Seysenbi, 31 Naurız 2020
Alaşorda 8610 0 pikir 9 Säuir, 2009 sağat 06:00

QARQARA KÖTERİLİSİ TAĞI DA WMIT QALA MA?

 

Qazaq wltınıñ otarlauşı orıs biligine qarsı bas kötergen eñ iri köterilisterdiñ biri, äri biregeyi bolğan Qarqara köterilisiniñ 100 jıldığı jaqındap keledi. Osı bir zwlmat saldarınan 373 üy örtenip, 1905 adam oqqa wşıp, 684 adam jaralanıp, 1105 kisi twtqındalıp, keyinnen olardıñ deni iz-tüssiz joğalğanın tarih däleldese de, bizdiñ bilik selt etken emes. Wlttıq ideologiyanıñ joqtığınan ba, joq älde irgedegi Reseyden äli künge jüreksine me, Qarqaradağı sol bir qandı qırğındı eske aluğa, aza twtuğa därmensizbiz. Nege?

Qarqara köterilisi – qazaqtıñ qanday batır wlt ekenin körsetken, ayğaqtağan köterilis.  Qarqara köterilisi – qazaq bas biriktirse, azat el bola alatının däleldegen köterilis. Qarqara köterilisi – arada jüz jıl ötse de, jarası jazılmağan, bağası tolıq berilmegen köterilis. Bwl zwlmatqa tarihi bağa beru üşin Mwhtar Äuezov «Qilı zamandı» jazdı. Sonan keyin de ülkendi-kişili talay şığarmalar, maqalalar jarıq kördi. Biraq, halıqtıñ ruhı qanağattanıp, tınıştalğan joq. Sebebi, mwnday iri bas köterudi bükil wlt bolıp, halıq bolıp aza twtu qajet. Qarqara köterilisiniñ qaharmandarın wlttıq batır retinde däripteuimiz kerek edi. Sebebi olar sanalı türde taqtan (bwl köterilisti wyımdastıruşılar bolıs pen biler) bas tartıp, halıqtıñ jağına şığu arqılı Alaş balasınıñ baylıqqa, bilikke satılmauı kerektigin däleldep berdi.

Bilesizder, 1-düniejüzilik soğıs jıldarında otarlıq ezgi küşeyip, alım-salıq köbeyip, halıq twrmısı naşarlap ketti. Al 1916 jılı 25 mausımdağı Resey patşayımınıñ soğıstağı armiyanıñ tıldağı qara jwmıstarına Qazaqstan, Orta Aziya jäne işinara Sibirden 19-43 jas aralığındağı (keyinnen 43-ten 31-ge tüsirildi) er azamattardı şaqıru jönindegi jarlığı Qarqara köterilistiñ şığuına türtki boldı. Qazaqstan men Orta Aziyadan 400 mıñ, sonıñ işinde Jetisudan - 87 mıñ adam äskerge şaqırıldı. Patşa jarlığı jariyalanısımen Qazaqstannıñ barlıq aymaqtarında bwğan qarsılıq bildiru bastaldı. 

