Beysenbi, 21 Qaraşa 2019
Alaşorda 35526 0 pikir 27 Qazan, 2014 sağat 11:30

BALUAN ŞOLAQ

Jastayınan jwrt nazarına iligip, esimi şartarapqa jayılğan qazaqtıñ ataqtı wlı Baluan Şolaq düniege kelgeli bir jarım ğasır boldı. Jauırını jerge timegen paluan, auır salmaq köterip öner körsetken alıp küş iesi, at qwlağında oynağan, şauıp kele jatqan at üstinde kürdeli cirktik körinister jasay beretin, at oyınınıñ türli täsilin meñgergen sportşı-önerpaz. Jäne aduındı aqın, ğalamat änşi-sazger. Segiz qırlı, bir sırlı tarlan. Onıñ atı közi tirisinde-aq añızğa aynalğan edi. Bir basındağı osınşa öner türin ol jigit şağınan qatar damıtıp, eren qabiletimen jwrt közine erte tüsti. Äuelde qara küşimen, beldesip küresudegi şeberligimen tanıldı. Sosın än şırqauğa qwmarlığın körsetti. Odan saldıq qwrıp, el araladı.   Qasına qilı öner darığan talanttı jastardı jinadı. Söytip,  änşi, küyşi, paluandar tobımen auıldan auılğa auısıp sauıq-sayran jasap jürudi dästürge aynaldırdı.

Onıñ küreske on tört jasınan tüsip, nebir alıp qarsılastarın jığıp jürgenin,   şauıp kele jatqan jüyrik at üstinde şalqalap jatatının, er üstinde türegep twrıp, nemese ayağın kökke köterip  töbesimen twrğan qalpı şabatının, jüytkigen attıñ birese oñ jağınan, birese sol jağınan jerge tüsip, qayta minetinin, at bauırınan jeñil aynalıp ötetinin jwrt tamsana äñgimeleytin. Onıñ cirk önerine tän sportşılıq eptilikti şeber igergendigimen qosa, boyındağı küştiñ joyqındığın neşe türli amal-täsilmen körsetetini, elu bir pwt kir tasın kötergeni, orıstıñ äygili käsibi paluanı Koren'di (öz aytuında – Karondı) jığuı mısal etiletin. Ol Kökşe alqabınıñ düldülderi Birjan sal men Aqan serini wstaz twttı. Olardıñ  änderin näşine keltire orındadı. Özi de öleñ, än şığarıp, äuelete şırqadı.  Onıñ dañqı Kökşetau öñirinen asıp, külli qazaq ölkesine taradı. Şartarapta barşa jwrt onı qwrmettep qarsı alıp, töbesine köterdi. Önerine süysindi. Körgenderin, estigen-bilgenderin añız etip aytıp, auızdan-auızğa jetkizdi. Söytip ol közi tirisinde-aq añızğa aynaldı.

Onıñ şın atı Nwrmağambet bolatın. Baymırza balası Nwrmağambet. Balalıq şağında bir oqıs oqiğağa wşırağan eken. Qwrbılarımen alau basında arqan tartu oyının oynap jürgeninde. Arqannıñ ekinşi wşınan tırmısa tartısıp twrğan qwrbılarına bir özi des bermey,  qarsılasqanında. Arqandı qattı jwlqıp qalğanında  bar serpinimen otqa qwlap, bir qolınıñ sausaqtarın  küydirip alğan körinedi. Küygen qolı köpke deyin jazıla qoymay, şaruanıñ bärin bir qolımen isteuge mäjbür bolğan. Sonısına qarap balalar onı Şolaq dep atap ketedi. Al odan köp wzamay, beldesken teñdesiniñ bärin, tipti özinen ülken jigitterdi de küreste emin-erkin jığıp közge tüskeninde, äuelde qwrbı-qwrdastarı, sosın eresek äleumet te älgi atauğa Baluan degen anıqtamanı qosıp aytatın bolğan. Söytip Nwrmağambet Baymırzawlı osılay, zamandastarınıñ auzımen, jas şağınan-aq Baluan Şolaq atanıp ketipti. Bir añız boyınşa, ol bozbala şağında eresek ağayınımen birge tau eteginen qanat jayğan bazarğa keledi. Äldebir jarşı şiraq ayqayğa basıp, özi arnayı ertip äkelgen orıs paluanımen küresuge täuekel etetin talapkerlerdi şaqırıp jatqan. Bäske bir qoydıñ qwnı – bir som tigiledi. Şolaq oylanıp jatpastan ortağa wmtıladı. Biraq paluannıñ aldına jete bere kiiminiñ etegine şalınısıp qwlap tüsedi. Söytip kürespesten wtıladı. Namıstanıp, erteñine tağı keledi. Sonda onı mwqatpaq bolğan paluan bäs mölşerin kürt segiz somğa köteredi. Bala oğan toqtamay, şapanın şeşip tastap, beldesuge şığadı. Şığadı da, paluandı lezde jerge alıp wradı. Jwrt riza bolıp şu ete tüsedi, şapan üstine aqşanı üyip tastaydı. Sodan, bazarğa şartaraptan kelgen köpşiliktiñ arqasında, Baluan Şolaqtıñ dañqı qırdı jaylap ketedi...  

