Senbi, 14 Jeltoqsan 2019
Qwyılsın köşiñ 9466 0 pikir 14 Qaraşa, 2014 sağat 09:20

Qara bauır qasqaldaq

 

 1991 jıl bolatın. Bwl, elimiz täuelsizdigin jariya etip, märe-säre küy keşken erekşe  kezeñ. Elbasınıñ ündeuinen keyin älemniñ är tükpirindegi qandastarımız at basın atajwrtına bwrıp, köş köligin qamday bastağanı da osı tws.  Alğaşqı bolıp Monğoliyadağı qazaqtar qozğaldı. Solardıñ birinşi legin Üştöbe qalasınan qarsı alıp, Qapal audanına qonıstandırğandardıñ qatarında men de bar edim. Bayırğı Otandarına sağına jetken jwrtşılıqtıñ quanışında şek joq. Jergilikti bilik ökilderi de alıstan jetken ağayındardıñ köñilinde dıq qalmau üşin qoldan kelgenniñ bärin jasap, qonaqjaylılıq tanıtıp-aq jatır.

 

Üştöbede avtobustarğa  otırğan ağayındardıñ alğaşqı at şaldırğan jeri Qapalğa kire beristegi Şıñbwlaq  dep atalatın körikti tau añğarı. Sıldırlap aqqan bwlağı, jabayı örik-alması, büldirgeni twnıp twratın swlu-aq jer. Ötken-ketken jolauşılar tınığatın arnayı orındar da jasalınıp qoyğan. Osı jerge qazaq üyler tigilip, qazan-qazan et asılıp, jergilikti önerpazdar äsem änderin äueletude. Alıstan kelgen ağayındardı birden dastarhanğa jayğastırıp, aldılarına as qoydıq. «Qoldarı – dämde, qwlaqtarı – ände» degendey, märe-säre bolıp jatırmız. Änşilerimiz estradanıñ süyemeldeuimen Esenğali Rauşanovtıñ sözine jazılğan Äbüyirbek Tinälievtıñ «Qara bauır qasqaldaq» änin şırqay jöneldi. Sol kezde bwl än bizdiñ qoğamda erekşe iltipatqa ie edi ğoy. Änniñ qayırması aytıla bastağan. «Qara bauır qasqaldaq, keri qayt. Wya qalsa iesiz, aydın üşin sol qayğı. Qañğıp kelgen şöregey, kölge pana bolmaydı...». Kenet  dastarhan basında otırğan äyelder jılan şağıp alğanday şar etip jılap, oybay-attanğa salması bar ma. Biz tük tüsinbey älekpiz. Jaña ğana sıy-qwrmetimizge riza bolıp, jaydarı otırğan qonaqtarımızğa ne jazğanımızdı bilmeymiz. Bir uaqıtta bireui tilge kelip: «Sender bizdi qañğıp kelgen şöregeyge teñediñder. Onday bolsa keri qaytarıñdar!...» – dep qarap otır. Sonda barıp mäseleniñ mänisin wqqanbız. Bärimiz jabılıp, bwl änniñ 1986 jılğı Jeltoqsan oqiğasınıñ orın aluına sebep bolğan Kolbin degen kelimsek basşığa arnalıp şığarılğanın, tikeley aytuğa bolmağannan keyin aqın men kompozitordıñ twspaldap jetkizgenin  tüsindirip älekpiz. Ağayındardıñ ökpesin basu oñayğa tüsken joq. Alğaşqı aşuları sayabırsığanımen, aldındağıday jaymaşuaq ahualdı qaytara almağanımız belgili.

Osı bir oqiğa, sondağı körinis köñilimde qalıp qoyıptı. Äsirese, alıstan arıp-aşıp ata jwrtına jetken ağayındardıñ bizdi kädimgidey medet twtatının añğarğanmın. Öz Otanı degenimizben, olardıñ böten bosağağa kelgen baladay jäuteñdey qaraytını da sezilgen. Olardıñ jüdeu köñilderi bizden jılı qabaq, jaqsı söz, qoldau men qamqorlıq kütetini de tüsinikti bolğan.

Sodan beri de şirek ğasırğa juıq uaqıt ötipti.  Täuelsiz Otanında düniege kelgen jas säbi büginderi at jalın tartıp minetin jigit boldı. Ağayındar jaña ortağa siñisip, mwndağı mentalitetke beyimdelip qalğan. Älemniñ är tükpirindegi bir millionğa juıq qandastarımız 40-tan asa memleketterden Qazaqstanğa köşip oralğan. Şañırağın ata jwrtında köterip, otbasınıñ otın alaulatuda. Jalpı, Qazaqstan Izrail' men Germaniyadan keyingi  qandastarın tarihi Otandarına şaqırıp, olarğa jan-jaqtı jağday jasap jatqan üşinşi memleket ekeni belgili. Ol mäsele jii aytılıp jürgendikten toqtalmay-aq qoyudı jön kördik.

