وسى زامانعى ۇعىمداردى وتە ءدال بەرەتىندىكتەن جازۋ-سىزۋى ەرتەرەك دامىعان ورىس كلاسسيكتەرىنە سوقپاي كەتپەسكە بولمايدى. سولاردىڭ ءبىرى – نيكولاي نەكراسوۆ ەدى. سول كىسىدەن قالعان ءبىر شۋماق، مىسالى، بىلاي ءوربيتىن:

زناي،ديتيا:ەي دولگيم،ياركيم سۆەتوم

نە گورەت نا يمەني موەم:

منە گورەت نا يمەني موەم:

پەسني منە مەشالي بىت بويتسوم

وسى شۋماقتى جازۋشى مەرەكە قۇلكەنوۆ تۋرالى اڭگىمەمىزگە تۇزدىق ەتۋدىڭ ەش ايىبى جوق. راس، مەرەكەنىڭ ادەبيەتشىلەردى جابىلا اتقا وتىرىپ، جالاڭ قىلىش جارقىلداتۋعا شاقىرعان كەزى جوق. بىراق قىلىش جارقىلداتۋدىڭ سوڭى نەمەن اياقتالاتىنىن، ال ۇران كوتەرۋشىلەردىڭ نەنى كوزدەيتىندىكتەرىن قىرعىزستانداعى بىرنەشە دۇربەلەڭنەن سوڭ دۇرىس پايىمداعانداي بولدىق. سونداي دۇربەلەڭنىڭ ءبىرىن ءوزىمىز دە باستان كەشە جازدادىق. ونىڭ ەسەسىنە مەرەكە ابدەشۇلى قازاقستانداعى تانىمال ساياساتكەر ءامىرجان قوسانوۆپەن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ بەتىندە بىرنەشە رەت بايىپتى اڭگىمە-سۇحبات جاسادى. قاراپ وتىرساڭىز، ءامىرجانداردىڭ دا، مەرەكەلەردىڭ دە يلەيتىنى ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعى ەكەن. اۋىزەكى اڭگىمەلەردە دە، ازىن-شوعىن ماتەريالداردا دا مىناۋ قازاق دەگەن حالىقتىڭ ءار ءىسىن مەنسىنبەيتىن كەسىر مىنەزدىلەر ەندى سالاۋاتتى ۇلت بولامىز با دەگەن تالپىنىس وركەن جايىپ كەلە جاتقاندا، تىرناق استىنان كىر ىزدەۋگە تىرىسىپ، باياعى كەمشىلىكتەردىڭ ءبارىن قايتا تىزبەلەپ، سولاردى ەسكە سالۋ ارقىلى «اي، ەندى ەل بولۋىڭ قيىن-اۋ، قازاق» دەگەن ماعىنادا ۇگىت-ناسيحاتتى قوزداتىپ وتىراتىن «اسا قيىن دەرتكە شالدىققانىن» وسى ەكى قايراتكەردىڭ سۇحباتىندا ءبىرشاما ايتىلدى دا.

مۇنى مەرەكە قۇلكەنوۆ ءبىر اڭگىمەسى ارقىلى ەشكىمنىڭ جانىنا باتىرماي، سىپايىلاپ ەسكەرتىپ وتكەن بولاتىن. ءبىز جازۋشىنىڭ «ءايمۇيىز» اڭگىمەسى تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. بۇرىنعى دۇنيەلەرىنەن كەيىنىرەك جازىلعان وسى اڭگىمەدە قازاقتىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگى بولمىس-ءبىتىمى تولىق بەينەلەنەدى. اڭگىمەدە اسا كوپ كەيىپكەر دە جوق: مۇرات دەگەن بالا مەن ونىڭ «ءايمۇيىز» اتانىپ كەتكەن قوزىسى، سوڭىنان الدەكىمدەرگە سويىپ جەۋگە بەرىلگەن اسىل تۇقىمدى قوشقارى. بار-جوعى وسى. بىراق وسى ارالىقتا وتكەن وقيعالار بۇكىل عاسىرىمىزدىڭ اششى-تۇششى وقيعالارىن جانامالاي قامتىپ وتەدى. قامتىعاندا، تۇرمىستىق-ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ارقىلى ەمەس، وقىرماننىڭ جۇرەگىن شىمشىپ وتەتىن بايانداۋلار ارقىلى قامتيدى. ادامنىڭ جان-جانۋارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن پەندەشىلىكتىڭ قاراۋ كوزقاراسى جەڭىپ شىعادى. ەڭ قاسىرەتتى تۇس - قوزىنىڭ ايدىك قوشقارعا اينالعان سوڭ تارتتىرىلۋى. ارينە، بۇل ءارى-بەرىدەن سوڭ انا ءبىر ايتقانداي توسىن جاڭالىق تا ەمەس، اۋىلداعى كادىمگى تۇراقتى تۇردە بولىپ جاتاتىن تىرشىلىك. دەگەنمەن، ماسەلە وسى جەرگە كەلىپ تىرەلگەندە وقىرمان جازۋشىنىڭ نەگىزگى ماقساتى نە بولعانىن ايقىن تۇسىنە باستايدى. سول ءسات بىلاي سۋرەتتەلەدى: «...قانە، بالا، ەندى قوشقارىڭنىڭ بارىنا نازار اۋدارالىق، «بيسميللا» دەپ ءىسىمىزدى باستالىق. سەن، بار، قوشقارىڭنىڭ باسىنا يە بول، مەن جاققا قاراما. ...كەنەت اق قوشقار باسىن كەكجەڭ ەتكىزىپ، قينالا ىشقىندى. بەيقام وتىرعان مەنى ۇشىرىپ جىبەرە جازدادى. مەن قايتا ۇمتىلىپ بار كۇشىممەن مۇيىزىنەن باسا ءتۇستىم. قۇلاعىم شىڭىلداپ، بويىم دىرىلدەپ، ءىشىم الاي-تۇلەي. پىس-پىس ەتىپ، كۇيبەڭدەپ جاتقان ەلەۋسىزدىڭ: - پا، پا، بار-اق ەكەن، دۇنيە شىركىن! - دەگەن كوڭىلدى داۋىسى شىققاندا عانا ەسىمدى جيدىم. اق قوشقار دا سۇلىق، قيمىلسىز جاتىر».

