Senbi, 21 Qırküyek 2019
46 - söz 3113 0 pikir 6 Mamır, 2014 sağat 09:35

Jwmat Äneswlı. AQSAQALIMIZ AYTQAN SOÑ...

(Äzil auılınıñ ar jağında, qaljıñ auılınıñ ber jağında  bolğan jäyt...)

Sonau on toğızınşı ğasırdıñ ayağınan qoydıñ jabağısınday wyısıp, qaymağı bwzılmay kele jatqan bir rudıñ wrpağı edik. Jiırmasınşı ğasırdıñ ortasında da bir keñşardıñ bir bölimşesin twtas meken etken jetpis şaqtı tütin edik. Toqsanınşı jıldarı keñşarlar jabılıp, bölimşeler bölinip, maldan mal qalmay, el «endi qayda baramız» dep eleñdegen kez edi. Aramızda erniniñ jıbırlağanı men qabağınıñ qatuına qaraytın Şwbar degen aqsaqalımız, ru basımız  bar edi. Kün sayın sol kisi «ne aytadı» dep alañdap jürgen jäyimiz bar -tın. Bir küni sol Şwbekeñ jetpis tütin ielerin jinap, «siez» aştı: «Bireuiñ oprav boldıñ, biriñ derektir boldıñ, osı künge deyin qoldağı qoydı sabınğa, jılqını araqqa salıp, eldi taqırğa otırğızdıñdar! Jastar el bozıp, bir qolğa bir kürek taba almay jürgenderi anau! Endi osı otırğandarıñ qaqau şığarmay,bärimiz de twtas qalağa köşemiz» dedi. Ülken basşınıñ aytqanınan şığu qayda -a! Aqırı jetpis tütin, kiiz üyimizdi tigip, qalanıñ şetine qondıq qoy! Ra -h -aa t! Tünde kiiz üydemiz, kündiz qalanıñ asfal'tın şañdatamız. «Qalalıq boldıq» dep mäz bop jürmiz ğoy. Biraq äkim  «Bireu emes, ekeu emes, jetpis üyge beretin jerim joq» dep jolatpaydı. Ömir boyı bauır basıp qalğan tuıstarımızdı tastap, qayda baramız. Sonımen tağı qañtarıldıq. Tağı sol aqsaqalımız Şwbekeñ « endi ne aytadı» dep sonıñ auzına qaradıq. Tağı atalastarımızdıñ «siezin» aştıq. Sonda Şwbekeñ aqsaqal: «Biz äkim qarağa qarap, sonıñ soñınan eretin el emes ekenbiz. Biz öz aldımızğa bölek el, auıl bolayıq. Qwdayğa şükir, qazaqtıñ jeri keñ ğoy». Aqsaqalımız ayttı! Bitti. Az- mwz qonıs bolğan qalanıñ janınan qazan- oşağımızben bir künde qosa köterilip, Betpaqdalanıñ  şetinen kelip, jetpis tütindi kiiz üyimizben qona qaldıq. Adır -adır,a ppaq aydala, köziñdi toqtatatın jer joq.  Eñ bastısı, qojañdaytın äkim joq, «jer joq» deytin adam joq, «jerdi alma» deytin şaytan tağı joq. Kädimgi qazaqtıñ sayın dalasındağı erkindik! Endi erkin adamğa baspana keregi ras qoy. Eñ qızığı, auılda apta sayın -asar. Apta sayın- bir üy şañıraq köteredi. Üy bolğanda qanday, kädimgi sazdan soğılıp jatqan tam ğoy. Tam soğılıp jatqan saz twzdı eken, odan twrğızılğan üy bir aptadan keyin özinen- özi appaq bolıp şığa keledi, sırtınan aqtaudıñ qajeti joq!  Birer aydan keyin köşip kelgen jwrttıñ bäri üyli boldı. Tamdarınıñ bäri appaq, eşe kristall tärizdi künge şağılısıp, jarqırap twradı. Sodan ötken- ketken jwrt bwl auıldı «Aqqala» deytin boldı. Är şañıraqta tam bolğasın auılğa bereke kirip,bey -jäy tınıştıq ornadı. Mwndağılardıñ deni zeynetkerler, alatın zeynetaqılarınıñ eñ tömeni -15mıñ teñge, eñ joğarısı – 20 mıñ teñge, sonıñ özin uaqıtında ala almay zar boladı ğoy. «Aydağanı bes eşki, ısqırığı jer jaradı» degendey, bwl auıldıñ är  üyinde bes -altı  eşki, bes- altı qoy, bir- eki iri qaradan bar. Auıldıñ bar malın künine bir adam kezekpen bağadı. Kelesi adamğa kezek kelgenşe eki ay ötedi.