Bir qarağanda bäri qalıptı siyaqtı. Alayda, el arasında  Otanına oralğan  bauırlarımız turasında türli mazmwndağı äñgimelerdi jii estip jürgendikten onıñ sırına  üñiluge tırıstıq. Eñ aldımen olardıñ «Oralman» degen anıqtamağa ürke qaraytını, köp jağdayda aşu şaqırıp, renjitini añğarıladı. Oqırman meniñ de bwl sözden qaşıp, birde «qandastar», endi birde «ağayın-bauırlar» – dep, aynalsoqtap otırağnımdı bayqağan bolar. Jalpı, anau bir jıldarı köşi-qon komitetiniñ bastamasımen ziyalı qauım ökilderi bar, ağayındardıñ özderin qosıp osı bir «oralman» söziniñ balamasın  tappaqqa äreket jasalınğan. Ärkim ärtürli pikir aytıp jattı. Aqırı, barşası «oralman» degen söz  Otanına oralğan ağayındar üşin eñ dwrıs anıqtama degen pätuäğa toqtalğan.  Ädiline kelgende, zañdıq twrğıdan olardı belgili bir sözben atau qajet ekeni tüsinikti. Joğarıda men keltirgen anıqtamalar janama aytuğa ğana jaraydı. Endeşe ata jwrtına oralğandardı «oralman» degende ne twr?!  Oralu... kelu... qaytu...mäseleniñ mänisin aşsa, «man» sözi Roman tilinen alğanda «adam» degen wğımdı bildirmeydi me. Demek,  Otanına oralğan adam degen sözden arlanudıñ qajeti qanşa? Bwl jalğız meniñ pikirim emes ekenin eskerte keteyin. Aytpaqşı, ötken ğasırdıñ 50-şi jıldarı QHR-dan qaytqan ağayındardı küni keşege deyin «qıtay» dep kelgenimiz jwrttıñ jadında. Olardıñ janında «oralman» degenimiz, «aynalayın» degenmen birdey siyaqtı bolıp körinedi.

Endigi bir mäsele, bauırlarımızdıñ minez-qwlqına, is-äreketine, qılıqtarına qatıstı tuındaydı. Adamdardıñ özderine wqsamaytındarğa ürke qaraytını, köp jağdayda jaqtırmaytını, tipti şettetuge tırısatını qazaqqa ğana tän qasiet emes. Germaniyağa bizden köşken qandastarın jergilikti nemisterdiñ kelgen jerine oray «orıs» nemese «qazaq» deytininen habardarmız. «Körşiñ soqır bolsa bir köziñdi qısıp jür» – degendi aytqan qazaq ärkimniñ jürgen ortasına beyimdeletinin, bara-bara solarğa wqsap ketetinin de meñzegen. Bälen ğasır boyı ortaq üyimizdi orıstarmen bölisken bizderdiñ boyımızda  solarğa  tän qasietter qalıptasqanı eşkimge qwpiya emes qoy. Endeşe, türli memleketterde twrğan ağayındardı mentaliteti basqa dep kinälau, jwmsarta aytqanda ağattıq bolar edi. Mısalı , zertteuşiler oralmandardı mädeni ortasına qaray «moñğoldıq» , «qıtaylıq», «keñestik» jäne «islamdıq» dep tört topqa bölip qarastıradı eken. Bwl jerde aldıñğı üşeui tüsinikti bolsa, islamdıq dep Iran, Türkiya, Auğanstannan kelgenderdi ataydı. Osı atalğan memleketterdiñ ädet-ğwrpı, salt-sanası, dini wstanımdarı, mädeni qwndılıqtarı, közqarastarı  ärtürli bolğanda, ol elderden kelgenderden biregeylikti talap etkenimiz dwrıs bolar ma eken?!  Özgeni qoyğanda, Özbekstannan kelgen qazaqtar men Reseyde tuıp-ösken qandastarımızdıñ minez-qwlqındağı ayırmaşılıq jer men köktey emes pe? Sonıñ bärin bir arnağa toğıstırıp, ortaq  qwndılıqtırdı qalıptastıru üşin uaqıt kerek.Tözim men şıdamdı janımızğa serik etsek, ol künniñ auılı da alıs emes.

