Osy zamanghy úghymdardy óte dәl beretindikten jazu-syzuy erterek damyghan orys klassikterine soqpay ketpeske bolmaydy. Solardyng biri – Nikolay Nekrasov edi. Sol kisiden qalghan bir shumaq, mysaly, bylay órbiytin:

Znay,ditya:ey dolgiym,yarkim svetom

Ne goreti na iymeny moem:

Mne goreti na iymeny moem:

Pesny mne meshaly byti boysom

Osy shumaqty jazushy Mereke Qúlkenov turaly әngimemizge túzdyq etuding esh aiyby joq. Ras, Merekening әdebiyetshilerdi jabyla atqa otyryp, jalang qylysh jarqyldatugha shaqyrghan kezi joq. Biraq qylysh jarqyldatudyng sony nemen ayaqtalatynyn, al úran kóterushilerding neni kózdeytindikterin Qyrghyzstandaghy birneshe dýrbelennen song dúrys payymdaghanday boldyq. Sonday dýrbelenning birin ózimiz de bastan keshe jazdadyq. Onyng esesine Mereke Ábdeshúly Qazaqstandaghy tanymal sayasatker Ámirjan Qosanovpen «Qazaq әdebiyeti» gazetining betinde birneshe ret bayypty әngime-súhbat jasady. Qarap otyrsanyz, Ámirjandardyng da, Merekelerding de iyleytini bir terining púshpaghy eken. Auyzeki әngimelerde de, azyn-shoghyn materialdarda da mynau qazaq degen halyqtyng әr isin mensinbeytin kesir minezdiler endi salauatty últ bolamyz ba degen talpynys órken jayyp kele jatqanda, tyrnaq astynan kir izdeuge tyrysyp, bayaghy kemshilikterding bәrin qayta tizbelep, solardy eske salu arqyly «ay, endi el boluyng qiyn-au, qazaq» degen maghynada ýgit-nasihatty qozdatyp otyratyn «asa qiyn dertke shaldyqqanyn» osy eki qayratkerding súhbatynda birshama aityldy da.

Múny Mereke Qúlkenov bir әngimesi arqyly eshkimning janyna batyrmay, sypayylap eskertip ótken bolatyn. Biz jazushynyng «Aymýiiz» әngimesi turaly aityp otyrmyz. Búrynghy dýniyelerinen keyinirek jazylghan osy әngimede qazaqtyng ótkeni men býgingi bolmys-bitimi tolyq beynelenedi. Ángimede asa kóp keyipker de joq: Múrat degen bala men onyng «Aymýiiz» atanyp ketken qozysy, sonynan әldekimderge soyyp jeuge berilgen asyl túqymdy qoshqary. Bar-joghy osy. Biraq osy aralyqta ótken oqighalar býkil ghasyrymyzdyng ashy-túshy oqighalaryn janamalay qamtyp ótedi. Qamtyghanda, túrmystyq-statistikalyq derekter arqyly emes, oqyrmannyng jýregin shymshyp ótetin bayandaular arqyly qamtidy. Adamnyng jan-januargha degen sýiispenshiligin pendeshilikting qarau kózqarasy jenip shyghady. Eng qasiretti tús - qozynyng әidik qoshqargha ainalghan song tarttyryluy. Áriyne, búl әri-beriden song ana bir aitqanday tosyn janalyq ta emes, auyldaghy kәdimgi túraqty týrde bolyp jatatyn tirshilik. Degenmen, mәsele osy jerge kelip tirelgende oqyrman jazushynyng negizgi maqsaty ne bolghanyn aiqyn týsine bastaydy. Sol sәt bylay suretteledi: «...Qane, bala, endi qoshqarynnyng baryna nazar audaralyq, «bismilla» dep isimizdi bastalyq. Sen, bar, qoshqarynnyng basyna ie bol, men jaqqa qarama. ...Kenet aq qoshqar basyn kekjeng etkizip, qinala yshqyndy. Beyqam otyrghan meni úshyryp jibere jazdady. Men qayta úmtylyp bar kýshimmen mýiizinen basa týstim. Qúlaghym shynyldap, boyym dirildep, ishim alay-týley. Pys-pys etip, kýibendep jatqan Eleusizdin: - Pa, pa, bar-aq eken, dýnie shirkin! - degen kónildi dauysy shyqqanda ghana esimdi jidym. Aq qoshqar da súlyq, qimylsyz jatyr».

