Senbi, 21 Qırküyek 2019
Ädebiet 8994 0 pikir 8 Şilde, 2014 sağat 09:43

Emil' Zolya. KÖRİKSİZ QIZDIÑ KÖZ JASI

(1865 jıl...)

İ

Parijde satılmaytın närse joq:  kölgirsigen ötirik te, şımıldıq bürkengen şındıq ta, külki men köz jası da, jezökşeler ekibastan. Endi oğan on ekiden bir güli aşılmağan qızdar qosıldı.

Dostığı saqal sipağanşa ğana sozılatın sauda patşalığında swlulıqtıñ eñ qımbat tauar ekenin bilmedim dey körmeñizşi. Olay bolsa qwralay köz, qiğaş qas, oymaq auız, arşın tös deysiz be, qısqası, äyel tänine är berer ärbir detal', tipti jımiğanda bettiñ wşında biliner-bilinbes belgi beretin oyıq ta – qıp-qızıl aqşa. Ärine, aqşa jürgen jerden «äzäzil» qalsın ba, qara bazarğa kelgenderdiñ är jaq, ber jağına  şığıp, aqırı talay qız-kelinşekti botaday bozdatadı ol. Köz jasınıñ mäni: qoldan jasatqan qası men jalğan şaşınıñ oydağıday şıqpağannan ğoy,  biraq Jaratqan iem bergen bolmısın jasandılıqqa ayırbastauğa bel buğandardıñ özine de obal joq.

Maqwl, mwnıñ bäri örkenietke wmtılğan jwrtqa tän qwbılıs bola qoysın. Swlulıq – o basta pende jerge tüskeli beri köz qwrtı, saudanıñ bastı köziri.  Desek te däl Dyurando qarttıñ käsibi tipti swñğılalardıñ swñğılasınıñ da üş wyıqtasa tüsine kirmegen bolar, sirä. Ol qwbıjıq beyne «satudı» qolğa alğan. Iä, iä, kädimgidey Qwday körik bermegen beybaqtardıñ ajarsızdığınan aqşa sauuğa bolatını jaylı oy alğaş basqanıñ emes, onıñ ğana «danışpan» basına qaydan sap ete qaldı eken?..

Äyteuir, büginde Parij köşelerinde eki-ekeuden qoltıqtasa qıdırıstap jürgen qwrbılar köbeydi. Olardı bayqamau mümkin emes, öytkeni olar özderin oqşau wstaydı, al jüristeri beyne köl betinde sırğıp bara jatqan aqqulardı elestetetindey. Jastarı şamalas, äri birdey kiinip alatın sılqımdardıñ äyteuir bir «jwmbağı» barın añğarasız. Alayda, ol ne?.. Azdap şıdañız, siz bärin de tüsinesiz. Pende balasınıñ özi añğara bermeytin bir ädeti bar, ol – mindetti türde aldımen ädemilikti köru. Qoltıqtasqan ekeudiñ biri sonday süykimdiligimen köz tartadı, alayda onıñ bar qwpiyası – qasına ertken qwrbısında edi. Äueli ädemisine köz salğan jigitter, eriksiz ekinşisine auısa bere, onıñ jüzinen şoşınğanı sonşalıq, jalma-jan janarların taydırıp äketip, qaytadan qwrbısına qaraydı. Al ol jımıñ ete qalsa bolğanı, batırıñ jem şoqığan kögerşindey birazdan soñ sılq-sılq küle ketip bara jatqan qos qwrbınıñ izinen erip jüre beredi. Osılayşa bir beybaq  «twzaqqa» tüsti dey beriñiz. Eger, köriksiz qız jalğız bolsa, er kindikti oğan tipti moyın da bwrmas edi, sol siyaqtı qasındağısına da. Sebebi jalğız jürgende ol müldem swlu emes. Alayda ajarsızdıñ qasında kez kelgen qarapayım tür köriktenip, tipti qwlpırıp ketedi. Dyurando saudasınıñ bar qwpiyası – mine, osında.  YAğni, qwbıjıq qız – «swñğıla saudagerdiñ» qızmetkeri. Şal onıñ är sağatına bes frank töleydi. Ärine, anadan ajarsız bop tuğanı üşin emes, äldebireudiñ «bağına» özin qwrban qılğanı üşin.