جازۋشىنىڭ باستى كەيىپكەر ەتىپ ءالى كامەلەتتىك جاسقا جەتىپ ۇلگەرمەگەن بالانى الۋى زاڭدىلىق تا سياقتى. بىرىنشىدەن، بالا ءالى بەتىنە سيا ءتۇسىپ ۇلگەرمەگەن تازا پاراق ءتارىزدى. ەكىنشىدەن، وبال-ساۋاپ دەگەن ۇعىم قۇلاققا بالا كەزدەن سىڭە بەرۋگە ءتيىس. راس، قوشقاردى تارتتىرۋ (اقتاۋ) كۇندەلىكتى شارۋانىڭ ءبىرى عانا. بۇل جەردە ۇلكەندەردىڭ كوزقاراسى بىردەي. ال، بالاعا بۇل ارەكەت وبال سياقتى كورىنەدى. ونىڭ ۇستىنە ناق وسى شارۋانىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرۋ قوزىسىن شارانا كەزىنەن بىلەتىن بالاعا شەتىن جاعداي بولىپ كورىنبەك. وسى رەتتە مىنا جايدى دا ايتا كەتەلىك. باتىس-ارميان پوەزياسىنىڭ ءىرى وكىلى دانيەل ۆارۋجاننىڭ «العاشقى كۇنا» («پەرۆىي گرەح») دەپ اتالاتىن اق ولەڭمەن جازىلعان باللاداسى بار. تاۋدا، قىزىلدى-جاسىلدى سانىمەن قۇلپىرعان قىراتتا اپپاق لاعىن باعىپ جۇرگەن ادەمى قىزدى ءوزىن «تاۋلاردىڭ قوجاسىمىن، رۋحپىن» دەپ سەندىرگەن ءىبىلىس ارباپ، الگى لاقتى قۇرباندىققا شالۋعا كوندىرۋگە تىرىسادى. سولاي بولادى دا. اقىر سوڭىندا «الدانعانىن بىلگەن قىز توقتاماستان ەڭىرەي جىلاپ، كوز جاسىمەن ەلىكتىرگەن كۇنانى جۋىپ جاتتى»، – دەپ اياقتالادى ولەڭ.

مىنا اڭگىمەنىڭ سوڭىنا تامان مۇراتتىڭ دا تاماعىنا وكسىك تىعىلادى. «...كەنەت «وسى مەن مىنا اق ىسەكتى قايدا الىپ كەلەمىن؟» - دەپ ءوز ويىمنان ءوزىم شوشىپ، ارقام تەرلەپ كەتتى. بۇعان دەيىن قالايشا ويىما كەلمەگەن، مەن مۇنى الدەكىمگە سويىپ الۋ ءۇشىن الىپ كەلە جاتىر ەكەنمىن عوي. مەن سوندا ءوزىم باعىپ-قاعىپ وسىرگەن اق ىسەگىمدى اجال اۋزىنا ءوز قولىممەن اپارىپ بەرمەكپىن بە؟! تاماعىما وكسىك تىعىلىپ، جىلاعىم كەلىپ كەتتى»، - دەگەن جولدار بار اڭگىمەدە. بىراق بۇل الدانۋ دا ەمەس، الدەنەگە قىزىعۋ دا ەمەس، شاراسىزدىق بولاتىن، ۇلكەندەردىڭ بۇيرىعىنا قارسى شىعا المايتىن دارمەنسىزدىك ەدى. وسى دەتال ارقىلى جازۋشى قازىرگى قوعامنىڭ كەسكىن-كەلبەتىنىڭ كەي تۇستارىن بەينەلەپ وتىرعانىن دا بايقايمىز. بۇل جەردە اۋىلدىڭ قالاي بولعاندا دا قالانى اسىرايتىندىعى دەيسىز بە نەمەسە قولىندا بيلىگى بارلاردىڭ السىزدەرگە الىمجەتتىك جاساي بەرەتىندىگى دەيسىز بە ايتپەسە قازاق پسيحولوگياسىنداعى كونبىستىك مىنەز دەيسىز بە، ايتەۋىر، كەيىپكەردىڭ ەشقانداي بۇيرىققا قارسى كەلە المايتىن جاسقانشاقتىعىن قالاي جورامالداسىڭىز دا ەركىڭىز.

جالپى مەرەكەنىڭ قوزىنى، جوعارىدا اتالعان ارمياننىڭ كورنەكتى اقىنىنىڭ لاقتى موتيۆ رەتىندە الۋىنىڭ ءوز سىرى بار. تىپ-تىنىش دۇنيەنى باعزى ءبىر رەتتەردە ءتول ءناسىلى دە ەمەس، اقىل ويى تولىسا قويماعان بالالار دا ەمەس، ۇلكەندەر بۇلدىرەدى. ءتىپتى، دۇرىس نيەتپەن بولسا دا ءبىر بۇلىنگەن نارسەنى قايتادان ورنىنا كەلتىرۋ مۇمكىن بولمايتىن جاعدايلار كوپ كەزدەسەدى. قايتا وزىنە-ءوزى سەنىمدى ۇلكەندەر، ايتالىق، سول بۇلىنگەن نارسەنى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرمەك. «قايران، اق-ادال مالىم-اي، تاعى دا مەن الدادىم-اۋ سەنى»، - دەپ وكسىگىمە تۇنشىعىپ سوڭىنا قاراپ قالا بەردىم» دەپ اياقتالادى اڭگىمە. مەرەكەنىڭ اڭگىمەسىندەگى «ءايمۇيىزدىڭ» اقىر اياعىندا وسىلايشا الدەكىمدەرگە سويىس رەتىندە اتتاندىرىلۋىنىڭ نەمەسە شاپقىلاپ جۇرگەن سۇيكىمدى لاقتىڭ قۇرباندىققا شالىنۋىنىڭ وسىنداي ۇقساس ءتۇيىنى بار. ال سونداي ۇقساستىقتاردى پۋبليتسيستيكاعا اينالدىرۋ بارلىق كەزەڭدەردە ءوزىن-ءوزى اقتاماي بەرمەيدى. مىسالى، ليريكالىق تۋىندىلاردى وقۋعا قالىپتاسقان وقىرمان ورتا جولدان كيلىگە كەتكەن كوسەمسوزگە وقشىراي قاراۋى مۇمكىن. ءار ءتۇرلى باسىلىمداردا ۇزاق جىلدار بويى قىزمەت ەتكەن م.قۇلكەنوۆ مۇنىڭ قۇپياسىن، ارينە، جاقسى بىلەدى. سول سەبەپتى كەي ويلارىن پۋبليتسيستيكاعا سۇيرەۋدەن گورى پروزا جانرىنا اينالدىرعاندى ماقۇل كورەدى. ال مىنا اڭگىمەدەگى باستى كەيىپكەر «نەگە بالا؟» دەگەنگە كەلسەك، ماكەڭ اۋەلگىدە فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ قاسىندا، «قازاقستان پيونەرى» گازەتى مەن «پيونەر» جۋرنالىندا قىزمەت ەتكەن عوي. ۇزاق جىلدار بويى بالالار ءومىرىن، ولار قىزىققان تاقىرىپتاردى زەرتتەگەن قالامگەرگە ناعىز تانىس تاقىرىپ – بالالار ءومىرى بولاتىنى دا سودان.

