باتىستىق قارجى جۇيەسىنە بالاما قۇرىلا ما؟
اقش دوللارىنىڭ جاھاندىق گەگەمونياسى مەن برەتتون-ۆۋدس قارجى جۇيەسىنىڭ (حۆق، دۇنيەجۇزىلىك بانك، SWIFT) مونوپولياسى قازىرگى تاڭدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان سىندارلى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ جاتىر.
رەسەيگە قارسى ەنگىزىلگەن باتىستىڭ اۋقىمدى سانكتسيالارى — رەزەرۆتىك اكتيۆتەردىڭ بۇعاتتالۋى مەن SWIFT جۇيەسىنەن اجىراتىلۋى — جاھاندىق وڭتۇستىك ەلدەرى مەن بريكس ۇيىمى ءۇشىن كۇشتى دابىل بەلگىسى بولدى. ماسكەۋ مەن پەكين باستالعان پروتسەستى جىلدامداتىپ، باتىستىق قارجى ينفراقۇرىلىمىنا تاۋەلسىز بالاما تەتىكتەردى بەلسەندى تۇردە قۇرۋعا كوشتى.
بريكس پەن جاھاندىق وڭتۇستىك ەلدەرىنىڭ باتىستىق قارجى جۇيەسىنەن ءبولىنۋ جانە بالاما تەتىكتەر قالىپتاستىرۋ قادامدارىنا ساراپتاما تومەندەگىدەي:
دەدوللاريزاتسيا جانە ۇلتتىق ۆاليۋتالارعا كوشۋ
ۆاليۋتالىق رەزەرۆتەر مەن حالىقارالىق ەسەپ ايىرىسۋلاردا اقش دوللارىنىڭ سالماعىن ازايتۋ — جاھاندىق وڭتۇستىكتىڭ نەگىزگى تاكتيكالىق ماقساتى.
ەكىجاقتى ساۋدادا ۇلتتىق ۆاليۋتالاردى پايدالانۋ: بريكس ىشىندەگى جانە جاھاندىق وڭتۇستىك ەلدەرى اراسىنداعى ايماقتىق ساۋدانىڭ باسىم بولىگى يۋان، رۋپيا، ديرحام، رەال جانە رۋبلگە اۋىستىرىلۋدا. قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ 90%-دان استامى، سونداي-اق ءۇندىستاننىڭ رەسەيلىك مۇنايدى ساۋدالاۋداعى ەسەپ ايىرىسۋلارى ۇلتتىق ۆاليۋتالارمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا.
قىتاي ءيۋانىنىڭ گەوساياسي ەكسپانسياسى: بريكس پەن جاھاندىق وڭتۇستىك ىشىندە يۋان نەگىزگى ساۋدا جانە رەزەرۆتىك ۆاليۋتا ءرولىن كۇشەيتىپ كەلەدى. پەكين ءوزىنىڭ شيكىزات پەن تاۋار نارىعىنداعى ۇستەمدىگىن پايدالانىپ، حالىقارالىق كەلىسىمشارتتاردى يۋانعا كوشىرۋدى جەدەلدەتتى.
بانكارالىق حابارلاما الماسۋدىڭ بالاما جۇيەلەرى (SWIFT-كە بالاما)
SWIFT جۇيەسىنىڭ ساياسي قىسىم قۇرالىنا اينالۋى بالامالى حابارلاما الماسۋ جەلىلەرىنىڭ قارقىندى دامۋىنا تۇرتكى بولدى:
CIPS (قىتاي): قىتايدىڭ حالىقارالىق تولەم جۇيەسى (Cross-Border Interbank Payment System) SWIFT-كە باستى بالاما رەتىندە ءوسىپ كەلەدى.
سپفس (رەسەي) جانە SFMS ء(ۇندىستان): بۇل جۇيەلەر ۇلتتىق دەڭگەيدە عانا ەمەس، بريكس ەلدەرىنىڭ بانكتەرى اراسىندا ءوزارا ينتەگراتسيالانۋدا.
بريكس توكەندىك/ساندىق تولەم پلاتفورماسى (BRICS Pay): ورتالىق بانكتەردىڭ ساندىق ۆاليۋتالارىنا (CBDC) جانە بلوكچەين تەحنولوگياسىنا نەگىزدەلگەن بىرىڭعاي تسيفرلىق ەسەپ ايىرىسۋ پلاتفورماسىن قۇرۋ جوباسى سىناقتان وتۋدە.
بالامالى قارجى ينستيتۋتتارى: جاڭا دامۋ بانكى (NDB)
بريكس وكىلدەرى حۆق مەن دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ وتارشىلدىق نەسيەلىك ساياساتىنا قارسى ءوز قارجى ۇيىمدارىن كۇشەيتۋدە:
جاڭا دامۋ بانكى (New Development Bank): بريكس بانكى ينفراقۇرىلىمدىق جانە ورنىقتى دامۋ جوبالارىن باتىستىق ساياسي شارتتارسىز (مىسالى، قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى تالاپ ەتپەي-اق) قارجىلاندىرۋدى كوزدەيدى. بانك نەسيەلەردىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزىن اقش دوللارىندا ەمەس، قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىندا بەرۋ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدا.
شۇعىل رەزەرۆتىك ۋاعدالاستىقتار (CRA): ۆاليۋتالىق داعدارىستار مەن تولەم بالانسىنىڭ دەفيتسيتى كەزىندە حۆق-عا جۇگىنبەي-اق سۇيەنەتىن بالامالى رەزەرۆتىك قور.
قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەر
بۇل قادامدارعا قاراماستان، بريكس پەن جاھاندىق وڭتۇستىكتىڭ ءبىرتۇتاس بالاما جۇيە قۇرۋ جولىندا ەلەۋلى كەدەرگىلەر بار:
ىشكى گەوساياسي قايشىلىقتار: قىتاي مەن ءۇندىستان اراسىنداعى شەكارالىق جانە ساياسي باسەكەلەستىك بريكس ىشىندە تىم تەرەڭ ينتەگراتسياعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر.
دوللاردىڭ وتىمدىلىگى مەن ينفراقۇرىلىمى: اقش دوللارى مەن باتىستىق قارجى جۇيەسى ءالى دە بولسا جاھاندىق وتىمدىلىكتىڭ (liquidity) جانە زاڭدى ينفراقۇرىلىمنىڭ باسىم بولىگىن باقىلايدى.
ەكىنشى رەتتىك سانكتسيالار قاتەرى: جاھاندىق وڭتۇستىك ەلدەرىنىڭ كوبى باتىس نارىعىمەن تىعىز بايلانىستى بولعاندىقتان، اقش-تىڭ ەكىنشى رەتتىك سانكتسيالارىنان سەسكەنىپ، بالاما جۇيەلەرگە ساقتىقپەن قاراۋدا.
بريكس پەن جاھاندىق وڭتۇستىك ەلدەرىنىڭ باتىستىق قارجى مونوپولياسىن اينالىپ ءوتۋ قادامدارى — بۇل بۇرىنعى جۇيەنى ءبىر تۇندە قۇلاتۋ ەمەس، پاراللەلدى بالاما جۇيەلەردى قالىپتاستىرۋ پروتسەسى. دوللار تۇپكىلىكتى جويىلماسا دا، ونىڭ مونوپوليالىق سالماعى تومەندەپ، الەمدىك قارجى جۇيەسى كوپپوليۋستى، كوپۆاليۋتالىق جاڭا رەالنوستقا وتۋدە.
Abai.kz