Jazushynyng basty keyipker etip әli kәmelettik jasqa jetip ýlgermegen balany aluy zandylyq ta siyaqty. Birinshiden, bala әli betine siya týsip ýlgermegen taza paraq tәrizdi. Ekinshiden, obal-sauap degen úghym qúlaqqa bala kezden sine beruge tiyis. Ras, qoshqardy tarttyru (aqtau) kýndelikti sharuanyng biri ghana. Búl jerde ýlkenderding kózqarasy birdey. Al, balagha búl әreket obal siyaqty kórinedi. Onyng ýstine naq osy sharuanyng bel ortasynda jýru qozysyn sharana kezinen biletin balagha shetin jaghday bolyp kórinbek. Osy rette myna jaydy da aita ketelik. Batys-armyan poeziyasynyng iri ókili Daniel Varujannyng «Alghashqy kýnә» («Pervyy greh») dep atalatyn aq ólenmen jazylghan balladasy bar. Tauda, qyzyldy-jasyldy sәnimen qúlpyrghan qyratta әppaq laghyn baghyp jýrgen әdemi qyzdy ózin «taulardyng qojasymyn, ruhpyn» dep sendirgen ibilis arbap, әlgi laqty qúrbandyqqa shalugha kóndiruge tyrysady. Solay bolady da. Aqyr sonynda «aldanghanyn bilgen qyz toqtamastan enirey jylap, kóz jasymen eliktirgen Kýnәni juyp jatty», – dep ayaqtalady ólen.

Myna әngimening sonyna taman Múrattyng da tamaghyna óksik tyghylady. «...Kenet «osy men myna aq isekti qayda alyp kelemin?» - dep óz oiymnan ózim shoshyp, arqam terlep ketti. Búghan deyin qalaysha oiyma kelmegen, men múny әldekimge soyyp alu ýshin alyp kele jatyr ekenmin ghoy. Men sonda ózim baghyp-qaghyp ósirgen aq isegimdi ajal auzyna óz qolymmen aparyp bermekpin be?! Tamaghyma óksik tyghylyp, jylaghym kelip ketti», - degen joldar bar әngimede. Biraq búl aldanu da emes, әldenege qyzyghu da emes, sharasyzdyq bolatyn, ýlkenderding búiryghyna qarsy shygha almaytyn dәrmensizdik edi. Osy detali arqyly jazushy qazirgi qoghamnyng keskin-kelbetining key tústaryn beynelep otyrghanyn da bayqaymyz. Búl jerde auyldyng qalay bolghanda da qalany asyraytyndyghy deysiz be nemese qolynda biyligi barlardyng әlsizderge әlimjettik jasay beretindigi deysiz be әitpese qazaq psihologiyasyndaghy kónbistik minez deysiz be, әiteuir, keyipkerding eshqanday búiryqqa qarsy kele almaytyn jasqanshaqtyghyn qalay joramaldasynyz da erkiniz.

Jalpy Merekening qozyny, jogharyda atalghan armyannyng kórnekti aqynynyng laqty motiv retinde aluynyng óz syry bar. Typ-tynysh dýniyeni baghzy bir retterde tól nәsili de emes, aqyl oiy tolysa qoymaghan balalar da emes, ýlkender býldiredi. Tipti, dúrys niyetpen bolsa da bir býlingen nәrseni qaytadan ornyna keltiru mýmkin bolmaytyn jaghdaylar kóp kezdesedi. Qayta ózine-ózi senimdi ýlkender, aitalyq, sol býlingen nәrseni әri qaray jalghastyra bermek. «Qayran, aq-adal malym-ay, taghy da men aldadym-au seni», - dep óksigime túnshyghyp sonyna qarap qala berdim» dep ayaqtalady әngime. Merekening әngimesindegi «Aymýiizdin» aqyr ayaghynda osylaysha әldekimderge soyys retinde attandyryluynyng nemese shapqylap jýrgen sýikimdi laqtyng qúrbandyqqa shalynuynyng osynday úqsas týiini bar. Al sonday úqsastyqtardy publisistikagha ainaldyru barlyq kezenderde ózin-ózi aqtamay bermeydi. Mysaly, lirikalyq tuyndylardy oqugha qalyptasqan oqyrman orta joldan kiylige ketken kósemsózge oqshyray qarauy mýmkin. Ár týrli basylymdarda úzaq jyldar boyy qyzmet etken M.Qúlkenov múnyng qúpiyasyn, әriyne, jaqsy biledi. Sol sebepti key oilaryn publisistikagha sýireuden góri proza janryna ainaldyrghandy maqúl kóredi. Al myna әngimedegi basty keyipker «nege bala?» degenge kelsek, Mәkeng әuelgide Fariza Ongharsynovanyng qasynda, «Qazaqstan pioneri» gazeti men «Pioner» jurnalynda qyzmet etken ghoy. Úzaq jyldar boyy balalar ómirin, olar qyzyqqan taqyryptardy zerttegen qalamgerge naghyz tanys taqyryp – balalar ómiri bolatyny da sodan.