گازەت دەپ قالدىق قوي. ەندى مەرەكەنىڭ بۇل تاراپتاعى قىزمەتتەرىنە دە توقتالا كەتكەنىمىز ءجون بولماق. ءتىپتى گازەتتە قىزمەت ەتپەي-اق، سونداي-اق گازەت بەتتەرىندەگى پۋبليتسيستيكادان اۋلاق ءجۇرىپ-اق جازۋشى بوپ كەتكەندەر دە جوق ەمەس. ايتسە دە كەشەگە دەيىن كوپ قالامگەردىڭ جازۋشىلىققا گازەت ارقىلى كەلگەنى داۋ تۋدىرماسا كەرەك. جوعارىدا ن.نەكراسوۆتىڭ قالامىنا ىلىككەن «پەسني منە مەشالي بىت بويتسوم» دەگەن جولدى كەلتىرۋىمىزدىڭ وسىنداي ءمانىسى بار ەدى. جۋىردا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە كورنەكتى جازۋشىمىز تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆتىڭ ارىپتەس اعاسى سايىن مۇراتبەكوۆ تۋرالى شىن ىقىلاسپەن جازعان ماقالاسى جاريالاندى. سوندا تىنىمباي: «...جۇمىستى تاستاۋ - تەك ءراسپۋتيننىڭ تاباندىلىعىنان تۋىنداپ تۇرعان مىنەز. ءبىر جاعىنان ءحىح عاسىر جازۋشىلارىنىڭ ونەگەسىنەن دە بولار دەپ ويلايمىن. ال ءبىزدىڭ سايىن مۇراتبەكوۆ انا جەرگە، مىنا جەرگە باستىق بولعاننان نە تاپتى؟ جۇزدىك، توپتىق ايتىستاردىڭ ورتاسىندا ءجۇردى. ودان نە تاپتى؟.. مەن بۇل وكىنىشىمدى ساكەڭدى تابالاۋ ءۇشىن ايتىپ وتىرعان جوقپىن. وكىنىشپەن ايتىپ وتىرمىن. ويتكەنى سايىن مۇراتبەكوۆ ادەبيەت ەسىگىن اشقان بويدا-اق ادەبيەتىمىزدىڭ ۇلكەن ءۇمىت ارتقان تالانتى بولعانىن بۇرىنعى دا، قازىرگى دە قالامگەرلەرىمىز جوققا شىعارا المايدى» دەگەن بولاتىن.

كىم ءبىلسىن، بالكىم، س.مۇراتبەكوۆتىڭ سول جەرلەردە قىزمەت ەتۋگە لايىق ىسكەرلىگى، تياناقتىلىعى، الا ءجىپتى اتتامايتىن ادالدىعى، تالانتتارعا جاناشىرلىعى ءتارىزدى وزگەلەردە بولا بەرمەيتىن قاسيەتى ول كىسىنىڭ لاۋازىمىن ءوسىرىپ وتىرعان شىعار. ونىڭ ۇستىنە ءىرى قىزمەت كىم كورىنگەنگە بۇيىرا  (تاپسىرىلا دا) بەرمەيدى عوي. بەرىدە دەموكراتيالىق جولمەن گرۋزيا پرەزيدەنتى بوپ سايلانعان زۆياد گامساحۋرديانىڭ قىزمەتى ەكى جىلدان اسپاعانى بارشاعا ءمالىم، اقىرى ەل ىشىندە تۋعان بۇلىكتەن سوڭ زۆيادتىڭ بۇل مانسابى دا كوپكە سوزىلماعانى ايان. دەمەك كادر تاڭداۋ وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس بولعانى انىق.

بۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز، مەرەكە دە قازىرگى قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعالىعىنا دەيىن ءار جىلدارى «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ، «جالىن»، «تاڭ شولپان» جۋرنالدارىنىڭ باس رەداكتورى، «قازاق گازەتتەرى» جشس ديرەكتورى، قازاقستان جازۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءتارىزدى ءىرى قىزمەتتەر اتقاردى. سونىڭ بارلىعىندا دا ابىرويلى، بەدەلدى بولدى. «قۇرمەت»، «پاراسات»، «بارىس» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اتاندى. بۇل دا قازاقتىڭ وزىنە دەيىنگى اتاقتى ادامدارىنان مەرەكەنىڭ بويىنا سىڭىرگەن ۇلگى ەدى. ارعى جاقتاعى عابيت مۇسىرەپوۆ پەن عابيدەن مۇستافيندەردى بىلاي قويعاندا، بەرتىندەگى ءانۋار ءالىمجانوۆ پەن ولجاس سۇلەيمەنوۆتەر دە قوعامدى دۇرلىكتىرەرلىكتەي ارتىق-اۋىس قادامدارعا بارماعانى بەلگىلى.

ال وسى قىزمەت باسپالداقتارى مەرەكەنىڭ جەكە تۆورچەستۆولىق كاسىبىنە بوگەت جاسادى ما؟ ارينە. قالامدى ەمىن-ەركىن سىلتەۋىنە مۇمكىندىك بولا بەرمەگەنى راس. ايتپەسە قاتارداعى قىزمەتتە جۇرگەندە جاس قۇلكەنوۆ گازەت وقىرماندارىن وتكىر ءتىلدى، شەبەر يىرىممەن جازىلعان تالاي ماقالالارمەن قۋانتقانى شىندىق ەدى. قۋانتقانى دەگەندى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز، «قاراپايىم حالىق»، «اكىم جانە ونىڭ كومانداسى»، «شىندىق جانە وتىرىك»، «سۇتتەن اق، سۋدان تازا»، «باي مەن كەدەي»، «قازاق نەگە جالقاۋ؟»، «مينيستر جانە باسقا اتقا مىنەرلەر» دەگەن اتاۋلارمەن باستالىپ «پىسىق جىگىت»، «جاتاقحاناداعى سابيلەر»، ««ۆولگا» مىنگەن بالالار»، «پاس»، «ءبىر ساباق ءجىپ»، «پارا»، «ارىلۋ» ءتارىزدى زاگولوۆكالارمەن جالعاسقان وزەكتى تۋىندىلارعا وقىرماندار شىنىمەن دە ريزاشىلىقپەن ۇڭىلگەن بولاتىن. قاي كەزدە دە كوركەم پروزا پروبلەمالارعا قۇرىلعان ەلگەزەك پۋبليتسيستيكادان ءسال كەيىندەۋ جۇرەتىنى بەلگىلى عوي. وسىنى قولىنا العاش قالام ۇستاعان كەزىنەن باستاپ انىق تۇيسىنگەن جازۋشى ىلكى قادامدارىن وسىنداي وزەكتى تاقىرىپتارعا بارۋدان باستادى. كەيىن وسىنىڭ جەمىسىن تاتتى دا.