II

Dyurando – käsipker edi, onda da nağız tisqaqqanı. Özin millionerler qatarına iliktirgen swrıqsızdar saudası turalı oy oğan qalay keldi deysiz ğoy. Bir küni keşkisin taza aua jwtuğa şıqqan şal jelekjolğa jete bergende, kenet eki qızdıñ qarsı wşırasqanı: biri – swlu, ekinşisi oğan qarama qarsı, jüzinen kisi şoşırlıqtay. Sol bir ğana sät bizdiñ saudagerge «bağa jetpes baylıq» sıylap ketken-di. Swlulıq üşin opa-dalapqa öziniñ soñğı tiının qiyuğa bar äyel zatınıñ däl mına «tauar» üşin barın beretinine Dyurandonıñ eş kümäni bolğan joq. Al tauar – ajarsız qwrbı. Qoltıqtap köşeni bir jürip ötse bolğanı, kem degende bir jigitti qaratpauı mümkin emes.  Käri tarlan şalajansarlıqqa eş berilmeytin, sondıqtan jaña käsibine qaytkende eldi birden eleñ etkizudiñ joldarın asıqpay oylandı. Saudanıñ wñğıl-şwñğılına deyin sanasında äbden pisirmey, isti bastağan joq. Öytkeni narıqtağı bäsekelesteri mwnıñ bir ğana qateligin körse, qasqırşa talap jeui äbden mümkin edi.

III

Dyurando qarttıñ qanjığası birden maylanğan joq. Aldımen äbden qinaldı. Nelikten deysiz ğoy? Käsipti bastaudıñ qisının keltire almadı. Qalanıñ el köredi-au degen bwrıştarına ilip ketken «köriksiz qızdarğa  jaqsı jwmıs wsınamın, qwbıjıq beyne bolsa, tipti eki ese aqşa töleymin» degen habarlandıruına, o toba, kerisinşe ädemi qızdardıñ ağılıp kelmesi bar ma?! Biraq olar qanşa jerden «jwmısqa alıñızşı» dep ayağına jığılsa da, qazımır qart selt etpedi.
Biraq ol osı tws öz sätsizdiginiñ sırın tüsindi. Söytse, Qwday körik bermegen qızdar «men wsqınsızbın» dep, özge tügili özine moyındamaydı eken-au. Sondıqtan da saudager öz qolımen ilgen qağazdardı erinbey qaytadan alıp tastap, agent jaldauğa köşti. Olardıñ mindeti – köşe-köşe, üy-üydi kezip, ajarsız qız-kelinşekter tabu. Talğam men täsilge bay degenderden iriktelip alınğan agentterge jeñil jük artılğan joq. «Tauardıñ» minez-qwlıq, twrmıs deñgeyi bäri-bärin esepke alıp, olardıñ jüregine barar joldı tabu kerek. Äytpese, kim birden wsqınsızdığın satuğa kelise qoyar deysiz?! Öziñiz elestetip köriñizşi, «Hanım, köriksiz kelbetiñiz üşin, sağatına osınşa töleymin» dep twrğan sätti. Nebir şapalaqtardı jep, qanday auır sözder estimedi deñizşi, bayğws agentter. Biraq, tübi jağdaydıñ beti beri qaray bastadı. Tamşı da tastı tesedi emes pe?..

Är tañın Dyurando swrıqsızdardı swrıptaudan bastaytın. Äueli sarı halatın kiip, kresloğa şalqaya tüsken küyi qolındağı buı bwrqırağan kofesin wrttap qoyıp, aldına kelgenderdi kezegimen qaraydı. Qıza-qıza soñında ornınan twrıp ketip, är «tauardıñ» tür-tüsi, pişinin, aumağın, salmağına deyin bärin täptiştey qarağanı, sırt közge kiim ölşemin alıp jatqan tiginşini elestetetin. Qwbıjıq beyne köñilden şıqsa şal mäz bolıp, eki alaqanın ısqılaydı. Söytedi de onı tauıp kelgen agenttiñ qolın qısqanı bılay twrsın, tipti wsqınsız qızdı qalay qwşaqtap alğanın añğarmay qalatın kezderi köp boldı. Biraq körki kelispese de, qız qılmıñdap twratwğın bolsa, ondaydı şal birden jaramsız qılıp tastadı. Onısı da orındı, sebebi türimen bolmasa da, qılığımen erkektiñ qwmarın qozdıruı äden mümkin ğoy. Ondayda älgini tapqan agentke qabağın tüksitse,  äyeldiñ özine jay ğana jılı sözben şığarıp saladı.   Swrıqsızdıqtı swrıptau swludı tabudan qiın bolmasa, oñay şarua emestigin osı bir qart saudagerden artıq eşkim bilmeytin şığar, sirä.   Degenmen,  Dyurando osı twsta öziniñ känigiligi men köregendiligin moyındattı. Adam boyında köpşilik köre bermeytin   qwştarlıq pen sezimniñ siqırına qanıqqan ol jetkilikti mölşerde köriksiz qızdardı taptım-au degen twsta mınaday mätindi su jaña agenttik esiginiñ mañdayşasına ildi:

IV

 

«Ajarsızdar agenttigi»

 

L.Dyurando. 