Gazet dep qaldyq qoy. Endi Merekening búl taraptaghy qyzmetterine de toqtala ketkenimiz jón bolmaq. Tipti gazette qyzmet etpey-aq, sonday-aq gazet betterindegi publisistikadan aulaq jýrip-aq jazushy bop ketkender de joq emes. Áytse de keshege deyin kóp qalamgerding jazushylyqqa gazet arqyly kelgeni dau tudyrmasa kerek. Jogharyda N.Nekrasovtyng qalamyna ilikken «Pesny mne meshaly byti boysom» degen joldy keltiruimizding osynday mәnisi bar edi. Juyrda «Egemen Qazaqstan» gazetinde kórnekti jazushymyz Tynymbay Núrmaghambetovting әriptes aghasy Sayyn Múratbekov turaly shyn yqylaspen jazghan maqalasy jariyalandy. Sonda Tynymbay: «...Júmysty tastau - tek Rasputinning tabandylyghynan tuyndap túrghan minez. Bir jaghynan HIH ghasyr jazushylarynyng ónegesinen de bolar dep oilaymyn. Al bizding Sayyn Múratbekov ana jerge, myna jerge bastyq bolghannan ne tapty? Jýzdik, toptyq aitystardyng ortasynda jýrdi. Odan ne tapty?.. Men búl ókinishimdi Sәkendi tabalau ýshin aityp otyrghan joqpyn. Ókinishpen aityp otyrmyn. Óitkeni Sayyn Múratbekov әdebiyet esigin ashqan boyda-aq әdebiyetimizding ýlken ýmit artqan talanty bolghanyn búrynghy da, qazirgi de qalamgerlerimiz joqqa shyghara almaydy» degen bolatyn.

Kim bilsin, bәlkim, S.Múratbekovting sol jerlerde qyzmet etuge layyq iskerligi, tiyanaqtylyghy, ala jipti attamaytyn adaldyghy, talanttargha janashyrlyghy tәrizdi ózgelerde bola bermeytin qasiyeti ol kisining lauazymyn ósirip otyrghan shyghar. Onyng ýstine iri qyzmet kim kóringenge búiyra  (tapsyryla da) bermeydi ghoy. Beride demokratiyalyq jolmen Gruziya preziydenti bop saylanghan Zviad Gamsahurdianyng qyzmeti eki jyldan aspaghany barshagha mәlim, aqyry el ishinde tughan býlikten song Zviadtyng búl mansaby da kópke sozylmaghany ayan. Demek kadr tandau onay-ospaq sharua emes bolghany anyq.

Búny aityp otyrghanymyz, Mereke de qazirgi Qazaqstan Jazushylar odaghy basqarmasynyng tóraghalyghyna deyin әr jyldary «Ana tili» gazetinin, «Jalyn», «Tang Sholpan» jurnaldarynyng bas redaktory, «Qazaq gazetteri» JShS diyrektory, Qazaqstan Jazushylar odaghy tóraghasynyng orynbasary tәrizdi iri qyzmetter atqardy. Sonyng barlyghynda da abyroyly, bedeldi boldy. «Qúrmet», «Parasat», «Barys» ordenderimen marapattaldy. Qazaqstannyng enbek sinirgen qayratkeri atandy. Búl da qazaqtyng ózine deyingi ataqty adamdarynan Merekening boyyna sinirgen ýlgi edi. Arghy jaqtaghy Ghabit Mýsirepov pen Ghabiyden Mústafinderdi bylay qoyghanda, bertindegi Ánuar Álimjanov pen Oljas Sýleymenovter de qoghamdy dýrliktirerliktey artyq-auys qadamdargha barmaghany belgili.

Al osy qyzmet baspaldaqtary Merekening jeke tvorchestvolyq kәsibine bóget jasady ma? Áriyne. Qalamdy emin-erkin silteuine mýmkindik bola bermegeni ras. Áytpese qatardaghy qyzmette jýrgende jas Qúlkenov gazet oqyrmandaryn ótkir tildi, sheber iyirimmen jazylghan talay maqalalarmen quantqany shyndyq edi. Quantqany degendi aityp otyrghan sebebimiz, «Qarapayym halyq», «Ákim jәne onyng komandasy», «Shyndyq jәne ótirik», «Sýtten aq, sudan taza», «Bay men kedey», «Qazaq nege jalqau?», «Ministr jәne basqa atqa minerler» degen ataularmen bastalyp «Pysyq jigit», «Jataqhanadaghy sәbiyler», ««Volga» mingen balalar», «Pas», «Bir sabaq jip», «Para», «Arylu» tәrizdi zagolovkalarmen jalghasqan ózekti tuyndylargha oqyrmandar shynymen de rizashylyqpen ýnilgen bolatyn. Qay kezde de kórkem proza problemalargha qúrylghan elgezek publisistikadan sәl keyindeu jýretini belgili ghoy. Osyny qolyna alghash qalam ústaghan kezinen bastap anyq týisingen jazushy ilki qadamdaryn osynday ózekti taqyryptargha barudan bastady. Keyin osynyng jemisin tatty da.