ولاي بولاتىنى، ىلۋدە بىرەۋى بولماسا جازۋشىلار شىعارمالارىنىڭ وزەگىن نەگىزىنەن كۇندەلىكتى ومىردەن الاتىنى بەلگىلى. ءتىپتى قاعازعا تۇسىرمەگەن كۇندە دە بەلگىلى بار تاقىرىپتى زەرتتەپ جۇرگەندە كورگەن-باققانى كەيىن الدەبىر اڭگىمەسىنە (حيكاياتىنا، رومانىنا) سەنىمدى ابزاتس بولىپ ەنە كەتەدى. بۇل رەتتە ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ايگىلى «ءمولدىر ماحاببات» رومانىن مىسالعا الۋعا بولادى. سۇلتانبەك پەن باتەستىڭ اراسىنداعى ماحابباتتىڭ سوڭى تراگەديالىق جاعدايعا اكەلىپ سوعىپ، سوتقا ۇلاسقاندا وسى پروتسەسكە سابەڭ «سوتسيالدى قازاقستان» گازەتى اتىنان قوعامدىق ايىپتاۋشى بولىپ قاتىسادى. كەيىن سوتتاعى قۇجاتتاردى، كۋاگەرلەردىڭ تۇسىنىكتەمەلەرىن پايدالانىپ جازۋشى «اداسقاندار» دەپ اتالعان رومانىن جازادى، سوڭىنان «ءمولدىر ماحاببات» اتاۋى بەرىلگەن ۇلكەن شىعارمانىڭ دۇنيەگە كەلۋ جايى وسى ەدى. بۇنداعى ايتپاعىمىز، شىن جازۋشىنىڭ كوزى مەن كوڭىلىنەن ەشبىر وقيعا تىس قالمايدى، وقيعا عانا ەمەس، كىشىگىرىم دەتالدار دا كادىمگىدەي رول اتقارىپ جاتادى. تەك ءبىر ەرەكشەلىگى، گازەتكە، جۋرنالعا جاريالانعان ماتەريالداردىڭ ىشىندە ءبىر قايناۋى كەم بولۋى مۇمكىن. ال كوركەم پروزادا سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ونشا قيىنعا دا تۇسپەسە كەرەك.

وسىنى تولىقتىرىپ ايتار بولساق، سەكسەنىنشى جىلداردان باستاپ قازاق ءسوز ونەرىندە پۋبليتسيستيكا ىلگەرى ورىنعا شىقتى. ونى قالامگەرلەردىڭ ءوزى دە مويىندادى. وعان دەيىن پروزا مەن پوەزيانىڭ الدىنا ەش جانر ءتۇسىپ كورمەگەن بولاتىن. ەندى قوعامدىق قۇرىلىسقا ەنىپ جاتقان وزگەرىستەر باپتانۋى جايباراقات پروزانى دا، اتقان وقتاي شاپشاڭ جازىلاتىن ۇشقىر پوەزيانى دا ەكىنشى ورىنعا ىعىستىرعانداي بولدى. بۇنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى، وقىرماننىڭ ادەبي كوركەمدىك تولعانىستاردى اسىقپاي كۇتىپ وتىرارلىقتاي ۋاقىتى بولىپ جارىتپادى، ەشتەڭە بىتپەسە دە بىتىرگەندەي بولىپ كورىنەتىن جانتالاس كوبەيدى، ەكىنشىدەن، تىرشىلىكتىڭ ءار سالاسىنداعى قىم-قۋىت ساپىرىلىستار دەرەۋ ءۇن قاتۋدى تالاپ ەتتى، وقىرمان سوزالاڭداي قيمىلداۋعا داعدىلانىپ قالعان قالام قايراتكەرلەرىنەن جاڭا ءسوز كۇتتى. مىسالى، ايگىلى روماندارىمەن وقىرمانىن وقتىن-وقتىن سۋسىنداتىپ وتىراتىن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ءوزى «يزۆەستيا» گازەتىندە ستالينيزم زارداپتارى جونىندە كولەمدى كوسەمسوز تولعاعانى ەستە قالىپتى. قازاق جازۋشىلارى دا بۇل دودادان تىس قالۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. سول كەزدە قازاق كىتاپتارىنىڭ تيراجى كۇرت ازايا باستاۋى دا قالامگەرلەرگە باسقاشا ءسوز تولعاۋدىڭ جولىن كورسەتكەندەي بولدى. مىنە، قازاق ءتىلىن (قازاق بولمىسىن) وركەندەتۋگە جۇمىلعان سول كوشتىڭ باس جاعىندا مەرەكە قۇلكەنوۆ تە جۇرگەن بولاتىن. جوعارىدا ءبىز اتاپ وتكەن ماقالالاردىڭ جازىلۋ سەبەبى دە، پروبلەمالاردىڭ اششى ايتىلۋىنىڭ قيسىنى دا سول.

ارينە، پۋبليتسيستيكادا وزىندىك ءىز قالدىرعان مەرەكە قۇلكەنوۆ دايىن پروزاشى دا ەدى. قادامىن اۋداندىق گازەتتىڭ شتاتتان تىس ءتىلشىسى بولىپ باستاعانىمەن، جۇرەك تۇكپىرىندە جازۋشىلىق ارمان بۇلكىلدەپ تۇراتىن. كۇللى قازاق تانيتىن فاريزا اپاسىنىڭ قاسىنا كەلگەسىن، وعان قوسا بىردە وسىندا، بىردە جازۋشىلار وداعىنىڭ اق سارايىندا ۇلكەندى-كىشىلى قالامگەرلەرمەن جۇزدەسىپ جۇرگەن سوڭ پروزانىڭ اۋلاسىنا كىرۋ ءۇشىن نە قاجەتتىگىن دە كوڭىلىنە ءتۇيىپ جۇرەتىن. دەمەۋشىسى - اسكەري قىزمەت پەن ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋ. اۋىلدا وسكەن قىسقاشا ءومىربايانى ەكىباستان بار، بۇل ءومىربايان تىم شولاقتاۋ كورىنگەنىمەن، ونىڭ استارىندا از-كەم ومىرلىك تاجىريبە دە جاتقان. وسى ۇشەۋىن تۇگەندەپ العان سوڭ ماكەڭ كەلەسى باسپالداقتى اتتاۋعا ازىرلەنىپ جۇرگەن. كەيىن اڭگىمەلەرىنە، مىسالى، جوعارىدا ءسوز ەتكەن «ءايمۇيىز» حيكاياسىنداعى العاشقى ابزاتستان سوڭعى نۇكتەگە دەيىن سوزىلعان وقيعالاردى بايىپتى بايانداۋىنىڭ تۇپكى نەگىزىندە سول كەزدە كورگەندەرى، سەزگەندەرى جاتاتىن ەدى.