Baluan Şolaq (Nwrmağambet) Baymırzawlı 1864 jılı tuğan. Alğaşqı resmi anıqtamalıqta (Qazaq Sovet Enciklopediyası, 2-t., 1973, 140-b.)  elimizdiñ oñtüstik öñirinde – qazirgi Jambıl oblısı aumağındağı Han tauınıñ mañında düniege keldi dep körsetilgen eken. Alayda, birqatar zertteuşiler (E.Mırzahmetov, Z.Qospaqov, J.Bektwrov, B.Qıdırbekwlı) 1998 jılı jarıq körgen «Baluan Şolaq» jinağına (qwrastırğan S.Ospanov) engen jwmıstarında bwl derektiñ jañsaqtığın däleldeydi. Közkörgenderdiñ estelikterine süyene otırıp, naqtı däyekter keltirip, onıñ Sarıarqa tuması ekenin äñgimeleydi. Mäselen, jazuşı Jayıq Bektwrov: «Baluan Şolaq ölgende biz segiz-toğızdağı estiyar balamız. Auıl arası jaqın. Şolaqtıñ esimi de, at üstindegi twlğalı elesi de bizdiñ közimizge, kökiregimizge erte qonğan» deydi. Onıñ jazuınşa,  Baluan Şolaq Aqmola oblısınıñ Makin (bügingi Bwlandı) audanı aumağında tuıp-ösken. Burabay men Aqköl arasında ertede Üysin, Jağalbaylı, Jalayır, Alşın, Estek auıldarı bolğan. Solardıñ işindegi Üysin auılı Eltay temir jol stansası sırtındağı Tastıözek degen şwraylı qoynaudan orın tepken. Baluan Şolaqtıñ ata mekeni – sol. Kezinde kindigi kesilgen şañırağı ornalasqan orınğa keyin Qızıl kordon selosı salınğan körinedi. Degenmen «qarağaylı, qayıñdı orman, bwlaqtı özek qoynauındağı» Baluan Şolaq tuıp-ösken «auıldıñ ornı, köñi äli küngi köp tömpeş bolıp sayrap twr». Baluan Şolaqqa tuıs bolıp keletin nağaşı atasınıñ äñgimelerin jazuşı Estay Mırzahmetov eske aladı. Köpten estip-bilgenderiniñ joğarıdağı pikirge sayatın negizgi arqauın  alğa tartadı. «Baluan Şolaq atına bala jasımnan qwlağım qanığıp ta, sol bir qızıl nardıñ äruağına täñirdey tabınıp ta ösken jannıñ birimin», – dey kele, öziniñ köp jäytke jastayınan kuä bop öskendigin körsetedi. Äulettik estelikterdi keltiredi, belgili zertteuşilerdiñ qatelesken twstarın däleldi sınğa aladı. Jetisuğa kelgen saparında Baluan Şolaqtı körgen adamdardıñ äñgimelerin jazuşı Balğabek Qıdırbekwlı jas kezinde köp tıñdağan eken. Sondağı estigenderin  şejire derekterimen baylanıstıra otırıp, Baluan Şolaqtıñ babalarınıñ «Arqağa Şu boyınan köşkenin», al «onda tuğan törtinşi wrpaq» Şökeñ ekenin aytadı. Baluan Şolaq «Kökşe baurında düniege kelgen» deydi ol senimdi türde. Bwğan bwltartpas dälel retinde aqın-sazger-änşiniñ öz sırına – Jetisuda qalğan öleñine silteme jasaydı.  Sondağı: «Qotırşortan – men tuğan – jerdiñ qwtı» degen jol Şolaqtıñ kindik qanı qayda tamğanın anıq körsetedi...

Osınday däyek-dälelder nätijesinde bolar, 1999 jılı şıqqan «Qazaqstan» Wlttıq enciklopediyasında (2-t., 128-b.) Baluan Şolaqtıñ tuğan jeri Aqmola oblısınıñ Eñbekşilder audanı dep tüzetilgen. Sonımen, Baluan Şolaqtıñ   tuıp-ösken öñiri – Arqa, Kökşe aymağı. Bwl jaqqa ataları oñtüstikten birer ğasırday ilgeride köşip kelgen. Äkesi Baymırza öz töñiregine tanımal ağaş şeberi bolıptı. Tapsırıs beruşilerge şaruaşılıqta, twrmısta qoldanılatın türli jabdıq, qwral-sayman, bwyımdar jasap berumen şwğıldansa kerek. Şeşesi Qalampır üy şaruasımen, bala tärbiesimen aynalısqan, äyel bolğanmen erge bergisiz  küşi bar qarulı kisi eken.  Baluan Şolaqtıñ teñdessiz küş iesi boluı osınau anasına tartqandığınan desedi.

Joğarıda aytqanımızday, azan şaqırıp qoyılğan esimimen Nwrmağambet atalıp jürgen jetkinşek kezinde-aq onıñ esimi el auzına  paluan retinde iligedi. Öytkeni öz qatarı tügil, jiırmalardağı jigitterdi de küreste jığıp kete bergen. Paluandığına qosımşa, at üstinde cirk oyınşılarınşa öner körsetetini de jwrttı razı etetin. Mäselen, şauıp bara jatqan atqa twra wmtılıp, köz ilespes jıldamdıqpen minip alatın da, at üstinde türegelip, qaqqan qazıqtay qadalıp twra qalatın. Şapqan beti attıñ bauırınan aynalıp, alqımın orap ötetin. Añız-äñgimelerdiñ birinde Baluan Şolaqtıñ qalıñ top aldında özindik bir öner körsetkeni bayandaladı. Şabandoz atpen şauıp kele jatqan boyı üstindegi sırt kiimin şeşip, jan-jağına laqtıradı eken. Sosın  ayıldı ağıtıp,  astındağı er-toqımdı jerge tastaydı. Söytip, jaydaq atpen şapqan boyda top aldına keledi de, keri bwrıladı. Älginde är jerge şaşıp ketken äbzelderdi ilip alıp, şauıp kele jatqan beti atın ertteydi, kiimderin jinastırıp, at üstinde kiinedi...