Olay bolatyny, ilude bireui bolmasa jazushylar shygharmalarynyng ózegin negizinen kýndelikti ómirden alatyny belgili. Tipti qaghazgha týsirmegen kýnde de belgili bar taqyrypty zerttep jýrgende kórgen-baqqany keyin әldebir әngimesine (hikayatyna, romanyna) senimdi abzas bolyp ene ketedi. Búl rette Sәbit Múqanovtyng әigili «Móldir mahabbat» romanyn mysalgha alugha bolady. Súltanbek pen Bәtesting arasyndaghy mahabbattyng sony tragediyalyq jaghdaygha әkelip soghyp, sotqa úlasqanda osy proseske Sәbeng «Sosialdy Qazaqstan» gazeti atynan qoghamdyq aiyptaushy bolyp qatysady. Keyin sottaghy qújattardy, kuәgerlerding týsiniktemelerin paydalanyp jazushy «Adasqandar» dep atalghan romanyn jazady, sonynan «Móldir mahabbat» atauy berilgen ýlken shygharmanyng dýniyege kelu jayy osy edi. Búndaghy aitpaghymyz, shyn jazushynyng kózi men kónilinen eshbir oqigha tys qalmaydy, oqigha ghana emes, kishigirim detalidar da kәdimgidey roli atqaryp jatady. Tek bir ereksheligi, gazetke, jurnalgha jariyalanghan materialdardyng ishinde bir qaynauy kem boluy mýmkin. Al kórkem prozada sol olqylyqtyng ornyn toltyru onsha qiyngha da týspese kerek.

Osyny tolyqtyryp aitar bolsaq, sekseninshi jyldardan bastap qazaq sóz ónerinde publisistika ilgeri oryngha shyqty. Ony qalamgerlerding ózi de moyyndady. Oghan deyin proza men poeziyanyng aldyna esh janr týsip kórmegen bolatyn. Endi qoghamdyq qúrylysqa enip jatqan ózgerister baptanuy jaybaraqat prozany da, atqan oqtay shapshang jazylatyn úshqyr poeziyany da ekinshi oryngha yghystyrghanday boldy. Búnyng birinshi sebebi, oqyrmannyng әdeby kórkemdik tolghanystardy asyqpay kýtip otyrarlyqtay uaqyty bolyp jarytpady, eshtene bitpese de bitirgendey bolyp kórinetin jantalas kóbeydi, ekinshiden, tirshilikting әr salasyndaghy qym-quyt sapyrylystar dereu ýn qatudy talap etti, oqyrman sozalanday qimyldaugha daghdylanyp qalghan qalam qayratkerlerinen jana sóz kýtti. Mysaly, әigili romandarymen oqyrmanyn oqtyn-oqtyn susyndatyp otyratyn Shynghys Aytmatovtyng ózi «Izvestiya» gazetinde stalinizm zardaptary jóninde kólemdi kósemsóz tolghaghany este qalypty. Qazaq jazushylary da búl dodadan tys qaluy mýmkin emes edi. Sol kezde qazaq kitaptarynyng tirajy kýrt azaya bastauy da qalamgerlerge basqasha sóz tolghaudyng jolyn kórsetkendey boldy. Mine, qazaq tilin (qazaq bolmysyn) órkendetuge júmylghan sol kóshting bas jaghynda Mereke Qúlkenov te jýrgen bolatyn. Jogharyda biz atap ótken maqalalardyng jazylu sebebi de, problemalardyng ashy aityluynyng qisyny da sol.

Áriyne, publisistikada ózindik iz qaldyrghan Mereke Qúlkenov dayyn prozashy da edi. Qadamyn audandyq gazetting shtattan tys tilshisi bolyp bastaghanymen, jýrek týkpirinde jazushylyq arman býlkildep túratyn. Kýlli qazaq tanityn Fariza apasynyng qasyna kelgesin, oghan qosa birde osynda, birde Jazushylar odaghynyng aq sarayynda ýlkendi-kishili qalamgerlermen jýzdesip jýrgen song prozanyng aulasyna kiru ýshin ne qajettigin de kóniline týiip jýretin. Demeushisi - әskery qyzmet pen uniyversiytettegi oqu. Auylda ósken qysqasha ómirbayany ekibastan bar, búl ómirbayan tym sholaqtau kóringenimen, onyng astarynda az-kem ómirlik tәjiriybe de jatqan. Osy ýsheuin týgendep alghan song Mәkeng kelesi baspaldaqty attaugha әzirlenip jýrgen. Keyin әngimelerine, mysaly, jogharyda sóz etken «Aymýiiz» hikayasyndaghy alghashqy abzastan songhy nýktege deyin sozylghan oqighalardy bayypty bayandauynyng týpki negizinde sol kezde kórgenderi, sezgenderi jatatyn edi.