بىلايشا ايتقاندا، مەرەكە اۋىل ءومىرىن جازۋدا اسا ءبىر قيىنشىلىقتارعا تاپ بولعان جوق. مىسالى، ول ءبىر اڭگىمەسىندە اۋىلىن بىلاي سۋرەتتەيدى: «ءبىزدىڭ مۇقىر دەپ اتالاتىن اۋىلدىڭ تابيعاتىنىڭ ءبىر جامان، ءبىر جاقسى قاسيەتى بار. اۋىل شۇڭقىر سياقتى ۇلكەن سايدا ورنالاسقاندىقتان با، تاڭ اتىپ، كۇن شىعا بەرە وڭتۇستىك جاقتان ىشقىنعان قاتتى جەل تۇرادى دا توڭىرەك الاي-تۇلەي توپىراق داۋىلعا اينالادى. كوز اشتىرمايتىن توپىراق بوران. وعان جازدىڭ اپتاپ ىستىعىن قوسىڭىز. ۇيدەن شىققان ادامنىڭ تاماعىن، كەڭسىرىگىن كەپتىرىپ دەم الدىرماي تاستايدى. ال ەكپىندەي سوققان توپىراق داۋىل اۋزى-مۇرىنىڭا كىرىپ، كوزىڭنەن جاس سورعالاتىپ ابدەن ۇيقى-تۇيقىڭدى شىعارادى. اۋىلعا سىرتتان كەلىپ، قىر باسىنان قاراعان ادامعا مۇقىردىڭ بارلىق ءۇيى، قورا-قوپسى، مال-جايى ىشقىنا سوققان توپىراق داۋىلعا قاسقايا قارسى تۇرىپ، ورشەلەنە العا ۇمتىلىپ كەلە جاتقانداي كورىنەر ەدى. مەنىڭ تۇسىنبەيتىنىم: مىنا قاتتى جەل مەن دۇلەي داۋىلدىڭ جاز بويى توقتاماي ۇزدىكسىز بورايتىندىعى. مەن ىلعي، «شىركىن اناۋ كينولاردا كورسەتەتىن ورىس ورماندارىنداي اۋىلدى قورشاپ اعاش ەگىپ تاستاسام» دەپ ارماندايمىن. بىراق بۇل ارمانىمنان تەز قايتامىن، ويتكەنى اۋىلدا سۋ تاپشى. سونشا كوپ اعاش ەكسەم، سۋدى قايدان تابامىن دەپ كۇيىنەمىن. ويتكەنى ءبىزدىڭ مۇقىردىڭ تۇرعىندارى اۋىزسۋدى ساتىپ ىشەدى، مالىن دا سول ساتىپ العان سۋدان سۋارادى. ءبىر ۆودوۆوز سۋ ءبىرجارىم مىڭ تەڭگە تۇرادى».

وسى تۇستا وقىرمان كەيىپكەرگە جاقىنداي تۇسەدى. ونىڭ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان اۋىلى تۋرالى ءبىراز مالىمەت الادى. بالكىم، وزدەرىنىڭ دە تاپ وسىعان ۇقساس اۋىلدا ءومىر كەشكەندەرى ەسكە تۇسەدى. ياعني، اۆتور وقىرماندارىن وقيعانىڭ ناق ورتاسىنا اكەلەدى. كەلەسى ءبىر تۇستا سول شاعىن ەلدى مەكەننىڭ تۇنگى تىنىسىنان دا حاباردار ەتەدى: «...ال مۇندا مۇقىرلىقتاردان باسقا جان بالاسى بىلمەيتىن ءبىر راقات بار. ول - اۋىلدىڭ ماقپال ءتۇنى. كۇنى بويى ۇزدىكسىز سوققان توپىراق بوران قاس قارايا ساپ تىيىلادى. تىپ-تىنىش تىلسىم دۇنيە. اۋىل تۇگەلدەي تەرەزەلەرىنە كۇننەن قورعانىپ گازەت جاپسىرىپ تاستاعان قاپىرىق ۇيلەرىنەن شىعىپ، كەشكى استارىن دالادا، ساكىنىڭ ۇستىندە ءىشىپ، دالادا ۇيىقتايدى. ءتاڭىرى كۇنى بويى كورگەن ازاپتارىنىڭ وتەۋى بولسىن دەگەندەي مۇقىرلىقتارعا وسىنداي عاجايىپ ءتۇن سىيلاعان. اۋىل تۇگەلدەي مارە-سارە بولىپ جاتادى، تۇنگى تىنىقتى بۇزعان كۇلكىلەر، سامبىرلاي سويلەگەن سوزدەر، ارا-كىدىك موڭىرەگەن بۇزاۋ، ماڭىراعان قوزى-لاقتىڭ، بوزداعان بوتانىڭ، ۇرگەن ءيتتىڭ داۋىسى، ءبارى ءبارى قوسىلىپ، وسى موماقان اۋىلدىڭ ارقايىن ومىرىنەن حابار بەرگەندەي بولادى. ءبىز - بالالار ءبىر كورپەنىڭ استىندا جاتىپ تۇپ-تۇنىق اسپانعا قارايمىز. جىپىرلاعان جۇلدىزدار، جارقىراعان اي ءبىزدىڭ بالا قيالىمىزدى ءوسىرىپ جىبەرەدى. قۇسجولىن، تەمىرقازىق جۇلدىزىن تاماشالايمىز. ارتىنا اق جولاق قالدىرىپ، شامدارى جىپىلىق قاعىپ، راكەتالار ۇشادى».

بۇل ۇزىندىلەردى ۇزاقتاۋ ەتىپ بەرىپ وتىرعان سەبەبىمىز، جازۋشىلار تەك كەيىپكەردىڭ ءوزىن عانا ەمەس، ونىڭ مەكەن-قونىسىن جان-جاقتى سۋرەتتەۋ ارقىلى دا ارقيلى وي تۇيۋگە اسەر ەتەتىنى راس. تاعى ءبىر سەبەپ، كەيىنگى جاس پروزاشىلار وقيعانىڭ قاي جەردە ءوتىپ جاتقانىن ۇعىندىرۋ بارىسىندا قازاققا تانىس ەمەس وبەكتىلەردى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن سۋرەتتەگەنمەن، اۋىل ادامدارى جاقسى بىلەتىن تىرشىلىكتى بەينەلەگەندە قالامىن سياعا سيرەك باتىرادى، ءسىرا، وقىرمانعا ونسىز دا ءمالىم عوي دەپ ويلايتىن بولۋى كەرەك. سوندىقتان دا ماكەڭنىڭ مۇقىر اۋىلىنىڭ تابيعي ەرەكشەلىگىن ەگجەي-تەگجەيلى بايان ەتۋى قۇپتارلىق قانا ەمەس، وتە قاجەت كوركەمدىك پرينتسيپ دەپ ويلايمىز. ياعني الەۋمەتتىك ورتا وندا ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ پسيحولوگياسىن دا وزىنە ىڭعايلاپ قالىپتاستىراتىنىن اۆتورلار ەسكە ۇستاۋى ءتيىس. ايتالىق، الدەبىر تۇكپىردەگى مۇقىر اۋىلىنىڭ ابىر-دابىردان ادا تىنىش ءومىر كەشۋى كەيىپكەر مۇراتتىڭ دا مىنەزىنە ءوز بوياۋىن قوسقان. بارا جاتقاننىڭ بالتاسىنا، كەلە جاتقاننىڭ كەتپەنىنە جارماسپاي-اق تىرشىلىك كەشە بەرەتىن اۋىلدان وسى مۇرات ءتارىزدى قاق-سوقتا شارۋاسى جوق، سەزىمتال بالا تاربيەلەنىپ شىعۋى زاڭدىلىق.