Är adamğa är aydan keyin, eki ay demalıs! Tamaq toq, köylek kök. Adamğa bwdan artıq ne kerek! Keşke qaray auıl adamdarı kezekpen bir üyge jinaladı, äy -däy, göy -göyletip äñgimeni ağıtadı. Bwl keşterdiñ basında auıldıñ quları ru ağası Şwbardı maqtaudan bastaudı ädet qılğan. «Bizge qojañdaytın äkimder joq, eşkimge täuelsiz auıl boldıq, bwğan da Şwbekeñ aqsaqalımızdıñ basşılığımen qol jetkizdik», «Auılımızda zamanaui kommunikaciya bar, ärkim öz üyinde otırıp, kelesi üymen telefonmen söylese beredi, bwğanda Şwbekeñ atamız köp eñbek siñirdi», «Aqqala atandıq, ol da Şwbekeñ atamızdıñ arqası», «Osı twrıp jatqan keremet tamdarımızda osı Şwbekeñniñ aqılımen soğılıp edi», «Qıstıñ küni tamdardıñ şatırına deyin Betpaqdalanıñ qalıñ qarı basıp qaladı ğoy. Sonda  qardıñ astınan quıs jol salıp, üydi- üyge qatınaymız ğoy, ol da auıl aqsaqalınıñ keñesimen istelgen», «Al, köktem, küzde üy -üydiñ arasına taqtay köpir salıp, qatınasamız, ol da Şwbekeñniñ jetekşiligimen atqarılğan» dep, ru basın madaqtaudan bastalıp, artı jeñil äzil- qaljıñğa jalğasatın. Söytip, Aqqala twrğındarınıñ jaybaraqat ömiri öz betimen ötip jatqan. Bir küni oyda joqta poşta mäşinesi kelip, bir japıraq qağaz tastap ketti. Biz onday «sekretnıy» hattardı aşıp oqımaymız. Älgi qağazdı birden ru basşısı Şwbekeñe aparıp berdik. Söytse, onda ükimet tarapınan «şağın auıldardıñ jabılatının, auıl twrğındarınıñ ülken qalalarğa köşui kerektigi» aytılğan eken. Söytip, Şwbekeñ bastağan auıl tirligi endi «dürildep» kele jatqanda, tağı tığırıqqa tireldi. Jwrttan maza ketti. Aytatındarı «Al, endi ne isteymiz!». Auıl aqsaqalınıñ da qwlağı künde düñgirleydi. Aqqalada söytip, tağı «siez» ötti. Jinalğan jwrt köñilsiz, ünsiz. Şwbar aqsaqal sol tınıştıqtı bwzıp: «Körşi memleket solardıñ tilin biletinderge de azamattıq berip jatır eken. Öz jerimizde de bizge tınıştıq bolmaydı  eken. Ombı, Orınbor ejelgi qazaqtıñ jeri ğoy... Şöl dalanı da meken etip kördik, endi orman -köldi jerdi meken etip köreyik. Meniñ soñıma eretinderiñ, sol jaqqa köşesiñder, osında qalam deytinderdiñ erikteriñ özderiñde». Şwbarekeñniñ «siezdegi» sözi sonımen tämäm bolğan. Jwrt özara sıbırğa köşti: «Mına  toqsanğa kelgen şal aljığan eken. Basqa elde qañğığanşa, auılımızdı traktormen qoparıp tastasada osı jerde qalamız!» desti olar.Söytip, ğasır boyı qaymağı bwzılmağan rudıñ arasına birinşi ret jik tüsti! Şal Şwbar öz balalarımen bir jaqqa, auıl bir jaqqa şıqtı.El men Jerdiñ «magniti» nağız qazaqtı basqa elge jiberer me eken. Jibermes!?

Abai.kz     

 

 

0 pikir