Bylaysha aitqanda, Mereke auyl ómirin jazuda asa bir qiynshylyqtargha tap bolghan joq. Mysaly, ol bir әngimesinde auylyn bylay suretteydi: «Bizding Múqyr dep atalatyn auyldyng tabighatynyng bir jaman, bir jaqsy qasiyeti bar. Auyl shúnqyr siyaqty ýlken sayda ornalasqandyqtan ba, tang atyp, kýn shygha bere ontýstik jaqtan yshqynghan qatty jel túrady da tónirek alay-týley topyraq dauylgha ainalady. Kóz ashtyrmaytyn topyraq boran. Oghan jazdyng aptap ystyghyn qosynyz. Ýiden shyqqan adamnyng tamaghyn, kensirigin keptirip dem aldyrmay tastaydy. Al ekpindey soqqan topyraq dauyl auzy-múrynyna kirip, kózinnen jas sorghalatyp әbden úiqy-túiqyndy shygharady. Auylgha syrttan kelip, qyr basynan qaraghan adamgha Múqyrdyng barlyq ýii, qora-qopsy, mal-jayy yshqyna soqqan topyraq dauylgha qasqaya qarsy túryp, órshelene algha úmtylyp kele jatqanday kóriner edi. Mening týsinbeytinim: myna qatty jel men dýley dauyldyng jaz boyy toqtamay ýzdiksiz boraytyndyghy. Men ylghi, «shirkin anau kinolarda kórsetetin orys ormandarynday auyldy qorshap aghash egip tastasam» dep armandaymyn. Biraq búl armanymnan tez qaytamyn, óitkeni auylda su tapshy. Sonsha kóp aghash eksem, sudy qaydan tabamyn dep kýiinemin. Óitkeni bizding Múqyrdyng túrghyndary auyzsudy satyp ishedi, malyn da sol satyp alghan sudan suarady. Bir vodovoz su birjarym myng tenge túrady».

Osy tústa oqyrman keyipkerge jaqynday týsedi. Onyng ómir sýrip jatqan auyly turaly biraz mәlimet alady. Bәlkim, ózderining de tap osyghan úqsas auylda ómir keshkenderi eske týsedi. Yaghni, avtor oqyrmandaryn oqighanyng naq ortasyna әkeledi. Kelesi bir tústa sol shaghyn eldi mekenning týngi tynysynan da habardar etedi: «...Al múnda múqyrlyqtardan basqa jan balasy bilmeytin bir raqat bar. Ol - auyldyng maqpal týni. Kýni boyy ýzdiksiz soqqan topyraq boran qas qaraya sap tyiylady. Typ-tynysh tylsym dýniye. Auyl týgeldey terezelerine kýnnen qorghanyp gazet japsyryp tastaghan qapyryq ýilerinen shyghyp, keshki astaryn dalada, sәkining ýstinde iship, dalada úiyqtaydy. Tәniri kýni boyy kórgen azaptarynyng óteui bolsyn degendey múqyrlyqtargha osynday ghajayyp týn syilaghan. Auyl týgeldey mәre-sәre bolyp jatady, týngi tynyqty búzghan kýlkiler, sambyrlay sóilegen sózder, ara-kidik móniregen búzau, manyraghan qozy-laqtyn, bozdaghan botanyn, ýrgen itting dauysy, bәri bәri qosylyp, osy momaqan auyldyng arqayyn ómirinen habar bergendey bolady. Biz - balalar bir kórpening astynda jatyp túp-túnyq aspangha qaraymyz. Jypyrlaghan júldyzdar, jarqyraghan Ay bizding bala qiyalymyzdy ósirip jiberedi. Qúsjolyn, Temirqazyq júldyzyn tamashalaymyz. Artyna aq jolaq qaldyryp, shamdary jypylyq qaghyp, raketalar úshady».

Búl ýzindilerdi úzaqtau etip berip otyrghan sebebimiz, jazushylar tek keyipkerding ózin ghana emes, onyng meken-qonysyn jan-jaqty suretteu arqyly da әrqily oy týyge әser etetini ras. Taghy bir sebep, keyingi jas prozashylar oqighanyng qay jerde ótip jatqanyn úghyndyru barysynda qazaqqa tanys emes obektilerdi býge-shigesine deyin surettegenmen, auyl adamdary jaqsy biletin tirshilikti beynelegende qalamyn siyagha siyrek batyrady, sirә, oqyrmangha onsyz da mәlim ghoy dep oilaytyn boluy kerek. Sondyqtan da Mәkenning Múqyr auylynyng tabighy ereksheligin egjey-tegjeyli bayan etui qúptarlyq qana emes, óte qajet kórkemdik prinsip dep oilaymyz. Yaghny әleumettik orta onda ómir sýretin adamdardyng psihologiyasyn da ózine ynghaylap qalyptastyratynyn avtorlar eske ústauy tiyis. Aytalyq, әldebir týkpirdegi Múqyr auylynyng abyr-dabyrdan ada tynysh ómir keshui keyipker Múrattyng da minezine óz boyauyn qosqan. Bara jatqannyng baltasyna, kele jatqannyng ketpenine jarmaspay-aq tirshilik keshe beretin auyldan osy Múrat tәrizdi qaq-soqta sharuasy joq, sezimtal bala tәrbiyelenip shyghuy zandylyq.