Men bauırlarımızdıñ ata jwrtına oraluın jan-tänimen qoldauşılardıñ qatarındamın. Bwl sezim,  Sabır Aday aytqanday, «Är qazaq meniñ jalğızım...» – degen süyispenşilikten ğana tuındap otırğan joq.  Bwl, elimniñ quattılığın, jerimniñ bütindigin, tilimniñ tazalığın armandaudan bastau alğan müddelilik. «Köp qorqıtadı, tereñ batıradı»– deydi qazekem. Bir jağımızda qwmırsqaday qaptağan qıtay, ekinşi qaptalımızda ormanday köp orıs otırğanda beyqamdıq bizge jaraspaydı. Täuelsizdik alısımen Elbasımızdıñ älemdegi qandastarımızdı jatpay-twrmay jinau sayasatınıñ dwrıstığın bügin Ukrainada bolıp jatqan oqiğalar däleldep bergen joq pa. Qatarımız 70 payızğa jetip, jarılqap qaldıq. Äytpese, öz jerinde az wlt bolıp eseptelgen bizdiñ sözimizdi kim eler edi. Qiır jaylap, şet qonıp jürgen ağayındardıñ alğaşqı legi  ötken ğasırdıñ 50-şi jıldarı oraldı dep älginde ayttıq. Olardıñ keluimen orıstanıp bara jatqan tilimiz ben salt-dästürimiz, mädenietimiz ben dinimiz qayta bir jañğırğan. Al, keyingi  kelgen tolqın wlttıq bolmısımızğa sonı bir lep äkelgen joq pa. Monğoliyadağı qaymağı bwzılmağan halıqtıq dästür men ädebiet, Qıtayda erkin damığan ğılım men mädeniet  otandıq  ortaq qazınanı jaña biikke jeteledi desem, aqiqattan alıs kete qoymaspın. Änşi Mayra Mwhametqızı, bişi Şwğıla Saparğaliqızı, Sportşı Mwstafa Öztürik, tarihşı Zardıhan Qinayatwlı sındı köptegen qandastarımız el abıroyın asqaqtatıp jür. Endeşe nege biz olardan boyımızdı aulaq wstauımız kerek?...

Biz, nesine jasırayıq,  qolımızğa portfel' wstağan bastıq bolğandı wnatatın halıqpız. Balalarımızdı oqıtqanda da sot, prokuror, äkim bolsın dep oqıtamız. Özimizge jetpey jatqanda oralmandarğa bastıqtıñ ornın kim bere qoysın. Sondıqtan olar hal-qadirlerinşe künköris qamın jasap bağuda. Qoldarınan keletin käsippen aynalısatın da solar. Monğoliyadan kelgender  mal ösiru  men wstalıqqa beyim bolsa, qıtaydan oralğandar jer öñdeuge jaqındau. Özbek ağayındardıñ tärbiesin alğandar  qwrılıs pen saudanı şırq aynaldıradı.  Osı salalarda alğa ozğandarın körgen osındağı bauırlardıñ keybiri qızğanıştıñ qızıl otın twtatıp, baybalamğa basıp jür.  Meniñ bir dosım özi kuä bolğan bir jaydı äñgimelegen: «Auılğa ata-anası men ağayındarın Qıtayda qaldırğan bir jas bala keldi. Alğaşında tanıstarınıñ üyin jağalap jürgen ol az uaqıt ötkennen keyin özi siyaqtı oralman qızben tağdır biriktirgen. Quanışqa jinalğan tuıstarı ekeuine baspana satıp äperip, jönderine kete bardı. Bir küni älgi jigit üyin satıptı dep estidik. Özge jaqqa köşetin bolar dep oylağanbız. Jolauşılap kele jatqanımda, kölik kütip twrğan sol jigitti jolıqtırıp, jön swrasqanmın. Söytsem, üyden tüsken qarajatqa  tau bökterinen jayılımdıq  jer satıp alıp, endi qora-qopsı men özderi twratın baspana twrğızıp jatqan jayı bar eken. «Üy qayda qaşar deysiñ, ağa, – deydi ol sonda. – Aldımen jer alıp, mal basın qwrap alsam, qalğanı bola jatpay ma...». Eki jastıñ birine kelmegen balanıñ jasap jatqan tirligi osınday». Men özimniñ qolımnan mwnday şarua kelmeytinin wğına otırıp beytanıs bauırım üşin şın quandım.