Baluan Şolaq dala jwrtın osınday eptilikterimen tañğaldırğan. Olarınıñ üstine, än-küyge degen qwştarlığı da erte oyanuı sebepti, änşiligimen de tez tanıldı. Ol dañqtarı jalpaq el-jwrtqa keñ jayılğan jerlesteri Birjan sal, Aqan seri ispetti jarıq jwldızdardıñ änderin babına keltirip, tamıljıta orındauımen köpşilik köñilinen şıqqan eken. YAğni, änşi retinde de halıqtı jastayınan auzına qaratqan. Ol osınday, bir boyına birneşe önerdi jinaqtağan talant retinde tanıladı. San qırlı darını dami kele, qasına kileñ özindey önerpaz jastardı toptastırıp, beyne-bir ansambl' ispetti öner körsetedi. Auıldardı wjım bop aralap, dumandatıp, oyın-sauıq jasaudı ädetke aynaldıradı.  Öziniñ sauıqşıl jigitterimen birge el işine jii şığadı. Än-küydi şalqıtıp, Sarıarqa tösinde sal-serilerşe sayrandaydı. Qaraötkel, Kökşetau, Qarqaralı, Bayanauıl, Semey öñirlerin, Sarısu boyın mekendegen auıldardı aralap, än şırqaydı, öner körsetedi. Barğan aymaqtarında jergilikti nebir öner adamdarımen tanısıp, şığarmaşılıq jäne  orındauşılıq jetistikteriniñ qır-sırlarımen bölisedi.

Ol Arqa önerpazdarınıñ qalıñ jwrtşılıqtıñ ıstıq süyispenşiligine bölengen änşilik-şığarmaşılıq dästürlerin berik wstandı. Birjan men Aqan sekildi ağa wrpaq änderiniñ üzdik orındauşısı, tiisinşe – teñdessiz nasihatşısı boldı. Äri, el qadirlegen aqın-sazgerlerdiñ änderin änşi retinde süyip orındaumen şektelmey, öz janınan da öleñder men  änder şığarıp ayta bastaydı. Onıñ «Kökşetau», «Jeldirme», «Aşılı ayırıq», «Dikildek», «Qos perne», «Qwlan kisines», t.b. köptegen änderi Arqa öñirine keñinen tarap ketedi. Halıq Baluan Şolaqtıñ muzıkalıq şığarmaşılığın ıstıq ıqılaspen qabıl aladı. Öytkeni onıñ änderiniñ äuezi özgeşe edi, onıñ änderiniñ özeginen avtordıñ öziniñ asqan zor küşin, qayratın, batıldığın paş etetin jigerli sarın, qwştarlıq lebi esetin. Sondıqtan da, örşildik tanıtatın äuennen tüzilgen bwl änder tıñdauşısın birden eleñ etkizip,  tez baurap alatın edi.

Ömiriniñ eleuli kezeñ-belesterin Baluan Şolaq ärdayım änderine qosıp otırğan. Solardıñ işinde öziniñ küş-quatın maqtan etetin twstar da bar. Bwl rette ülken jiında 816 kilogramm salmaq  köterip («Keşegi sentyabr'diñ bazarında Köterdim elu bir pwt kirdiñ tasın») jwrttı tañırqatqanı jäne bäs tigip – öz janınan ülken qarjı şığarıp – orıstıñ äygili paluanın jıqqanı («Qaltamnan jetpis bes som zalog salıp, Sındırdım Karon baluan qabırğasın») köbirek aytıladı. Zertteuşiler bwl oqiğa 1899 jılı orın aldı dep esepteydi. Baluan Şolaq orıs paluanı Ivan Koren'men beldeskeninde 35 jasta edi dep tüyedi. Iqtimal. Degenmen,  aqın-sazgerdiñ bir öleñinde («Baluan Şolaqtıñ äni», 4-şi türi) öziniñ maqtan sözderin: «Bwl künde jiırmada meniñ jasım, Qamaldıñ bwzar kezim tau men tasın», – dep bastap, jırın odan äri qaray älgi joğarıda keltirilgen joldarmen şumaqtaytını da bar. Eger atalmış zilmauır tastı köterui men ataqtı paluanmen küreske tüsui, sol äninde aytqanınday, 20 jasında orın alğan bolsa, onda bwl oqiğa 1884, yaki 1885 jılğa säykes keledi. Osı jıldardıñ birinde onıñ eldi tañırqatarlıqtay küş-quat körsetip qaluı ğajap emes.

El auzındağı äñgimelerde Baluan Şolaq «Sağınaydıñ asında eşkim bettey almağan Tüye paluandı jıqqan» degen mälimet aytıladı. Mwnı bertingi zertteuşilerdiñ qisınsız dep biletini de mälim. Öytkeni ol kezde Şolaq tım jas degen uäj keltiriledi. Alayda, «şığını Täj-Mahal qwrılısına jwmsalğan qarjığa para-par bolğan» dep däripteletin äygili as 1886 jılı berilgen bolsa, bwl uaqıtta Şolaq 22 jasta ğoy. YAğni, nağız küşi tasıp twrğan şağında dep sanauğa äbden bolatın jasta.  Äri, onıñ öz änderindegi sır şaşularına süyensek,  joyqın küşke jastayınan ie ekendigin ol joğarıdağıdan  basqa öleñderinde de aytadı. Mäselen, «Dikildekte»: «On segizde atandım Şolaq däu dep... ...Oyaznaydıñ bas qosqan s'ezinde Kirdiñ tasın köterdim elu bir pwt», – degen sözderdi änge qosıp şırqaytını bar emes pe. Alayda qosımşa dälelimiz joq boluı sebepti, biz mwnı – «Karon baluan» ekeuiniñ küresken uaqıtın 1884 jılğa qaray jıljıtudı – joramal qalpı qaldıramız...