IYә, Mәkeng auyl tirshiligin kórgen, bilgen. Al qala ómiri... Bir kedergi bolsa osy tústan shygha kelui kerek edi. Biraq jas kezindegi jurnalistik izdenisteri osy tústa ony qos qoltyghynan demep jýrdi. Almaty ýlken shahar ekendigine kimning dauy bar. Europalyq qala retinde boy týzegeni de ras. Degenmen eluinshi-alpysynshy jyldary astana ózderiniki ekenin anyq týsine bastaghan, oqyghan-toqyghan qyr qazaqtary osy ordagha birtindep kele bastady. Solaysha submәdeniyetting irgetasy qalandy. Endi KazGU, KazPI, JenPI, AZVY tәrizdi ylghy qazaqtyng úl-qyzdary oqyp jýrgen joghary oqu oryndarynyng týlekteri reti kelse Almatyda qalugha tyrysatyn boldy. Búlargha múnda әueli bilim, óner izdep kelgen osy Mereke tәrizdi otbasy iyeleri qosyldy. Qosylghanda búlar óz bastaryn ghana әkelgen joq, bala-shaghalaryn jetelep jetti. Sóitip qazaqy elitalyq qauymdastyqtyng uyghy shanshylyp, shanyraghy tiktele bastady. Jeke pәterge qoldary jetpey jýrip, qazaq mektebinde oqytu ýshin balalaryn qalanyng ana shetinen myna shetine tang atar-atpastan tasymaldaghan da osylar edi. Búl buynnyng qalalyq qazaq intelliygensiyasyn qalyptastyrugha sinirgen osy enbekterin biz úmyt qaldyrmauymyz kerek-aq. Búnyng әdebiyetke tiygen bir paydasy - shahargha qonys tepken jazushylar, әriyne, auyl ómirin jaqsy bildi, búl rette sauyryna qamshy tiygizbeytin. Búdan song qalalyq jana túrmysqa birtindep beyimdelu arqyly shahardyng tynys-tirshiligine de barlau jasap qoyatyn.

Merekening «Bólmege týsken sәule», «Ýrey», «Qylkópir», «Qoshtasu», «Eskertkish», «Jaryq berushi», «Ýshinshi dauys» tәrizdi әngimeleri birynghay qala ómirin qamtidy. Jazudyng qúpiyasyn mengergen qalamgerge, rasyn aitqanda, taqyryptyng (әngimedegi oqigha ornynyn) auysuy keri әserin tiygize almaytyn siyaqty. Sebebi keyipkering - tanys beyne; qysta týiirshik qary, jazda qúm aralas topyraghy boraytyn shalghay auyldan kelgeni bolmasa, búlar da qazir qalanyng   ziyaly túrghyndary. Áriyne, auyl men qala tirshiligining psihologiyasy arasynda azdaghan aiyrmashylyq bar. Auylda jaghang jaylaugha ketip emin-erkin jýretin bolsan, qalada anda-sanda ózindi-ózing baqylap qoyghanyng jón. «Ýy ózimdiki deme, ýy artynda kisi bar» deytin kenesti sózding kerek jeri osy. Múndaghy adamdardyng әuelden qalyptasqan qazaqy salt-dәstýrdi eskermey ketetinderi de bar. Jazushy osylardy da úmyttyrmay, ýnemi jadty janghyrtyp otyruy kerek. Osy rette jazushynyng «Ýrey» әngimesin sóz ete ketkendi maqúl kórip otyrmyz.

