Dýisenbi, 16 Qarasha 2026
Janalyqtar 74 0 pikir 16 Qarasha, 2026 saghat 14:37

Batystyq qarjy jýiesine balama qúryla ma?

Suret: inbusiness.kz saytynan alyndy.

AQSh dollarynyng jahandyq gegemoniyasy men Bretton-Vuds qarjy jýiesining (HVQ, Dýniyejýzilik bank, SWIFT) monopoliyasy qazirgi tanda búryn-sondy bolmaghan syndarly ózgeristerge úshyrap jatyr.

Reseyge qarsy engizilgen Batystyng auqymdy sanksiyalary — rezervtik aktivterding búghattaluy men SWIFT jýiesinen ajyratyluy — Jahandyq Ontýstik elderi men BRIKS úiymy ýshin kýshti dabyl belgisi boldy. Mәskeu men Pekin bastalghan prosesti jyldamdatyp, batystyq qarjy infraqúrylymyna tәuelsiz balama tetikterdi belsendi týrde qúrugha kóshti.

BRIKS pen Jahandyq Ontýstik elderining batystyq qarjy jýiesinen bólinu jәne balama tetikter qalyptastyru qadamdaryna saraptama tómendegidey:

Dedollarizasiya jәne últtyq valutalargha kóshu

Valutalyq rezervter men halyqaralyq esep aiyrysularda AQSh dollarynyng salmaghyn azaytu — Jahandyq Ontýstikting negizgi taktikalyq maqsaty.

Ekijaqty saudada últtyq valutalardy paydalanu: BRIKS ishindegi jәne Jahandyq Ontýstik elderi arasyndaghy aimaqtyq saudanyng basym bóligi yuani, rupiya, dirham, real jәne rublige auystyryluda. Qytay men Resey arasyndaghy sauda ainalymynyng 90%-dan astamy, sonday-aq Ýndistannyng reseylik múnaydy saudalaudaghy esep aiyrysulary últtyq valutalarmen jýzege asyryluda.

Qytay yuanining geosayasy ekspansiyasy: BRIKS pen Jahandyq Ontýstik ishinde yuani negizgi sauda jәne rezervtik valuta rólin kýsheytip keledi. Pekin ózining shiykizat pen tauar naryghyndaghy ýstemdigin paydalanyp, halyqaralyq kelisimsharttardy yuanigha kóshirudi jedeldetti.

Bankaralyq habarlama almasudyng balama jýieleri (SWIFT-ke balama)

SWIFT jýiesining sayasy qysym qúralyna ainaluy balamaly habarlama almasu jelilerining qarqyndy damuyna týrtki boldy:

CIPS (Qytay): Qytaydyng halyqaralyq tólem jýiesi (Cross-Border Interbank Payment System) SWIFT-ke basty balama retinde ósip keledi.

SPFS (Resey) jәne SFMS (Ýndistan): Búl jýieler últtyq dengeyde ghana emes, BRIKS elderining bankteri arasynda ózara integrasiyalanuda.

BRIKS tokendik/sandyq tólem platformasy (BRICS Pay): Ortalyq bankterding sandyq valutalaryna (CBDC) jәne blokcheyn tehnologiyasyna negizdelgen birynghay sifrlyq esep aiyrysu platformasyn qúru jobasy synaqtan ótude.

Balamaly qarjy instituttary: Jana Damu Banki (NDB)

BRIKS ókilderi HVQ men Dýniyejýzilik bankting otarshyldyq nesiyelik sayasatyna qarsy óz qarjy úiymdaryn kýsheytude:

Jana Damu Banki (New Development Bank): BRIKS Banki infraqúrylymdyq jәne ornyqty damu jobalaryn batystyq sayasy sharttarsyz (mysaly, qúrylymdyq reformalardy talap etpey-aq) qarjylandyrudy kózdeydi. Bank nesiyelerding belgili bir payyzyn AQSh dollarynda emes, qatysushy elderding últtyq valutalarynda beru strategiyasyn jýzege asyruda.

Shúghyl rezervtik uaghdalastyqtar (CRA): Valutalyq daghdarystar men tólem balansynyng defisiyti kezinde HVQ-gha jýginbey-aq sýienetin balamaly rezervtik qor.

Qiyndyqtar men kedergiler

Búl qadamdargha qaramastan, BRIKS pen Jahandyq Ontýstikting birtútas balama jýie qúru jolynda eleuli kedergiler bar:

Ishki geosayasy qayshylyqtar: Qytay men Ýndistan arasyndaghy shekaralyq jәne sayasy bәsekelestik BRIKS ishinde tym tereng integrasiyagha mýmkindik bermey otyr.

Dollardyng ótimdiligi men infraqúrylymy: AQSh dollary men batystyq qarjy jýiesi әli de bolsa jahandyq ótimdilikting (liquidity) jәne zandy infraqúrylymnyng basym bóligin baqylaydy.

Ekinshi rettik sanksiyalar qateri: Jahandyq Ontýstik elderining kóbi Batys naryghymen tyghyz baylanysty bolghandyqtan, AQSh-tyng ekinshi rettik sanksiyalarynan seskenip, balama jýielerge saqtyqpen qarauda.

BRIKS pen Jahandyq Ontýstik elderining batystyq qarjy monopoliyasyn ainalyp ótu qadamdary — búl búrynghy jýieni bir týnde qúlatu emes, parallelidi balama jýielerdi qalyptastyru prosesi. Dollar týpkilikti joyylmasa da, onyng monopoliyalyq salmaghy tómendep, әlemdik qarjy jýiesi kóppolusti, kópvalutalyq jana realinostiqa ótude.

Abai.kz

0 pikir