Baluan Şolaqtıñ ögizdi köterip jüre beretindigi, jeti jasar bwqanı swlatqanı, järmeñkelerde öner körsetkende jiırma jigit jabısqan böreneni iığına asıp twratını turalı, t.t. s.s. derekter auızşa äñgimelerde, merzimdi baspasöz betterinde jariyalanıp jürgen maqalalarda jii aytıladı. Jetisuda bolğan saparında salmağı 1050 kilo tartatın zilmauır tastı kötergen körinedi. Älemdik ğalamtor jelilerinde, sonday-aq, «Ombı qalasındağı taq mwrageriniñ (yağni bolaşaq İİ Nikolaydıñ) keluine baylanıstı ötken jarıstarda belgili paluan Sevrdiñ jauırının jerge tigizdi» (http://ru.wikipedia.org/wiki/Baluan_Şolak) degen habar da bar. Soñğı derek Baluan Şolaqtıñ öziniñ poeziyalıq mwrasındağı: «Ombığa patşa keldi Russiya, Ämirin ayta keldi halqın jiya. Sibirden sonda küşim asıp ketip, Men boldım jan şıqpaytın biik qiya», – delinetin şumaqta körinis tapqan. Vikipediya aqparatına qarağanda, Baluan Şolaqpen küresken paluannıñ esimi – Sevr, al  änşi-aqınnıñ «HH ğasırdıñ basındağı qazaq aqındarınıñ şığarmalar jinağında» (1963) jariyalanğan atalmış öleñinde bwl esim Sibir dep atalğan (degenmen, öleñniñ Ahmet Jwbanov belgili zertteu maqalasında («Zamana bwlbwları», 1963) keltiretin  nwsqasında – Sevr). Tağı bir ayta ketetin jäyt, sol öleñniñ «Sibirden sonda küşim asıp ketip, Men boldım jan şıqpaytın biik qiya» degen joldarına jitirek zer salar bolsaq, añğaratınımız – Şolaq Sibir-Sevrmen küreskennen göri, basqaşa jolmen küş sınasqan  sıñaylı. Biraq, qalay bolğanda da, Baluan Şolaqtıñ bolaşaq İİ Nikolay patşa Ombı qalasına kelgen tarihi künderde sayısqa tüskeni, äri, kimmen bolsa da, sporttıñ qay türinen sınassa da,  jeñis şıñına köterilgeni ayqın. Endeşe paluanımızdıñ dañqın asırğan sonau sayıstıñ ötken merzimin de dälirek atauğa boladı...

Evropa aqsüyekteri balalarınıñ bilim alu kezeñin qorıtındılau maqsatımen olarğa mindetti türde «gran-tur – ülken sayahat» jasatatın. Osı ülgi boyınşa twñğış ret imperator İİİ Petr men onıñ zayıbı, bolaşaq patşayım İİ Ekaterinanıñ balası cesareviç Pavel (taqta otırğan qısqa merzimi işinde qazaqtarğa Edil men Jayıq arasındağı bayırğı qonısına qayta oraluğa rwqsat berip ülgergen kädimgi İ Pavel patşa) Evropa elderin bir jıldan astam uaqıt boyı aralap, wzaq sapar şekti. Bwl sayahat 1782 jılı bolğan-dı. Sodan bastap orıs patşalığında taq mwragerleriniñ bärin, türli ğılım negizderin oqıp-biludi tamamdağandarınan soñ, arnayı wzaq sayahatqa şığarıp alu dästüri qalıptasqan  edi. Ol negizinen eki türli bağdarlamamen jasalatın: birinde – imperiyanıñ öz işinde ülken sayahat jasau, ekinşisinde – Evropanı aralau közdeletin. Osı tärtip İ Pavelden İİİ Aleksandrğa deyin bwljımay orındalıp kele jatqan. Biraq bwl jolı oğan özgeris engizildi. Imperator İİİ Aleksandr öziniñ mwrager balası cesareviç Nikolay üşin müldem özgeşe, öte wlan-ğayır, ädettegi eki türli sayahattı biriktiretin, teñizben de, qwrlıqpen de sapar şegetin – is jüzinde birneşe qwrlıqtı aynalıp şığatın, san-aluan eldi aralaytın ülken turne josparlattı. Imperiyanıñ biik şendi şonjarları 22 jastağı Nikolay Aleksandrwlı şekpek sapardıñ bağıt-bağdarın büge-şigesine deyin oylastırıp, mwqiyat dayındadı.

Jolğa taq mwragerimen birge biliktiñ joğarğı eşelonındağı asa jauaptı, öte ıqpaldı çinovnikter şıqtı. Olardıñ sayahatı toğız aydan astam uaqıtqa sozıldı. (Şejireşileriniñ esepteuinşe, osı uaqıt işinde 51 mıñ şaqırım, yağni jer şarın aynalıp ötetin qaşıqtıqtan da köp  jol jürilipti. Sayahatşılar onıñ 15 mıñın temir jolmen, 5 mıñın päueskemen, qalğanın  keme üstinde ötkizgen: 9 mıñnan astamın özender boyımen, 22 mıñdayın teñizdermen jüzgen eken). Sayahatqa tolıq mänindegi diplomatiyalıq yaki resmi sipat berilgen joq. Cesareviç Nikolay äldebir mañızdı qağazdarğa qol qoyuğa nemese ekonomikalıq baylanıstar ornatuğa ökiletti emes bolatın. Onıñ jekelegen memleketterdiñ bileuşilerimen kezdesui jalpı tanısudan aspaytın räuişte ğana ötti. Saltanattı qabıldaular sıylıqtar almasumen ayaqtalıp jattı. Taq mwrageriniñ aldına taqau jıldarda Resey müddesi üşin tığız baylanıs jasau közdelip twrğan Şığıstı tikeley körip-bilu maqsatı ğana qoyılğandıqtan, osınday şaralar jetkilikti edi. Bolaşaq patşa osınau wzaq saparına Sankt-Peterburgten 1890 jılğı qazan ayınıñ basında şıqqan-dı. Varşava, Vena arqılı Triest portına kelip kemege otırıp, Adriat teñizimen, Jerorta teñizimen, Suec kanalımen jüzdi. Avstriya, Italiya, Grekiya, Ejelgi Mısır eskertkişterin  kördi. Bombeyge jüzip jetti de, qwrlıqqa tüsip, Ündistandı araladı. Ceylonnan ötip, Singapur arqılı Bangkokqa bardı. Qıtayğa toqtadı. Aqırı, orıs flotınıñ altı kemesi jan-jağınan qaumalay jüzip ortasına alğan  fregatpen 1891 jılğı  säuirdiñ 15-şi jwldızında Japoniyağa keldi. Osı elde cesareviçke qastandıq jasaldı. 27-şi säuirde. 40 şaqtı päueske Ocu qalasınıñ adamdarğa lıq tolı köşesimen bayau qozğalıp kele jatqan şaqta. Sol kezde köşedegi tärtipti saqtauğa jauaptı policeylerdiñ biri wzın samuray semserimen orıs tağınıñ mwragerin eki ret basınan soğıp ülgeredi. Qılmısker, ärine, tez zalalsızdandırılğan.