Bwl kezde Qarqara sol kezdegi Jetisu oblısınıñ Jarkent uezine qaraytın jaylau jäne äygili halıqaralıq järmeñke ortalığı bolatın. 16 bolıstan twratın alban ruınıñ ataqonısı edi. Onıñ 13 bolısı Jarkent uezine, qalğan üşeui Vernıy uezine qaraytın. 6 şilde küni 13 bolıstıqtıñ basşıları Aqbeyit tauında jinalıp, patşa jarlığın orındamauğa batalastı. Kelesi küni «Narınqol-Şarın» pristavınıñ bastığı Podvorkov 13 bolıs pen bedeldi adamdardı jinap alıp, patşa jarlığın dereu orındaudı talap etti. Jinalğandar 4-5 kün aqıldasıp, jauap bermek bolıp tarasadı. Şildeniñ 10 küni järmeñkeden 10 km jerdegi «Qaban Qarağay» dep atalatın jaylauda Qwrman bolısınıñ bedeldi adamı Wzaq Saurıqovtıñ auılında Qwrman, Merke, Şilik, Torayğır, Sarıtoğay, Qoñırbörik, Qojbanbet, Bodeti, Ivanov, Aljan, Ayt bolıstarınıñ basşıları men basqa da bedeldi adamdarı maydan jwmısına adam bermeymiz dep kelisedi. On kün ötkennen keyin Podvorkov qazaq-orıs jasağın alıp kelip, «Ereuiltöbede» bolğandardı tügelge juıq twtqındap, Qaraqol (Prjeval'sk) qalasındağı türmege qamadı. Türme basşıları ereuilşilerdiñ aqılgöy aqsaqalı Mämbetwlın u berip öltirdi. Qalğan twtqındar Qaraqol uezi basşısı polkovnik Ivanovtıñ bwyrığımen 8 tamız küni atıldı. Atılğandar arasında: Käriboz Qañtarwlı, Suanqwl Arğınwlı, Qazıbek Şormanwlı, Ümeke Bestibaywlı, Biläl Razaqwlı, Qağazbek Toqtamıswlı, Jañabay Qwdaybergenwlı, Qwrman Ädilbekwlı, Bekaydar Swltanqwlwlı, Qwdiyarbek Şotamanwlı, Janpeyis Otınşıwlı, t.b. boldı. Köterilisşilerdiñ bir tobı Qayqı asuında jazalauşılar kolınan qaza taptı. Biraq jazalau äreketteri köterilisti birden basa almadı. Tamızdıñ ortasına qaray Jarkent uezi tolıq köterildi. Köterilisşiler 11 tamızda Jalañaş stanciyasın basıp alıp, qonıs audaru basqarmasınıñ qızmetkerleri Dolguşindi, Ldekovti, t.b. birneşe adamdı öltirdi. 16 tamızda Monay Wzaqbaywlı basqarğan alban jasaqtarı Qarqara järmeñkesin basıp aldı. 15 qırküyekke deyin Narınqol-İİİarın pristavına qaraytın öñir köterilisşiler qolında boldı. Vernıy uezine qaraytın Qızılbörik  bolısınıñ twrğındarı da atqa minip, 3 tamız küni Ası jaylauında uezd bastığınıñ kömekşisi Hlınovskiy basqarğan jazalauşılardı Vernıyğa quıp tastadı. Köterilis uezdiñ basqa bolıstarında da (Botabay,Şığıs jäne Batıs Qastek, Irğaytı, Taytorı, Jayılmış, t.b.) tolquğa ün qostı. 10-12 qırküyekte Lepsi uezine qarastı Maqanşı-Sadır, Mämbet-Qısqaş, Balqaş-Lepsi bolıstarınıñ qazaqtarı da köteriliske şıqtı. Saratov selosı mañında köterilisşiler Maslov basqarğan jazalauşı jasaqpen soğısıp, qırğınğa wşıradı. Jazalauşılarmen qarulı qaqtığıstar Kişi, Orta, Ülken Aqsu eldi mekenderindegi düngender, Vernıy uezi Qoram bolısındağı wyğırlar arasında da boldı. Qırküyektiñ ayağı men qazannıñ basında patşa jazalauşıları köterilisşilerdiñ negizgi küşterin talqandadı.

Olar köterilisşilerge qosa beybit halıqtı da qırğınğa wşırattı. Jetisu oblısınıñ bes uezinde 84 854 tütin (otbası) bolsa, köterilisten keyin 53 mıñ ğana tütin qalıp, 31 854 tütin joyıldı nemese Qıtayğa auıp ketti. Mwrağat derekteri boyınşa Qarqara köterilisi kezinde Jetisudağı qazaq pen qırğızdardıñ jüzge juıq eldi mekeni jazalauşılardıñ şabuılına wşırap, 373 üy örtengen, 1905 adam oqqa wşqan, 684 adam jaralanıp, 1105 kisi twtqındalıp, keyinnen köbi iz-tüssiz joğalğan. Al patşa jazalauşılarınan nebäri 171 adam ğana şığın bolğan (derekter wikipedia.org saytınnan alındı).

