسس جانە تەحنولوگيا ۇشتىگىنىڭ تۇتاستىعى دا بولىپ تابىلادى. وسى ورايداعى ءبىر اتتەگەنايىمىز، مەملەكەتتىك جانە جەكەلەگەن قۇرىلىمداردا كيبەرگيگيەنا ەرەجەلەرىنىڭ ەسكەرىلمەۋى، قىزمەتكەرلەردىڭ اقپاراتتىق ساۋاتسىزدىعى جانە بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعى نەگىزگى وسالدىق كوزدەرى بولىپ قالا بەرەدى.

قازىرگى جاعدايدا قازاقستانعا وقيعا ورىن العاننان كەيىن ارەكەت ەتەتىن رەاكتيۆتى مودەل ەمەس، قاتەردى الدىن الا بولجايتىن جانە وقشاۋلايتىن پرواكتيۆتى كيبەرقورعانىس ارحيتەكتۋراسى قاجەت ەكەندىگى ەش داۋ تۋعىزبايدى. Nol سەنىم (Zero Trust) قاعيداتتارىن ەنگىزۋ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىن كۇشەيتۋ جانە تسيفرلىق قاتەرلەردى ەرتە انىقتاۋ پلاتفورمالارىن دامىتۋ — وسى باعىتتىڭ باستى نەگىزدەرى بولۋى كەرەك ءارى وتە قاجەت.

بولاشاقتىڭ ستراتەگيالىق تاڭداۋى

تسيفرلاندىرۋ، جاساندى ينتەللەكت، يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىم، عارىش تەحنولوگيالارى جانە كيبەرقاۋىپسىزدىك — بۇلار ءبىر-بىرىنەن بولەك دەربەس باعىتتار ەمەس. قايتا اتالعان ەلەمەنتتەر تىزبەگى ءوز كەزەگىندە — ءبىرتۇتاس ۇلتتىق تسيفرلىق ەكوجۇيەنىڭ نەگىزگى تىرەكتەرى بولىپ سانالادى.

بۇل ورايدا، ەلىمىز ءۇشىن باستى مەجە — تسيفرلاندىرۋدى قاراپايىم «سەرۆيس ۇسىنۋ» دەڭگەيىنەن «تەحنولوگيالىق ەگەمەندىكتى قامتاماسىز ەتۋ» دەڭگەيىنە كوتەرۋ بولىپ ەسەپتەلىنەدى. وسىنىڭ بارىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن جي-ءدى ناقتى سەكتورعا ەنگىزۋدى تەزدەتۋ، يننوۆاتسيالاردى ناتيجەگە باعىتتاۋ، كيبەرقاۋىپسىزدىكتى ۇلتتىق باسىمدىققا اينالدىرۋ جانە عارىشتىق مونيتورينگ مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا پايدالانۋعا ەل-جۇرت بولىپ تىزە قوسا بارىمىزدى سالۋىمىز قاجەت.

بولاشاق — تسيفرلىق تىلدە سويلەپ، تسيفرلىق ورتادا باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتتەردىڭ ەنشىسىندە ەكەنىنى ومىرىلىك شىندىققا اينالىپ ۇلگەردى. ال بۇل ءتىلدى تولىق مەڭگەرۋ — تەك اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنىڭ ماقساتى ەمەس، بۇل — ۇلتتىڭ ەرتەڭگى دامۋ تراەكتورياسىن انىقتايتىن ستراتەگيالىق تاڭداۋى ەكەنىن جادىمىزدان شىعارماۋعا ءتيىسپىز.

ءابىل-سەرىك الىاكبار

Abai.kz