Osı jağımsız oqiğağa baylanıstı, jaraqat jeñil bolğanmen, sapar bağdarlamasına özgeris engiziledi. Öytkeni, jağdaydı estigen İİİ Aleksandr patşa Sankt-Peterburgten jedelhat joldap, balasınıñ şwğıl keri oraluın talap etedi. Sondıqtan mwrager Japoniyada bolu merzimin qısqartadı. 23 jasqa tolğan tuğan künin 6 mamırda fregat üstinde atap ötedi de, artınşa jelken köterip Vladivostokqa betteydi. Qwrlıqqa ayağı ilinisimen  Wlı Sibir temir jolınıñ qwrılısın bastau räsimine qatısadı. Sosın sayahatın  Qiır Şığıstan bermen jalğastıradı. Tom, Tobıl, Surgutta boladı. Aqırı, Ombığa keledi. 1891 jıldıñ 14 şildesinde. Belgilengen merzimnen bir apta bwrın. Tiisinşe, patşazadanıñ kelu qwrmetine aldın ala josparlanğan köl-kösir merekelik is şaraları – solardıñ işinde qazaq halqınıñ tınıs-tirşiligin körsetudi közdegen körme-auıldıñ aşıluı da, Baluan Şolaq sayısqa tüsetin sport jarısı da – joğarı märtebeli meymandı qarsı alu meyramına äldeqaşan äzir halıqtıñ quanışına oray, sonşa uaqıt erte bastaladı.

Bwl kezde Dala general-gubernatorlığınıñ  qwramına Aqmola, Semey, Jetisu oblıstarı  kiretin edi.  General-gubernatorlıqtıñ basqarması jıl basınan beri patşazadanı qarsı aluğa dayındıq jwmıstarın jürgizip jatqan. Aldın ala äzirlenudiñ nätijesi sol, qazaqtıñ kökiregi aşıq igi jaqsıları ölkeniñ şartarabınan jaz  şıqqalı uäläyat astanasına arnayı keruender jöneltip, Ertistiñ Ombığa deyingi joğarğı ağısınıñ sol jağasına ayrıqşa auıl qondırğan-dı. (Dala ölkesine patşazadanıñ kelui naq patşanıñ özi kelgenge barabar edi. Mwnı Baluan Şolaq öleñindegi: «Ombığa patşa keldi Russiya, Ämirin ayta keldi halqın jiya», –  degen joldar anıq añğartadı).  Söytip sonau ädeyilep tigilgen üylerde uäläyatta ömir sürip jatqan qazaq halqınıñ twrmısın, tınıs-tirşiligin, jer-su baylığın, käsibin, mädenietin jan-jaqtı körsetudi maqsat etetin körmeler jayğan. Ne kerek, merekelik ruhta bezendirilgen auıl üyleri patşa balası kelerden eki apta bwrın, şilde ayınıñ basında-aq közdiñ jauın alatın sän-saltanatımen jarasımdı sap tüzep ülgergen.  Sol künderden-aq Baluan Şolaq pen onıñ ansambli sındı jan-jaqtan bas qosqan önerpazdar tamıljığan än-küy, jır, bilerin şalqıtıp, merekeli auıldıñ ajarın aşa tüsken. YAğni, meyramdı cesareviçtiñ sayahat kestesiniñ özgeruine oray erterek bastap jiberuge olar äzir bolatın.

