Senbi, 21 Qırküyek 2019
46 - söz 5260 0 pikir 29 Säuir, 2014 sağat 14:59

BOYDAQTARĞA SALIQ SALU KEREK PE?

Soñğı künderi aqparat aydınında boydaq salığı mäselesi tal­qığa tüsude. Sebebi, key demograftarımız boydaq salığın qayta engizudi wsınğan jäne olar bwl el demografiyasına äser etedi degen pikirde körinedi. Sonımen, atalmış salıqtı qayta jañ­ğırtu kerek pe, ol salt jürgenderdi janwya qwruğa ıntalandırıp, boy­daqtardıñ sanın azaytuğa sep bola ala ma?

 

Äzimbay ĞALI, demograf:
– Öz basım mwnı därmendi şara dep oylamaymın. Boydaq salığın salğannan üylenip jatqan qazaqtı nemese basqa wlttı körgen joqpın. Sondıqtan, bwl jağdayğa aytarlıqtay äser etpeydi jäne otau tikkisi kelgender salıqqa qaramaydı. Bizde salıqtar, negizinen, iri tabıs­tı mwnay jäne tabiği resurstardı öndiretin kompaniyalardıñ esebinen tüsetindikten, boydaq salığımen memleket qazınasın tolıqtıramız deu äureşilik. Al, salt bastılarğa salıq mindetteu, olardıñ janwya qwruına stimul bola almaydı. Bolaşaqta qalay bolatını belgisiz, däp qazir pälendey qajettiligi joq. Jalpı, qazirgi küni neke köbeyip jatır. Ol demografiyalıq dümpudiñ ekinşi tolqınınıñ äserinen bolıp otır. Bwlay deytinim, 1958-1964 jıldarı Qazaqstanda demografiyalıq jarılıs boldı. Bügingi üylenip jatqandardıñ deni solardıñ balaları, nemereleri. Bizde tuu körsetkişi de osınday sebepterdiñ esebinen jaqsardı. Sondıqtan, elimizde üylenip, üy bolıp jatqandardıñ sanı onsız da köñil könşiterlik deñgeyde. Al, boydaqtarğa salıq salu, olardıñ «mwnısı nemenege kerek» degen äleumettik narazılığın tudıruı mümkin. Bılay aytqanda, jastardıñ işinde bwl bosqa bası artıq äñgime boladı.
Kerisinşe, bizde qazir ajırasu ürdisi köp. Sol sebepti, boydaq salığın engizgenşe, onıñ ornına ekinşi nekeni ıntalandıru kerek. Mäselen, keyde ajırasqan jastar üylenbey jürip qaladı. Öytkeni, olar ekinşi nekeni tabiği jağday dep qabıldamaydı. Birinşi nekeden jolı bolmağanı üşin küyzeliske tüsuge dayın. Bwl arada birinşi jäne ekinşi nekeniñ arası toqtamauı qajet. Jalpı, qoğamda ekinşi nekege psihologiyalıq dayındıq az jäne ol köterilmeytin jabulı taqırıp. Otbasılıq ömirden bir ret opıq jeu tragediya emestigin soğan tap bolğandar tüsinui, ekinşi ret üylenuge bolatındığın bilui kerek.

 

Maqaş TÄTİMOV, demograf:
– Aldımen bwl mäselege qatıstı dwrıs qoğamdıq pikir qalıptastıru kerek. Mäselen, ekinşi düniejüzilik soğıstan keyin Stalin «boydaq salığın» engizgeni tarihtan ayan. Öytkeni, aşarşılıqtan köp adam qırıldı jäne köptegen bozdaqtar maydannan oralmay qaldı. Sodan qanşama äyelder, jas, tipti balalı äyelder jesir qaldı. Ol kezderde bala bolsam da, äli esimde. Sonday qiın-qıstau kezde jañağı sayasat küşti äser etken-di. Meniñ esebimşe, 1958-1959 jıldardağı sanaq boyınşa nekede twrğan ärbir qazaq äyeli 8 baladan, nekesizderi 5 baladan tuğan. Nätijesinde, qazaq halqı 25 jıldıñ işinde, yağni, 1945-1970 jıldar aralığında öziniñ bwrınğı sanın, deñgeyin qalpına keltirdi. Mine, atalmış sayasattıñ ıqpalı. Biraq, Stalin qaytıs bolğannan keyin köp närseler özgerip, mwnı da alıp tastadı. Ärine, onıñ ornına abort jasatuğa tıyım salğanı bar. Sebebi, sol uaqıtta qazaqtıñ işinde neken-sayaq bolğan şığar, al, orıstarda abort jasatu etek alıp ketti. Soğan tıyım salu arqılı demografiya­lıq jağdaydı birşama qalıpqa keltirdi. Sondıqtan, tarihqa köz jiberip, tarihtı qwrmetteu kerek. Men mwnıñ bärin közimmen körgen adam retinde aytıp twrmın. Qazaq halqınıñ sanı köz aldımda aşarşılıqtan keyin 6 esege, soğıstan soñ 5 esege öskenin maqtanışpen ayta alamın. Keybireuler bwl ösimdi oralmandardıñ keluimen baylanıstıradı. Oralmandar ösimniñ köp bolsa onnan bir böligin ğana beredi. Şındığına kelsek, ol tabiği ösim.
Qazirgi küni de boydaq salığın engizu öte qajetti. Nege? Öytkeni, elimizde «bebi bum» ayaqtalıp kele jatır. Qazaq äyelderi tuğan balalardıñ sanı 147 mıñnan da tömen deñgeyge tüsken kezi 1999 jılı bolğan-dı. Bıltırğı derek boyınşa ol 288 mıñğa jetip, bwrınğı deñgeyine qayta köterildi. Bwrınğı deñgeyi dep otırğanım, 1989 jılğı sanaqta tuu  deñgeyi joğarı körsetkişti bergen. Biraq ta, demografiyalıq tolqınnıñ nätijesinde aldağı uaqıtta Qazaqstanda tuılatın balalardıñ sanı 400 mıñnan 50-70 mıñğa deyin tüsip ketui de mümkin. Mümkin deymiz, tipti tüsip ketedi. Söytip, ömirge keletin jastardıñ sanı azaya bastaydı. Osı olqılıqtıñ aldın alu üşin boydaq salığı bizge kerek.
Söz soñında elimizdegi boydaqtardıñ sanı jöninde ayta keteyin. Mısalı, 25 pen bala tuu mümkindigi äli de saqtalatın 50 jastıñ aralığındağı 375 mıñ käri qız bar. San jağınan odan az bolsa da, jalpı, sürboydaqtarımız da jetkilikti. Olardı men 30 jastan bastap sanaymın. Öytkeni, er adamnıñ keş üylenuinde twrğan sökettik joq. Sürboydaqtardıñ sanı 150 mıñğa jetip otır. Bılay qarağanda, otbasın qwrıp wrpaq örbitetin jasta 525 mıñ adam, yağni, bir oblıstıñ halqı boydaq jür degen söz.

Säken ORINBASARWLI

 «Zañ gazeti»

Taqırıp özgertilip alındı. Tüpnwsqadağı taqırıp: Boydaq salıq salt bastılardıñ sanın azayta ma?

0 pikir