ءيا، ماكەڭ اۋىل تىرشىلىگىن كورگەن، بىلگەن. ال قالا ءومىرى... ءبىر كەدەرگى بولسا وسى تۇستان شىعا كەلۋى كەرەك ەدى. بىراق جاس كەزىندەگى جۋرناليستىك ىزدەنىستەرى وسى تۇستا ونى قوس قولتىعىنان دەمەپ ءجۇردى. الماتى ۇلكەن شاھار ەكەندىگىنە كىمنىڭ داۋى بار. ەۋروپالىق قالا رەتىندە بوي تۇزەگەنى دە راس. دەگەنمەن ەلۋىنشى-الپىسىنشى جىلدارى استانا وزدەرىنىكى ەكەنىن انىق تۇسىنە باستاعان، وقىعان-توقىعان قىر قازاقتارى وسى ورداعا بىرتىندەپ كەلە باستادى. سولايشا سۋبمادەنيەتتىڭ ىرگەتاسى قالاندى. ەندى كازگۋ، كازپي، جەنپي، ازۆي ءتارىزدى ىلعي قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى وقىپ جۇرگەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى رەتى كەلسە الماتىدا قالۋعا تىرىساتىن بولدى. بۇلارعا مۇندا اۋەلى ءبىلىم، ونەر ىزدەپ كەلگەن وسى مەرەكە ءتارىزدى وتباسى يەلەرى قوسىلدى. قوسىلعاندا بۇلار ءوز باستارىن عانا اكەلگەن جوق، بالا-شاعالارىن جەتەلەپ جەتتى. ءسويتىپ قازاقى ەليتالىق قاۋىمداستىقتىڭ ۋىعى شانشىلىپ، شاڭىراعى تىكتەلە باستادى. جەكە پاتەرگە قولدارى جەتپەي ءجۇرىپ، قازاق مەكتەبىندە وقىتۋ ءۇشىن بالالارىن قالانىڭ انا شەتىنەن مىنا شەتىنە تاڭ اتار-اتپاستان تاسىمالداعان دا وسىلار ەدى. بۇل بۋىننىڭ قالالىق قازاق ينتەلليگەنتسياسىن قالىپتاستىرۋعا سىڭىرگەن وسى ەڭبەكتەرىن ءبىز ۇمىت قالدىرماۋىمىز كەرەك-اق. بۇنىڭ ادەبيەتكە تيگەن ءبىر پايداسى - شاھارعا قونىس تەپكەن جازۋشىلار، ارينە، اۋىل ءومىرىن جاقسى ءبىلدى، بۇل رەتتە ساۋىرىنا قامشى تيگىزبەيتىن. بۇدان سوڭ قالالىق جاڭا تۇرمىسقا بىرتىندەپ بەيىمدەلۋ ارقىلى شاھاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە دە بارلاۋ جاساپ قوياتىن.

مەرەكەنىڭ «بولمەگە تۇسكەن ساۋلە»، «ۇرەي»، «قىلكوپىر»، «قوشتاسۋ»، «ەسكەرتكىش»، «جارىق بەرۋشى»، «ءۇشىنشى داۋىس» ءتارىزدى اڭگىمەلەرى بىرىڭعاي قالا ءومىرىن قامتيدى. جازۋدىڭ قۇپياسىن مەڭگەرگەن قالامگەرگە، راسىن ايتقاندا، تاقىرىپتىڭ (اڭگىمەدەگى وقيعا ورنىنىڭ) اۋىسۋى كەرى اسەرىن تيگىزە المايتىن سياقتى. سەبەبى كەيىپكەرىڭ - تانىس بەينە; قىستا تۇيىرشىك قارى، جازدا قۇم ارالاس توپىراعى بورايتىن شالعاي اۋىلدان كەلگەنى بولماسا، بۇلار دا قازىر قالانىڭ   زيالى تۇرعىندارى. ارينە، اۋىل مەن قالا تىرشىلىگىنىڭ پسيحولوگياسى اراسىندا ازداعان ايىرماشىلىق بار. اۋىلدا جاعاڭ جايلاۋعا كەتىپ ەمىن-ەركىن جۇرەتىن بولساڭ، قالادا اندا-ساندا ءوزىڭدى-ءوزىڭ باقىلاپ قويعانىڭ ءجون. «ءۇي وزىمدىكى دەمە، ءۇي ارتىندا كىسى بار» دەيتىن كەڭەستى ءسوزدىڭ كەرەك جەرى وسى. مۇنداعى ادامداردىڭ اۋەلدەن قالىپتاسقان قازاقى سالت-ءداستۇردى ەسكەرمەي كەتەتىندەرى دە بار. جازۋشى وسىلاردى دا ۇمىتتىرماي، ۇنەمى جادتى جاڭعىرتىپ وتىرۋى كەرەك. وسى رەتتە جازۋشىنىڭ «ۇرەي» اڭگىمەسىن ءسوز ەتە كەتكەندى ماقۇل كورىپ وتىرمىز.