Ölke qazaqtarınıñ osınau körme-auılına taq mwrageri Ombığa at basın tiregen künniñ erteñine – 1891 jılğı 15 şildede – Ertis aydının kerbez sızğan  «Nikolay» otkemesimen tüs äletinde jüzip keldi. Biik märtebeli meyman men onıñ qasındağı uäläyat wlıqtarın jağağa jinalğan jwrt şat köñilmen qarsı aldı. Köp ayaldamay, orıs qaruınıñ küşine moyınswnğan, orıs tuı astında ömir süruge köndikken köşpendi jwrttıñ hal-jağdayımen aq patşanıñ arda wlın tanıstırudı közdeytin körmeni tamaşalau bastalıp ketti. Cesareviç Nikolay Aleksandrwlı äueli oñ jaqta dara tigilgen zäulim üyge kirdi. Bwl üydiñ iesi Aqmola üyeziniñ däuletti qazağı, sodan bes-altı jıl ğana ilgeride şartarapqa sauın aytıp, äkesi Sağınayğa asta-tök as bergen    Nwrmwhamed Sağınaywlı bolatın. Tısı türli-tüsti şwğamen oyulap bezendirilgen, işi äsem oyu-örnekke twnğan, qımbat jibek, düriya matalarmen äşekeylengen eñseli kiiz üy. Kerege bastarına, adalbaqandarğa erler men äyelderdiñ qımbat ta qwndı kiimderi, türli ülgidegi tondar men işikter aynala ilingen. Oñ qaptalğa atlas şımıldıq qwrılğan. İşinen sändi jabdığımen jasaulı ağaş tösek körinedi. Bosağağa taqau twstan qımız tolı saba men äsem naqıştalğan ağaş ıdıs-ayaq tobı  közge tüsedi. Joğarı märtebeli meyman kirip kelgende üy işindegi malınıp kiingen säukeleli jas kelin qasındağı türli keste, is tigip otırğan qwrbı qızdarımen birge orındarınan twrıp, öz räsimderine säykes tağzım qılıp  izet körsetti. Sosın kiiz üydiñ işki jihazı men jağdayı tanıstırıldı. Mwrager riza bolıp, däuletti qazaq şaruaşılığınıñ, qazaqı twrmıs ahualınıñ özge körinisterin tamaşalamaqqa, nökerlerimen birge sırtqa bettedi. Sırtta oğan qwrt, irimşik qaynatu, teri öñdeu, ıstalğan teriden ıdıs jasau, şikizattardı dayarlau üderisteri, örmek toqitın, tüye jüninen şekpen, qap, erlerdiñ kiimderin tigetin qwral-jabdıqtardıñ jwmısı körsetildi. Odan soñ patşazada sauınşılardıñ qasına barıp, qoydıñ, bieniñ, tüyeniñ qalay sauılatının jaqınnan qarap kördi.  Sonıñ bärin ıqılaspen nazarladı, rizaşılıq bildirdi, qazaqtıñ mwnday däuletiniñ arta tüsuin tileytinin ayttı. Sodan keyin Atbasar üyeziniñ qazağı Meyram Janaydarwlınıñ zäulim üyine bas swqtı. Ol alğaş ret osı jerge 1868 jılı üy tikken edi. İİ Aleksandr patşanıñ balası wlı knyaz' Vladimir Aleksandrwlınıñ Sibirge kelu quanışına oray jasalğan halıq merekesi kezinde. Onıñ on eki qanat, keregege oyılıp tereze salınğan ğalamat aq ordası sonda patşa balasın da, etnograftardı da tañ-tamaşa qaldırğan-tın. Endi, mine, sodan 23 jıl ötkende, jaña mwrager qwrmetine tağı da bir eñseli üy tigip otır. Äsemdikke malınğan bwl aq ordası da sırtqı, işki jabdıqtarımen, jayılğan körmesimen erekşe köz tartatın. Üydiñ işindegi körmede ejelgi qazaq kiim-keşek türleri, kiiz üydiñ üş türli (biri swr şwğadan, basqası jwqa aq kiizden, kerege, uıq, şañırağı, külli süyegi tügel wqıppen istelgen) şağın model'-nwsqası jäne bwrınğı zamanğı qaru-jaraqtar bar edi. Olardıñ işinen batırlardıñ temir sauıttarın, temir belbeulerin, dulığaların, qalqandarın, bayırğı nayzaların, qılıştarın, sadaqtarı men jebelerin köruge bolatın. Sonday-aq körmeden qımbat bağalı köne ertoqımdar barşa jabdıqtarımen, ejelgi kiiz qalpaqtar, erte uaqıttardağı kiseler, tağı basqa könelikter orın tepken-tin.

Meyram Janaydarwlınıñ äkesi Janaydar Orınbaywlı 1837–1847 jıldarğı wlt-azattıq qozğalısında Kenesarı hannıñ bas batırlarınıñ biri bolğan adam edi.  Köterilis basılğannan keyin otarlıq ahualğa moyınswnıp, şaruaşılığın tüzeudi qolğa alğan. Balasın orıs biliginiñ talaptarımen sanasa otırıp tärbieledi. Tiisinşe, Meyram mwsılmanşa da, orısşa da sauattı boldı. Qazaqtıñ dästürli qojalığın wtımdı jürgizip, ülken baylıqqa jetti. Wlttıq mädeniettiñ ozıq ülgilerin twtındı. Patşalıqtıñ jergilikti äkimşiligi twtqalarınıñ birine aynaldı – bolıs boldı, üyez bastığınıñ kömekşisi bop istedi. Al sayasi sana oyanğan jıldarı Alaş qozğalısına qatıstı. Qozğalıs şıñı retinde boy kötergen Alaş-Ordanıñ alğaşqı müşeleriniñ biri boldı. Biraq bwğan äli köp bar. Äueli bügingi mwrager taqqa otırıp, İİ Nikolayğa aynalu kerek, odan taqtan qwlauğa tiis, söytip, qara halıq aldınan nebir jaña sayasi mümkindikter aşıluğa kerek. Al qazir ol, bolaşaq imperator İİ Nikolay,  äzirge taq mwrageri, İİİ Aleksandr patşanıñ ğılım negizderin bıltır ğana oqıp tauısqan, sosın teñizder men mwhittarda jüzip, böten qwrlıqtarğa barğan, şet elderdi aralağan, odan öz eline Qiır Şığıstan Sankt-Peterburgke qaray ülken sayahat jasap kele jatqan jiırma üş jasar balası, imperiyanıñ dala uäläyatındağı Atbasar üyeziniñ bayı tikken kiiz üy işindegi köne jädigerlerdi tamaşalauda. Körmemen tanısu kezinde patşa äuletiniñ tikeley qatısı körinip twrğan bir eksponatqa ol erekşe qızığa qaradı. Bwl ayrıqşa qasterlep qoyılğan tarihi eskertkiş – imperatrica İİ Ekaterinanıñ 1782 jılğı 27 mamırda Orta jüz hanı etip ataqtı Abılay hannıñ wlı Uälidi bekitkeninde oğan jibergen sıy-siyapatı edi. Susar işik, zerli qamqa belbeu jäne ülken asıl tastar ornatılıp äşekeylengen qılış. Qılıştıñ qwrış jüzine  altın äriptermen wlı patşayımnıñ arnauı jazılğan.  Ne oylağanın kim bilsin, bälkim, orıs imperiyasınıñ Wlı dalanı alıp jatqan qazaq elin bağınıştısı etip, äueli protektoratına aynaldıru, odan patşalıqtıñ äkimşilik bölinisterin engizu arqılı memlekettigin müldem joyu kezeñderin eske tüsirdi me, äyteuir, jädigerge oyğa bata biraz qarap twrdı da, qazaqtardıñ patşayım sıyın qasterlep wstap twrğanına razı köñilmen basın izep, kelesi üyge auıstı.