Äskerge adam alu jarlığı işten tınğan halıqtıñ köteriluine sebep qana boldı. Bwl twsta otarlauşılar qazaqtıñ şwraylı jerlerin tartıp alıp, tizesin batırıp, qwldıqtıñ qamıtın kigize bastağan bolatın. Mısalı, otarlauşılar Qarqara jaylauın, Şu añğarınıñ bir böligin qazaqtardan tartıp alu kajet dep sanaldı. Osı jıldarda jerinen ayırılğan qazaqtar, orıs kulaktarına jaldanıp kün kördi. Tek qana Bayınköl bolısı boyınşa Qaqpaqta, Ayğırjolda, Sarıjazda, Narınqolda köptegen qonıstanuşılardıñ qıstaqtarı payda boldı. Narınqol kazak äskeri twratın orınğa aynaldı. Qarqaranıñ jazığın köpester ielendi. Qarapayım qazaq halqı qwmdı, şöleytti jerlerge, tau-tasqa quıldı. 1914 düniejüzilik soğıs bastalğannan keyin, eki jıl işinde soğısıp jatqan äskerdi qamtamasız etu maqsatında Qarqara twrğındarınan tarihi derekterde aytılğanday «seksen mıñ qoy, üş mıñ iri qara, eki mıñ tañdaulı attar, jüz qırıq tört kiiz üy, seksen mıñ baypaq, on altı mıñ aqşa, bes jüz kesek kiiz alındı».
Jergilikti halıqta eşqanday sayasi qwqıq pen bilik bolmadı. Türkistan aymağında äskeri okrugtiñ qolbasşısı general gubernator Kuropatkin basqardı. Jetisu oblısın äskeri gubernator M.A.Fol'baum biledi. Jarkent uezin podpolkovnik Stupin basqardı. Jalañaş, Qırğızsay jäne Narınqol aymağın kazaktardıñ atamanı S.Dostovolov elge äskeri jağınan qısım jasadı. Aleksandr Protnikov degen pristavtı jergilikti qazaqtar «Aqjelke» dep atap ketken.
1914 jılı 9 qazandağı qwpiya nwsqauında Jetisu oblısınıñ äskeri gubernatorı Fol'baum uezd bastıqtarına «senimdi hristiandardan», yağni orıs derevnyasınıñ şarualar toptarınan mwsılman eñbekşilerine qarsı qarulı otryadtar qwrudı mindetteydi. Bwl otryadttardıñ bastı mindeti baqılauşılıq qızmet bolatın, alayda olar keybir auıldardı tonap, jazıqsız adamdardı öltirip, mülik pen maldı eriksiz alıp otırdı. Bwl otryadtardıñ bastı maqsatı bağındırılğan halıqtardıñ wlttıq sanasınıñ oyanu körinisterin twnşıqtıru edi.

Tüyin

Qoş! Osınday tauqımetti bastan keşken elge ne istemek kerek?.. Köterildi. Osılayşa qazaqtıñ azat el boluğa qwqılı ekenin däleldedi. Al, biz bolsaq, el bolıp sol bir zwlmatta qaza bolğandardıñ äruağına qwran bağıştap, as bere almay kelemiz. Wzaq pen Jämeñkelerdiñ batırlığın bılay qoyıp, olardıñ kim ekenin bilmeytin wrpaq tärbielep jatırmız.  Bir kem dünie... Sol kem dünieni tolıqtırar kim bar eken? Bwl köterilistiñ bası-qasında mädeniet ministri Arıstanbek Mwhamediwlınıñ babaları jürip edi. Ministr mırza babalarınıñ erligine bas qatırar ma eken? Siz ne deysiz?

Qanat Birlikwlı

Abai.kz 

0 pikir