Parij, M… köşesi 18.  Keñse esigi tañğı 10.00-den tüs qayta sağat 16.00-ge deyin aşıq.
        Märtebeli hanımdar,  men sizdiñ swlu jüziñizge odan sayın är beretin su jaña täsil oylap taptım. Äşekey men opa-dalaptıñ är bererine dauımız joq, biraq biz körsetetin bwl qızmettiñ janında olar jip ese de almay qaladı.  Sebebi qanşa jasırsañız da, boyau men kiim-keşek, alqa-sırğañız közge körinip qaladı, al meniñ tapqan jaña täsilimniñ qwpiyasın eşkim bile almaydı. Tabiğat bergen ajar-körkiñizge qılday qiyanat keltirmey, üstiñizge bir sabaq jip te qospay-aq, men sizdiñ jüziñizge qarağan jigitti siqırlap alatınday küş beremin.

Siz bayqadıñız ba, ömirde barlıq närse jaqsı-jaman, aq pen qara, baylıq pen qayırşılıq bolıp bölinetinin, sol sekildi köriksiz qwrbı da sizdiñ süykimiñizdi arttıra tüsetini sonşalıq, tipti öziñiz de tañ qalasız. Biz sizge bar bolğanı – ajarınan adam şoşitın qwrbı beremiz. Mağan senim artqan swlu öz şeşimine ökinbeydi, keliñiz, köz jetkiziñiz! Qımbattı qız-kelinşekter, sizderdiñ ärqaysıñız süyikti boluğa, er azamat ataulını esten tandıruğa layıqsızdar. Jasandı kirpik, jasandı qas, wlama şaş, bärin-bärin laqtırıñız da mağan keliñiz! 

Agenttik sonday-aq «qwdalıqqa» baratın «ata-ana», «äpke-jezde», «ağa-jeñge» tauıp bere aladı. Bağalar qoljetimdi. Bar bolğanı – sağatına bes frank, al 50 frank töleseñiz, küni boyı sizge qızmet etuge barmız. 

 

V

Nätije tipti oylağannan da asıp tüsti. Kelesi küni-aq agenttik aulası kezek kütken qız-kelinşekke toldı. Birinen biri ötetin köriksiz qwrbıların körgende qızdardıñ quanğanı sonşa, közderi beyne qansonarda jemtigin tapqan bürkittey şoq bop jandı. «Mata dañqımen böz öter» degendey, swrıqsızdıñ qasında swlu bolıp körinetini onıñ iştegi äzäzil dertin qozdırıp,  menmendigin asqaqtata tüsti. Tipti, eñ köriksiz qwrbı üşin jinalğandardıñ birimen-biri talasqanın qaytersiz?.. Änşeyinde özin köppen birdey sanaytın qızımızdı Dyurando qarttıñ qaqpasınan «qwrbısın» qoltıqtay şıqqan kezde körseñiz tanımas ediñiz. Keudesine nan piserdey kerdeñdey basıp, tipti mına türimen tuğan anası ne äkesi aldınan şıqsa da köz qiığın salmay ötse, tañ qalmañız. Sebebi ol özin älemdegi eñ swlu hanşayım sezinip bara jatır. Mine, Dyurandonıñ danışpandığı, swñğılalığı da osında edi. Ol äyel ataulınıñ eñ osal twsın tauıp, tamırın tap basa aldı. Endi onıñ tası örge domalap, saudası qıza tüspese, mağan keliñiz.

Deytwrğanmen, Dyurandonıñ şarıqtağan köñilin äp-sätte su sepkendey basatın äyelder kezdespey qalmadı. Künderdiñ bir küni äyel, äyel emes, äbjılan derlik dolınıñ kelgeni. Agentter «tauardı» tügel tizip qoyıp, onsızda öz tabiğatına ökpeli bayğws qızdardıñ qisıq ayaq, qoñqa mwrın, qıli köz, bwdırayğan şeke, jırıq erinderin alğa tartsa da, älgi äyel birde birin jaratpay qoyğanı. Sebebi onıñ özi aldında tizilip twrğan «tauardıñ» qatarınan bolatın. Biraq onı qaydan moyındasın?.. Ätteñ, sol küni qas qılğanday Dyurandonıñ özi bolmay qaldı, äytpese ol bwl äyeldiñ özine birden «qwda tüser» edi…