«Kóp qabatty zәulim ýiding podezinen shyqqan ashy dauys túrghyndardy kenet әbigerge týsiredi. Biraq ashy dauystyng iyesine - mysyqtyng kip-kishkentay balasyna jaqyndaugha eshkimning yqylasy bolmaydy. Intelliygent shal: «Osy jasqa kelgenshe beybastaqtyng talayyn kezdestirip edik. Biraq mysyqtyng balasyn podezge laqtyrghan kórgensizdikti alghash kóruim» de kýnkildese, jalghyzbasty әiel: «Súramanyz, býgingining adamdarynan bәrin kýtuge bolady» dep kósemsiydi. «Jolama! Júqpaly auruy bolsa, qaytesin» dep qisyndaghan kelinshek te tap bola ketedi». Sóitip podezdegi әngimeler odan әri nәtiyjesiz talqylaugha úlasa beredi. Onyng sony qashangha deyin sozylaryn kim bilsin, әiteuir, bir adam ghana batyl qimyl kórsetedi. Ol da maskýnem bireu edi. Sol maskýnem mysyqty syrtqa laqtyryp, podezding esigin jauap alady. Osydan song әlginde antalay ashylghan esikter birden sart-súrt jabylyp, auyzeki talqylaular da sap tiylady. Bәlkim, túrghyndar ishterinen әlgi maskýnemge alghys ta aityp jatqan shyghar dep oilaysyn. Búl jerdegi avtordyng pozisiyasyn syrttay tap basyp aitu qiyn. Qayyrymsyzdau qylyq kórsetken maskýnem jandy ishtey jek kórip qaluynyz da mýmkin, biraq batyl sóilep, batyr qylyq kórsete almaghan bir podezd toly túrghyndargha ne derindi bilmeydi de ekensin. Osynyng bәri bizding qoghamnyng tap qazirgi ylghal jerdi basudan aldyn ala saqtanyp túratyn әsire saq minezin de kórsetpey me?! Jazushynyng bylayghy júrt nazar audara bermeytin әreketin qaghazgha týsirudegi basty maqsaty, bәlkim, osy shyghar. Morali turaly әngimeleu tek әldekimning qanypezer qylyghyn әshkereleu de emes, osynday sәtterde ýnsiz qalmau, әreketsizdikke moyynúsynbau da ekenin eskere beremiz be? Ángimening «Ýrey» dep ataluynyng osynday sebepteri de bar eken.

Jazushynyng «Jýrek» әngimesin oqyghanda podezdegi osy oqigha jәne eske týse ketedi. Sәrsen - oqyghany mol, qajet deseniz, jazudy bylay qoyghanda, sóilegende de des bermeytinderding biri. Óstip qyzmetin abyroymen atqaryp jýrgen azamattyng kónil-kýiin telefonmen jetken bir auyz sóz búzady - «Tez jetpesen, mynau meni sharshatty». Zayybynyng dausy. Jalghyz úl taghy da iship kelgen. Al ishkilikting sony - ýy ishining berekesin ketiretini әrkimge de mәlim. Biz әngimeni songhy nýktesine deyin qaytalamay-aq qoyalyq, biraq osy tústa taghy da moraligha soqpay óte almaymyz. Jogharyda әngime turaly sózimizdi «oqyghany mol» dep bastadyq ta, alayda oghan «toqyghany da mol» degen ózi súranyp túrghan tirkesti qosa almadyq. Qazir osynday adamdardyng úqsas tipteri payda bolghany mәlim. Kópting aldynda da, óz otbasynda da sóileuge sheber. Sheber bolatyndyghy, osy kýni tәlim-tәrbie haqynda jazylghan kitaptar jetkilikti, gazet-jurnaldarda da maqalalardan ayaghyndy alyp jýre almaysyn, kerek deseniz, jalpy júrt bile bermeytin neshe týrli derekter de tabylady. Biraq osynyng bәrin oqyghanmen sol sózder Sәrsenning sanasyna sinip jarytpaydy da. Áueli óz sanasyna sinbegen sózdi Sәrsen keyipkerimiz qaytip ózgelerge sinire alsyn? Búny bir desek, ekinshiden, kez kelgen kisining qauashyghyna taghylymdy sóz tәrbie bop júghysa bere me.