Endi Otanına oralıp jatqan ağayındardıñ sapalıq qwramına keleyik. Bizdegi bar derekterge jüginsek, 825 mıñ oralmannıñ 41 mıñı joğarı bilimdi maman, tağı 93600-iniñ arnaulı orta bilimi bar, eñbek jasındağı adamdar eken. Olardıñ tek 4 payızı ğana zeynetkerler. YAğni, memleketke masıl bolmaytındarı anıq. Ağayındardıñ otbasında bala tuu körsetkişiniñ joğarı ekenin eskersek, elimizdiñ demografiyalıq ahualın jaqsartuğa sübeli üles qosıp jürgenin bayqaymız. Sondıqtan, kişkentayınan eñbek pen bilimge qwştar etip tärbielengen jastar küni erteñ özgelerden ozıq şığıp jatsa, oğan oralmandardı kinälaudıñ eş qisını joq.

«Bir ret köşkennen eki ret örtengen artıq» – deydi orıs ağayındar. Örtke şalınğannıñ nesi jaqsı deysiñ, salıstırmalı türde aytqandarı bolar. Al, jılına äldeneşe ret qonıs audarıp üyrengen qazekem üşin bwl dästürli dünie. Dese de, arağa memleket salıp, talay wrpaqqa qwttı qonıs bolğan mekenin qaldırıp, aua köşu qaşanda qiın. Osı jerde qaysıbir azamattardıñ şet elderdegi qazaqtardı qiınşılıq tuğanda Otanın tastay qaşqandar degen pikirleriniñ jañsaq ekenin de eskertkim keledi. Ärine, qızıl qırğın jappay etek alğanda qara qazan, sarı balanıñ amandığın oylap, şekara asqandar da bolğan. Alayda, olardıñ basım köpşiligi Qıtay men Resey arasındağı şekara bölisinen keyin amalsız ağayınnan ajırap qalğandar ekenin tarihtan habarı bar ärkim bilse kerek. Sondıqtan bügingi oralmandar – wltı men wrpağınıñ qamın oylap kezinde şekara asıp, eli täuelsizdik alğanda Otanın güldendiru üşin jaylı qonıstarın tastay köşu arqılı eki ret közsiz erlik jasağan jwrttıñ jwrağatı. Kündelikti tirşilikte äldebir tüsinbestikten tuındağan dau şıqqanda tarazı basına osı bir jaydı da salğan jön şığar.

Ärine, bes sausaq birdey emes. Köptiñ işinde bir qarın maydı şiritetin qwmalaqtardıñ da jürui zañdılıq. Jaqsılarımız ben jaysañdarımız bäle quğan arızqoylardıñ kesirinen jappay atılıp, bireudi sırtınan körsetudi satqındıq dep wğatın bizder üşin domalaq arız jazu adamgerşilik wğımımen qiıspaydı. Ökinişke oray, qip etse qağaz-qalamın ala jügiru oralmandar  arasında qalıptı tirlikke wqsaydı. Ol äreketteri ädildikke bastasa jön ğoy, özderiniñ aytqanı bola qoymağanı üşin ğana «tise terekke, timese bwtaqqa» – degen oymen domalaq arızdı döñgelete salatındar jeterlik. Ökinişke oray, mwnı saualnama jürgizilgen jwrtşılıqtıñ tügelge derligi tilge tiek etedi. Bwl, endi, jüre kele arılatın jeñil dert dep tüsineyik.

 Bir ğana maqalada oralmandarğa qatıstı barlıq mäseleni aytu mümkin emes. Köşi-qon sayasatınıñ jağdayı ğana ülken bir äñgimege jük boları anıq. Biz tek el arasında jii aytılıp jürgen, taqırıptıñ üstinde jatqan jaylardı qarastırıp, öz pikirimizdi jetkizuge tırıstıq. Jäne onı özgelerge küştep tañudan da aulaqpız. Oylı oqırman keregin alıp jaramsızın tastar. Tek, «Ata jwrtım, qazağım!» – dep kelgende olardı «qañğıp kelgen şöregey» emes, aydınına oralğan qanı bir bauırımız – qara bauır qasqaldaq dep qarağanımız jön bolar edi. «Ala qoydı böle qırıqqan jünge jarımaydı», at töbelindey azğana qazaqtı aldımen jüz ben ruğa, sodan soñ bay men kedeyge , kele-kele oralman men jergiliktige böle bersek, el bolmağımız qaydan, ağayın!

Quat Qayranbaev.

Almatı oblısı.

Abai.kz

0 pikir