«كوپ قاباتتى ءزاۋلىم ءۇيدىڭ پودەزىنەن شىققان اششى داۋىس تۇرعىنداردى كەنەت ابىگەرگە تۇسىرەدى. بىراق اششى داۋىستىڭ يەسىنە - مىسىقتىڭ كىپ-كىشكەنتاي بالاسىنا جاقىنداۋعا ەشكىمنىڭ ىقىلاسى بولمايدى. ينتەلليگەنت شال: «وسى جاسقا كەلگەنشە بەيباستاقتىڭ تالايىن كەزدەستىرىپ ەدىك. بىراق مىسىقتىڭ بالاسىن پودەزگە لاقتىرعان كورگەنسىزدىكتى العاش كورۋىم» دە كۇڭكىلدەسە، جالعىزباستى ايەل: «سۇراماڭىز، بۇگىنگىنىڭ ادامدارىنان ءبارىن كۇتۋگە بولادى» دەپ كوسەمسيدى. «جولاما! جۇقپالى اۋرۋى بولسا، قايتەسىڭ» دەپ قيسىنداعان كەلىنشەك تە تاپ بولا كەتەدى». ءسويتىپ پودەزدەگى اڭگىمەلەر ودان ءارى ناتيجەسىز تالقىلاۋعا ۇلاسا بەرەدى. ونىڭ سوڭى قاشانعا دەيىن سوزىلارىن كىم ءبىلسىن، ايتەۋىر، ءبىر ادام عانا باتىل قيمىل كورسەتەدى. ول دا ماسكۇنەم بىرەۋ ەدى. سول ماسكۇنەم مىسىقتى سىرتقا لاقتىرىپ، پودەزدىڭ ەسىگىن جاۋاپ الادى. وسىدان سوڭ الگىندە انتالاي اشىلعان ەسىكتەر بىردەن سارت-سۇرت جابىلىپ، اۋىزەكى تالقىلاۋلار دا ساپ تيىلادى. بالكىم، تۇرعىندار ىشتەرىنەن الگى ماسكۇنەمگە العىس تا ايتىپ جاتقان شىعار دەپ ويلايسىڭ. بۇل جەردەگى اۆتوردىڭ پوزيتسياسىن سىرتتاي تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. قايىرىمسىزداۋ قىلىق كورسەتكەن ماسكۇنەم جاندى ىشتەي جەك كورىپ قالۋىڭىز دا مۇمكىن، بىراق باتىل سويلەپ، باتىر قىلىق كورسەتە الماعان ءبىر پودەزد تولى تۇرعىندارعا نە دەرىڭدى بىلمەيدى دە ەكەنسىڭ. وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ تاپ قازىرگى ىلعال جەردى باسۋدان الدىن الا ساقتانىپ تۇراتىن اسىرە ساق مىنەزىن دە كورسەتپەي مە؟! جازۋشىنىڭ بىلايعى جۇرت نازار اۋدارا بەرمەيتىن ارەكەتىن قاعازعا تۇسىرۋدەگى باستى ماقساتى، بالكىم، وسى شىعار. مورال تۋرالى اڭگىمەلەۋ تەك الدەكىمنىڭ قانىپەزەر قىلىعىن اشكەرەلەۋ دە ەمەس، وسىنداي ساتتەردە ءۇنسىز قالماۋ، ارەكەتسىزدىككە مويىنۇسىنباۋ دا ەكەنىن ەسكەرە بەرەمىز بە؟ اڭگىمەنىڭ «ۇرەي» دەپ اتالۋىنىڭ وسىنداي سەبەپتەرى دە بار ەكەن.

جازۋشىنىڭ «جۇرەك» اڭگىمەسىن وقىعاندا پودەزدەگى وسى وقيعا جانە ەسكە تۇسە كەتەدى. سارسەن - وقىعانى مول، قاجەت دەسەڭىز، جازۋدى بىلاي قويعاندا، سويلەگەندە دە دەس بەرمەيتىندەردىڭ ءبىرى. ءوستىپ قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ جۇرگەن ازاماتتىڭ كوڭىل-كۇيىن تەلەفونمەن جەتكەن ءبىر اۋىز ءسوز بۇزادى - «تەز جەتپەسەڭ، مىناۋ مەنى شارشاتتى». زايىبىنىڭ داۋسى. جالعىز ۇل تاعى دا ءىشىپ كەلگەن. ال ىشكىلىكتىڭ سوڭى - ءۇي ءىشىنىڭ بەرەكەسىن كەتىرەتىنى اركىمگە دە ءمالىم. ءبىز اڭگىمەنى سوڭعى نۇكتەسىنە دەيىن قايتالاماي-اق قويالىق، بىراق وسى تۇستا تاعى دا مورالعا سوقپاي وتە المايمىز. جوعارىدا اڭگىمە تۋرالى ءسوزىمىزدى «وقىعانى مول» دەپ باستادىق تا، الايدا وعان «توقىعانى دا مول» دەگەن ءوزى سۇرانىپ تۇرعان تىركەستى قوسا المادىق. قازىر وسىنداي ادامداردىڭ ۇقساس تيپتەرى پايدا بولعانى ءمالىم. كوپتىڭ الدىندا دا، ءوز وتباسىندا دا سويلەۋگە شەبەر. شەبەر بولاتىندىعى، وسى كۇنى ءتالىم-تاربيە حاقىندا جازىلعان كىتاپتار جەتكىلىكتى، گازەت-جۋرنالداردا دا ماقالالاردان اياعىڭدى الىپ جۇرە المايسىڭ، كەرەك دەسەڭىز، جالپى جۇرت بىلە بەرمەيتىن نەشە ءتۇرلى دەرەكتەر دە تابىلادى. بىراق وسىنىڭ ءبارىن وقىعانمەن سول سوزدەر سارسەننىڭ ساناسىنا ءسىڭىپ جارىتپايدى دا. اۋەلى ءوز ساناسىنا سىڭبەگەن ءسوزدى سارسەن كەيىپكەرىمىز قايتىپ وزگەلەرگە سىڭىرە السىن؟ بۇنى ءبىر دەسەك، ەكىنشىدەن، كەز كەلگەن كىسىنىڭ قاۋاشىعىنا تاعىلىمدى ءسوز تاربيە بوپ جۇعىسا بەرە مە.