Ombı üyeziniñ Şarlıq bolısınan äkelinip tigilgen üyde däuletti qazaq otbasınıñ twrmısı beynelengen edi. Kiiz üy ortasındağı üstelderde qwrmetti qonaqqa tartılar dämdi et tağamdarı, qımız, bauırsaq, irimşik, qwrt, dastarhan mäziriniñ özge de wlttıq jeñsik astarı qoyılğan. Al keregelerdi jağalay – işterine türli körkem dünie-mülik salulı ädemi sandıqtar tizilgen.  Solardıñ bäri jayında biik meyman men qasındağı onıñ şaşbauın kötergen wlıqtarğa tanımdı tüsinik berildi. Olar üy işindegi zattardı mwqiyat qarap bolıp, kelesi üyge bardı. Qızıljar üyezinen äkelingen  bwl şañıraqtan qonaqtar qazaqtıñ añ aulauda qoldanatın bilteli, şaqpaqtı mıltıq, qaqpan, twzaq sındı qwral-jabdıqtarın, tomağa kigizilgen bürkitter men qarşığalardı, baylaulı tazılardı, sonday-aq kerege bastarında iluli twrğan barıs, sileusin, tülki, arqar, maral, qasqır sekildi özge de añdardıñ terilerin kördi. Osı üyde qwrılğan örmekte qolönerşi qız tıqır kilem toqıp otır edi. Tağı bir ismer äyel matadan oyu oyıp, onı sırmaqqa japsırıp tigumen, endi bireuleri baular men şaşaqtar jasaumen şwğıldanıp otırğan. Qazaq qolöner şeberleriniñ ülken bir tobı – ağaş, temir wstaları, jezşiler, kümisşiler – kelesi üyde ornalasqan-tın. Osınau ismerlerdiñ keybiri özderiniñ jasağan bwyımdarın patşazadağa sıy etip tarttı.  Altınşı üydi ömirden jas ketken ataqtı oqımıstı jäne sayahatşı Şoqannıñ äkesi polkovnik Şıñğıs Uälihanwlı  tikkizgen edi. Osınau tarihi körme üşin ädeyi Kökşetau üyezinen äkeltken bolatın. Mwnda jinalğan önerpazdar imperiya tağınıñ mwrageri patşazada Nikolaydı şattıq esken än-küymen qarsıladı. Baluan Şolaq pen onıñ ansambliniñ müşeleri, özge de dombıraşılar, qobızşılar qwyqıljıtqan äuenderdi mwrager süysine tıñdap twrdı. Ol sodan soñ kedey qazaqtıñ twrmısın köruge niet qıldı. Jwpını üy-jaydı, bosağada jalğız eşki baylanğan jüdeu şaruaşılıqtı oylı jüzben nazarladı. Baylardıñ köz süysinter saltanatınan keyin qaraşanıñ baspanasına kirip-şığudı qalağan patşazadanıñ bwl ıqılası jwrttı qayran etti, äri riza da qıldı. Al qoñırqay üyine osınau biik qonaqtıñ bas swğuı kedeydi şeksiz baqıtqa böledi.

Patşazada odan äri ölkedegi bilim, ğılım  jetistikterin körsetetin körmeler qoyılğan kiiz üylerdi aralap ketti. Sodan soñ qazaq köşin kördi. Bwlıqsığan bay köşti de, onıñ soñındağı bar düniesi jañğız sıqırlauıq arbağa sıyıp ketken jarlı köşin de tamaşaladı. Cosın körmedegi eñ ülken jäne meylinşe sändi jabdıqtalğan kiiz üyge kirdi. Bwl üydi tikken Semey üyezindegi Seyten bolısınıñ basqaruşısı Temirğali Nwrekenwlı edi. Qazir barşa jwrt qadirlep twrğan osınau mwragerdiñ taqqa otıru äri nekege twru qwrmetine 1995 jıldıñ basında imperiya astanasında ötetin saltanatqa qatısatın, odan, 1907 jılı Ekinşi Memlekettik dumağa Semey oblısınan deputat bolatın, Duma jwmısı kezinde belgili qayratker Baqıtjan Qarataevtıñ basşılığımen, özge oblıstardan saylanatın deputattarmen birge, qazaqtıñ jer-su müddesin qorğau maqsatımen patşa ükimetiniñ lauazımdı töreleri aldına baratın kädimgi Temirğali bolıs. Mwnıñ bäri keleşekte boladı. Al qazir onıñ arnayı jasaulanğan saltanattı üyinde sol bolaşaq patşağa är aymaq ökilderi sıy-siyapat tapsırmaq...

Räsim oydağıday ötedi. Taq mwragerine barşa jabdığımen qarakesek, siban ülgilerimen kümistelip soğılğan ertoqımdar, sabı kümisten jasalğan aybalta, kümispen naqıştalğan jimalı adalbaqandar, betin süyekten oyulap bederlegen ağaş tösek, kümistelip äşekeylengen kise, ağaş sabınıñ işine bolat qanjar ornatılğan aybalta, jas barıstıñ, jolbarıstıñ terileri, sonday-aq, üyretilgen qarşığa sıyğa tartıladı. Bolaşaq patşa sıylıqtardı qabıl alıp twrıp, qaysısınıñ qay jerde qanday şeberdiñ qolımen jasalğanın, jırtqıştardıñ qaydan aulanğanın, qwstıñ qalay baptalğanın äuestene swraydı. Rizaşılığın bildiredi...