«Janbyrdan keyin» dep atalghan әngimedegi Mәrziya kempir de kónili jarymjan ana. Kempirding ýili-kýili, balaly-shaghaly bop kórkeyip ósip kele jatqan qyzy opat bolady da, kýieu bala onyng jylyn kýtpey ýilenip alady. Qazaqy kózqaraspen qaraghanda búl tipti de adamgershilik normasyna syimaytyn qylyq. Mine, osy tústa da aldymyzdan kóldenendep morali mәselesi shygha keledi. Jalpy morali degeniniz – qalalyq nemese auyldyq, eski nemese jana bolyp bólinbeydi. Qay ortada jýrseniz de adamgershilik qasiyetti ústanu – paryzynyz. Sirә, jogharyda aitylghan, gazetterde jariyalanghan publisistikalyq maqalalardyng әseri keyin Mereke prozagha qadam basqan song sonynan qalmay erip jýrgen tәrizdi. Nemese sol maqalalarda әldebir jaghdaylarmen aitylmay qalghan oilar jazushynyng qalamyn osy morali taqyrybyna qaray sýirete beretin boluy kerek. Álbette morali – qolyna qalam alghan sóz iyesining tiline ilikpey qalmaytyn taqyryp. Tek búl rette keyipkerdi únamdy nemese únamsyz etu ýshin jasandylyqqa barmau kerek eken. Myna әngimede avtor aldyna tap onday maqsat qoymaghany angharylyp túrady. Kýieu bala qyzynyng ziratyn túrghyzbaghany bir soqqy bolsa, sol qyzynyng tósegi sumay jatyp tósek janghyrtqany kempirge ekinshi soqqy bolyp tiyedi. Osy jerde oqigha shiryghyp, oqyrmangha eki jaq birin-biri kórmestey bolyp aiyrylysatynday jaghday tuyndap kele jatqanday kórinedi. Sóiter me edi, tek qyzynyng ornyna kelgen jas kelinshekting ibaly, әdepti, kórgendi minezi ghana qart ananyng jýregin jibitedi. Álginde aitqanymyzday, jazushy aldyn ala únamdy (únamsyz) beyne jasaugha úmtylmauy, oqighany óz jelisine qaray órbitip otyruy әuelgide ókpe-renishpen bastalghan jaydy osylaysha jaybaraqat ayaqtaugha negiz bolghanyn angharamyz. Rasynda da búl rette prinsip oqyrman izdep otyratyn únamdy (únamsyz) keyipker jasau emes, әdeby harakter jasauda edi ghoy. Qalamger sol maqsatyna jetken.

Eger tizbektey bersek, M.Qúlkenov somdaghan keyipkerlerding әrqaysysyna әr týrli minezdeme beruge bolady. Biraq biz oghan barmaymyz. Óitsek qoi qaymaq kók sýtke ainalyp kete me dep te qorqamyz. Tek әr әngimening astarynda morali mәselesi jatatynyn eskertkimiz keledi. Eng aldymen suday taza, sýttey aq adamgershilik qasiyet ilgeri qoyylghan qazirgidey zamanda prozanyng osynday baghyt aluynan, oghan osy Mәkeng tәrizdi qalamgerlerding ýn qosuynan kýtetin ýmitimizding kóptigin aita ketsek deymiz. Qala desek te, dala desek te, kóz aldymyzgha sol mekenderde ghúmyr keship jatqan túrghyndar keletini sózsiz. Olar, әriyne, ylghy beytanys bireuler emes, osy ózimiz nemese ózimizding qasymyzda jýrgender. Onashalanyp kitap oqyp otyrghanda ózindi ainadan kórip otyrghanday әserde qalatyn kezdering bolady. Al ainagha ókpeley almaysyn.

Sol ainanyz - jazushy. Sol ainanyz býgingi kýndi ghana emes, ótken dәuirlerdi de anyq kórsetip beredi.

Jazushy, kósemsózshi, baspager M.Qúlkenov «Mahambet kitaphanasy» seriyasymen 20 tomdyq kitap shygharyp, «Mahambet eli» atty kitap-alibomdy ýsh tilde (qazaq, orys, aghylshyn) dayarlap, «Bukeevskoy Orde 200 let» jobasy boyynsha jaryq kórgen alty tomdyq kitaptyng jalpy redaksiyasyn basqardy. Búghan qosymsha «Mahabbat múnarasy», «Jәngir han» dep atalatyn piesalar jazghany da mәlim.

Al Jazushylar odaghyn basqaru kezenine kelsek, búl mansapta jýrip te Merekening qyruar ister tyndyrghanyn bilemiz. Keyingi eki-ýsh jyldyng shiyreginde Jazushylar odaghy Mәdeniyet jәne aqparat ministrligimen birige otyryp  «Qazaqstannyng әdebiy-tanymdyq panoramasy» degen seriya boyynsha birneshe jas qalamgerding kitaptaryn shygharyp berdi. Jas qalamgerlerding «Jazushylardyng әdeby mektebi» jobasy boyynsha taghylymdyq-tәlimdik dәris tyndauyn úiymdastyrdy. Al ýsh birdey jas jazushygha qalamaqy tóletkizip, ýsh roman jazghyzuy talapkerler týgili, ýlken tәjiriybe jinaghandar da aita jýrerliktey is boldy.

Degenmen, qalay bolghanda da, Mereke Qúlkenov – jazushy. Jazushy bolghanda da shygharmalary kónilge qonymdy, oqighalary, oqighalargha qajetti kórinisteri tútas mәtinning boyynda sheber qiilasyp túratyn, psihologiyalyq bederleri este qalyp qoyatyn, kórkemdik, әdemilik komponontteri sezimdi oyatyp, kónildi qanaghattandyratyn tuyndylar iyesi. Ol úsynatyn, mysaly, morali taqyryby jalang uaghyzgha jyghylmaydy, jaltyldaq, jyluy joq sózderdi quyp ketpeydi, qalamger útqanda da kórkem bayandaularymen, suretkerligimen útady.

Abai.kz