«جاڭبىردان كەيىن» دەپ اتالعان اڭگىمەدەگى ءمارزيا كەمپىر دە كوڭىلى جارىمجان انا. كەمپىردىڭ ءۇيلى-كۇيلى، بالالى-شاعالى بوپ كوركەيىپ ءوسىپ كەلە جاتقان قىزى وپات بولادى دا، كۇيەۋ بالا ونىڭ جىلىن كۇتپەي ۇيلەنىپ الادى. قازاقى كوزقاراسپەن قاراعاندا بۇل ءتىپتى دە ادامگەرشىلىك نورماسىنا سىيمايتىن قىلىق. مىنە، وسى تۇستا دا الدىمىزدان كولدەنەڭدەپ مورال ماسەلەسى شىعا كەلەدى. جالپى مورال دەگەنىڭىز – قالالىق نەمەسە اۋىلدىق، ەسكى نەمەسە جاڭا بولىپ بولىنبەيدى. قاي ورتادا جۇرسەڭىز دە ادامگەرشىلىك قاسيەتتى ۇستانۋ – پارىزىڭىز. ءسىرا، جوعارىدا ايتىلعان، گازەتتەردە جاريالانعان پۋبليتسيستيكالىق ماقالالاردىڭ اسەرى كەيىن مەرەكە پروزاعا قادام باسقان سوڭ سوڭىنان قالماي ەرىپ جۇرگەن ءتارىزدى. نەمەسە سول ماقالالاردا الدەبىر جاعدايلارمەن ايتىلماي قالعان ويلار جازۋشىنىڭ قالامىن وسى مورال تاقىرىبىنا قاراي سۇيرەتە بەرەتىن بولۋى كەرەك. البەتتە مورال – قولىنا قالام العان ءسوز يەسىنىڭ تىلىنە ىلىكپەي قالمايتىن تاقىرىپ. تەك بۇل رەتتە كەيىپكەردى ۇنامدى نەمەسە ۇنامسىز ەتۋ ءۇشىن جاساندىلىققا بارماۋ كەرەك ەكەن. مىنا اڭگىمەدە اۆتور الدىنا تاپ ونداي ماقسات قويماعانى اڭعارىلىپ تۇرادى. كۇيەۋ بالا قىزىنىڭ زيراتىن تۇرعىزباعانى ءبىر سوققى بولسا، سول قىزىنىڭ توسەگى سۋماي جاتىپ توسەك جاڭعىرتقانى كەمپىرگە ەكىنشى سوققى بولىپ تيەدى. وسى جەردە وقيعا شيرىعىپ، وقىرمانعا ەكى جاق ءبىرىن-ءبىرى كورمەستەي بولىپ ايىرىلىساتىنداي جاعداي تۋىنداپ كەلە جاتقانداي كورىنەدى. سويتەر مە ەدى، تەك قىزىنىڭ ورنىنا كەلگەن جاس كەلىنشەكتىڭ يبالى، ادەپتى، كورگەندى مىنەزى عانا قارت انانىڭ جۇرەگىن جىبىتەدى. الگىندە ايتقانىمىزداي، جازۋشى الدىن الا ۇنامدى (ۇنامسىز) بەينە جاساۋعا ۇمتىلماۋى، وقيعانى ءوز جەلىسىنە قاراي ءوربىتىپ وتىرۋى اۋەلگىدە وكپە-رەنىشپەن باستالعان جايدى وسىلايشا جايباراقات اياقتاۋعا نەگىز بولعانىن اڭعارامىز. راسىندا دا بۇل رەتتە پرينتسيپ وقىرمان ىزدەپ وتىراتىن ۇنامدى (ۇنامسىز) كەيىپكەر جاساۋ ەمەس، ادەبي حاراكتەر جاساۋدا ەدى عوي. قالامگەر سول ماقساتىنا جەتكەن.

ەگەر تىزبەكتەي بەرسەك، م.قۇلكەنوۆ سومداعان كەيىپكەرلەردىڭ ارقايسىسىنا ءار ءتۇرلى مىنەزدەمە بەرۋگە بولادى. بىراق ءبىز وعان بارمايمىز. ويتسەك قويۋ قايماق كوك سۇتكە اينالىپ كەتە مە دەپ تە قورقامىز. تەك ءار اڭگىمەنىڭ استارىندا مورال ماسەلەسى جاتاتىنىن ەسكەرتكىمىز كەلەدى. ەڭ الدىمەن سۋداي تازا، سۇتتەي اق ادامگەرشىلىك قاسيەت ىلگەرى قويىلعان قازىرگىدەي زاماندا پروزانىڭ وسىنداي باعىت الۋىنان، وعان وسى ماكەڭ ءتارىزدى قالامگەرلەردىڭ ءۇن قوسۋىنان كۇتەتىن ءۇمىتىمىزدىڭ كوپتىگىن ايتا كەتسەك دەيمىز. قالا دەسەك تە، دالا دەسەك تە، كوز الدىمىزعا سول مەكەندەردە عۇمىر كەشىپ جاتقان تۇرعىندار كەلەتىنى ءسوزسىز. ولار، ارينە، ىلعي بەيتانىس بىرەۋلەر ەمەس، وسى ءوزىمىز نەمەسە ءوزىمىزدىڭ قاسىمىزدا جۇرگەندەر. وڭاشالانىپ كىتاپ وقىپ وتىرعاندا ءوزىڭدى اينادان كورىپ وتىرعانداي اسەردە قالاتىن كەزدەرىڭ بولادى. ال ايناعا وكپەلەي المايسىڭ.

سول ايناڭىز - جازۋشى. سول ايناڭىز بۇگىنگى كۇندى عانا ەمەس، وتكەن داۋىرلەردى دە انىق كورسەتىپ بەرەدى.

جازۋشى، كوسەمسوزشى، باسپاگەر م.قۇلكەنوۆ «ماحامبەت كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن 20 تومدىق كىتاپ شىعارىپ، «ماحامبەت ەلى» اتتى كىتاپ-البومدى ءۇش تىلدە (قازاق، ورىس، اعىلشىن) دايارلاپ، «بۋكەەۆسكوي وردە 200 لەت» جوباسى بويىنشا جارىق كورگەن التى تومدىق كىتاپتىڭ جالپى رەداكتسياسىن باسقاردى. بۇعان قوسىمشا «ماحاببات مۇناراسى»، «جاڭگىر حان» دەپ اتالاتىن پەسالار جازعانى دا ءمالىم.

ال جازۋشىلار وداعىن باسقارۋ كەزەڭىنە كەلسەك، بۇل مانساپتا ءجۇرىپ تە مەرەكەنىڭ قىرۋار ىستەر تىندىرعانىن بىلەمىز. كەيىنگى ەكى-ءۇش جىلدىڭ شيرەگىندە جازۋشىلار وداعى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىمەن بىرىگە وتىرىپ  «قازاقستاننىڭ ادەبي-تانىمدىق پانوراماسى» دەگەن سەريا بويىنشا بىرنەشە جاس قالامگەردىڭ كىتاپتارىن شىعارىپ بەردى. جاس قالامگەرلەردىڭ «جازۋشىلاردىڭ ادەبي مەكتەبى» جوباسى بويىنشا تاعىلىمدىق-تالىمدىك ءدارىس تىڭداۋىن ۇيىمداستىردى. ال ءۇش بىردەي جاس جازۋشىعا قالاماقى تولەتكىزىپ، ءۇش رومان جازعىزۋى تالاپكەرلەر تۇگىلى، ۇلكەن تاجىريبە جيناعاندار دا ايتا جۇرەرلىكتەي ءىس بولدى.

دەگەنمەن، قالاي بولعاندا دا، مەرەكە قۇلكەنوۆ – جازۋشى. جازۋشى بولعاندا دا شىعارمالارى كوڭىلگە قونىمدى، وقيعالارى، وقيعالارعا قاجەتتى كورىنىستەرى تۇتاس ءماتىننىڭ بويىندا شەبەر قيۋلاسىپ تۇراتىن، پسيحولوگيالىق بەدەرلەرى ەستە قالىپ قوياتىن، كوركەمدىك، ادەمىلىك كومپونونتتەرى سەزىمدى وياتىپ، كوڭىلدى قاناعاتتاندىراتىن تۋىندىلار يەسى. ول ۇسىناتىن، مىسالى، مورال تاقىرىبى جالاڭ ۋاعىزعا جىعىلمايدى، جالتىلداق، جىلۋى جوق سوزدەردى قۋىپ كەتپەيدى، قالامگەر ۇتقاندا دا كوركەم بايانداۋلارىمەن، سۋرەتكەرلىگىمەن ۇتادى.

Abai.kz