Jä, äyteuir, söyte-söyte swranıs wlğaydı, «ajarsızdardıñ» eşqaysısı jwmıssız qalğan joq. Basında käsip qwrlı ğana körgen bwl isin Dyurandonıñ özi süyip qalğanı sonşa, tipti aqırında ol özin adamzattı baqıtqa keneltuşi ekenmin dep şat-şadımen küyge tüsti. Äytse de, ol bireudi baqıtqa keneltem dep, qolastında jwmıs isteytin qızdardıñ küni boyğı körgen qorlığınan tün balası köz ilmey, jastıqtarın jasqa şılap şığatının esepke aludı wmıtıp ketip edi. Söz joq, bayağıday beyşara halde emes, büginde Dyurando qızdarınıñ är küni ülde men büldege oranıp, bwrın tek qiyalında ğan köretin jerlerdi küymemen jürip aralaytın  aqsüyekterdiñ qasında ötedi. Solarğa etilgen tağzım bwğan da bwyıratın bolğan. Biraq keşkisin qızmetten üyine oralğan soñ jibek köylek pen äşekeylerin şeşip, ayna aldında öz wsqınımen betpe-bet twrğan sättegi bayğws qızdıñ köñil-küyin tipti älemniñ eñ qayğılı simfoniyası da jetkize almaytın şığar… Sirä, altın balıqtı uısında wstap twrıp,  biraq soñında jırıq astaumen qalatın qariya men keyuana da tap mwnday qwlazi qoymağan şığar… YAğni, küni boyğı qızıqtıñ qwnı – bwlardıñ köriksizdigi… Qwdaydıñ türge jarıtpağanı azday, adamdar da olardı ayamay ayaqqa taptap, aşığan jarağa twz sebe tüsetinin qaytersiñ?.. Bir jağınan, Dyurandonı bayıtıp, ekinşi jağınan kün sayın qanşama qızdıñ bağın aşatın bwl beybaqtardıñ öz basın osınşa qorlıqqa salarlıq ne jazığı bar edi?!. Beyşara qızdı bireu aymalap, süyu bılay twrsın, tım qwrısa köz salsa etti… Mine, sizge – tragediya!
         

VI

Qadirli oqırman, men äuelde jay ğana Dyurandonıñ käsibi jaylı aytpaqşı edim, biraq soñında oqiğanıñ özi osılay örbip jüre bergeni… Eger bir küni men känigi qart käsibiniñ körigin qızdıra tüsken «jemtikterdiñ» ömiri jaylı bir şığarma jazsam, tañ qalmañız. Sebebi olardıñ biri mağan kelip, işki sırın jayıp salğan edi…  «Äyel jılap alsa ajarlanıp ketedi» degen sözdiñ rastığına sol sätte men tañ qaldım, tipti eñ köriksiz degen qızdıñ özi mwñın şağıp jılap otırğanda, düniedegi eñ swlu janday körinip ketti közime. Ol öz ömirinde qanşa äyeldiñ «qwrbısı» bolmağan deñizşi, tipti arasında Parijdiñ eñ ataqtı da auqattı degen aqsüyekteri de bolıptı. Solardıñ nebir qwqayın köripti ol.

Äy, äyelder-ay, ädemi bolğan jaqsı ğoy, biraq küni boyı sol swlulıqtı tolıqtıra tüsken  tor jaulıqtı tağıp bolğan soñ,  dar ayırmaysız ğoy? Sol tor jaulıq qwrlı qwnı bar edi ğoy «qwrbıñızdıñ». Olar bolmağanda, sizdi kim swlu dep sanar edi?… Bükir hanzada da baqıttı boldı emes pe, ertegide. Sol sekildi «mwñlıq qwrbıñızdıñ» da bağı aşıluı mümkin be edi. Beyşaranıñ bar mwñı da sonda, ol özi «twzaqqa» tüsirip bergen, biraq qızığın siz körgen är jigitke ğaşıq edi… Sol sätte ol sizdi swmdıq jek köretin, biraq sonda da beyşara sizge qızmet etuge mäjbür edi. Öytkeni ol köp üşin tek tauar edi, äytse de siz äyelsiz ğoy, sondıqtan qwrbıñızdıñ zat emes, tiri jan ekenin wmıtpauıñız kerek edi…

Biraq, öktemsigen örkeniet mwñlıqtardıñ köz jasın qaytsin, eleñ de qılmaydı. Bireu qasiret şekti eken dep, Adamzat alğa jıljuın toqtatuı kerek pe?!. Ol äste mümkin emes. Al Dyurando qarttıñ atı tarihta mäñgi qaladı. Öytkeni ol «atın şığaru üşin jer örtedi ğoy», biraq ol öziniñ ğana şoğın ürlep qoyğan joq, bügingi mına siz ben biz körip jatqan örkeniettiñ örtin laulata tüsken edi…

 

Orısşa «Primanki» nwsqasınan

Qazaqşalağan

Märiyam ÄBSATTAR

20.02.2014 jıl

Abai.kz

0 pikir