Wmıtılmastay äser qaldırğan tört-bes sağat zu etip öte şıqtı. Aqırı, külli körme-auıl adamdarı joğarı märtebeli meymandı zor qoşemetpen appaq otkemege şığarıp salğan. Keter aldında cesareviç Nikolay şın jürekten qarsı alıp körsetken ıstıq qabıldauları üşin qazaq halqınıñ osı auılda jinalğan ökilderine alğıs ayttı. Bwl 1891 jıldıñ 15 şildesi küngi sağat bes şaması edi. Otkeme Ertis aydınınıñ ortasına jete bere keri aynalıp, Ombı şaharına qaray bet tüzedi. Patşa balasına qoşemet körsetken qazaq qauımı jağada keme wzap ketkenşe qol bwlğap, şın riza, şattanğan köñilmen, uralağan ayqayğa basıp twrdı. Sosın olar da kölikterine minip, Ombıdağı atşabardı betke wstadı. Ombı ippodromınıñ kireberisinde biik märtebeli meyman üşin gülmen kömkerilip örnektelgen «Hoş keldiñiz!» degen jazu köz tartadı. Jasıl alqaptıñ jiekteri jalaularmen bezendirilgen. Bastı minbe men onıñ qos qaptalı ığı-jığı qwjınağan jwrt. Jariyalanğan esepterge qarağanda, ölkeniñ är aymağınan kelgen bäygege at qosuşılardıñ tilektesteri, külli saltattı, arba-päueskeli, jayau-jalpı janküyerler bar, at jarısqa  wzın sanı bes mıñnan astam körermen jinalğan. Sağat jetide patşazada men nökerleri mingen päueskeler kerueni keldi. Sodan keyin-aq köp keşikpey bäyge bastaldı. Bäyge mwragerge qırda mekendeytin köşpendi halıqtıñ baylığınıñ bastı salası jılqı ekenin tanıttı. Onıñ qalauına säykes, attar on şaqırımğa jäne üş şaqırımğa şabudan bäsekege tüsken. Jarıs oğan dala tösinde qalıñ  qazaq ömir süretinin jäne olardıñ at qwlağında oynaytının anıq körsetti. On şaqırımdıq alaman bäygege şıqqan otız üş attıñ 27-si qazaqtardiki, ekeuin kazak-orıstar, üşeuin qala twrğındarı, bireuin tatar qosqan edi.  Belgilengen üş jüldeniñ üşeui de qazaq säygülikterine tidi. Onıñ işinde birinşi orındı, yağni bas bäygeni  jäne üşinşi orındı Meyram Janaydarwlınıñ, ekinşi orındı Mwstafa Jänibekwlınıñ  attarı aldı. Üş şaqırımğa 21 at şapqan, onıñ 14-i qazaqtardiki edi, mwnda alğaşqı eki orındı Ombı kazak-orısı men köpesi ielendi. Sörege üşinşi bolıp Äli Qwlşınbaevtıñ atı keldi. Bas bäygege patşa atınan şınjır baulı altın sağat berildi. Jüldeger bolğan attarda şapqan şabandoz jetkinşekterdi taq mwrageri  bir-bir altın teñgemen (qwnı eki jarım somdıq pouimperialmen) tikeley özi marapattadı. Balalar bwğan şeksiz şattanıp, aytıp-jetkizgisiz quanışqa bölendi.

Ne kerek, patşazada atşabısqa, bäyge nätijelerine razılıq bildirdi. Atjarıs janküyeleri qauımınıñ uäläyattağı jılqı bağu täjiribesin bayandap, soñğı bes jıldağı at jarıstarı jayında tasqa basıp bergen esebin qabıl alıp, jaqsı wyımdastırılğan, körermenderge zor läzzat bergen jarıs körinisteri üşin alğıs ayttı.  Ol özin bügin är qırınan süysindirgen «bwratanalardıñ» tağı bir tobımen toğız künnen keyin, 24 şildede, Or qalasına kelgeninde kezdesedi. Sol küni keşke qaray Torğay oblısınıñ Elek üyezine baradı. Oğan qazaqtar äsem äbzeldi tamaşa twlpar mingizedi. Sosın tüye jarısın tamaşalatıp, mwragerdi bwrın-soñdı körmegen eren qızıqqa keneltedi. Biraq mwnıñ bäri onıñ qazaq jerinde körgenderine ekzotikalıq qosımşa ğana siyaqtı edi. Ol negizinen bwl jalpaq ta tört tülikke bay ölkede orıs qaruınıñ aybını asqanın közimen körip, süysinip qayttı. Sayahat maqsatı sonı közdeytin. Mäselen, Ombı tek Dala uälayatınıñ ğana emes,  Sibirlik kazaçestvo äskeriniñ de astanası edi. Dala general-gubernatorı ataman lauazımımen bwl qwrılımdı da basqaratın. Sondıqtan da Dala general-gubernatorınıñ äkimşiligi taq mwragerin külli halıq bop şattanğan ahualda qarsı alu jäne onıñ şaharda ötkizetin uaqıtın toy etip dumandatıp ötkizu şaraların dayındauğa birneşe ay bwrın kirisken. Jäne eñ aldımen orıs qaruınıñ senimdi qolda ekenin layıqtı türde körsetudi mwqiyat oylastırğan. Al bwl rette patşazadağa ölkedegi äskeri küştiñ, äsirese kazaçestvonıñ jauıngerlik kelbetin jaqın tanıstıru  qajet-tin. Öytkeni kazaktar qauımı imperiyanıñ jaña jerlerdi ielenude süyenetin bastı tiregi bolğan jäne bola bermek. Kazak-orıstardıñ qala köşelerine şıqqan meyramdauşı halıqtıñ edäuir böligi boluı da sol sebepten. Olar jan-jaqtan da kelgen-di. Ölkedegi barlıq kazak qauımı stanicalarınan atamandarı bastağan delegaciyalar sol künderi Ombığa jinalğan. Olardıñ köpşiligi Türkistan ölkesin jaulap aluğa qatısqandar, äsirese Qoqan, Hiua jorıqtarında eki-üşten jauıngerlik marapat belgilerin alğandar  edi. Ülken meyman 1891 jılğı 14 şildede Ombı şaharına kelgende, Sibir men Jetisu kazak-orıstarınıñ, atbasarlıq, konstantinovtıq, presnovtıq kazak-orıstardıñ ökilderi onı aylaqtan qarsı alıstı, nan-twz wsınu räsimine, merekelik dastarhanğa qatısıp, bir jasap qaldı. Bolaşaq patşağa arnayı äzirlep äkelgen sıylıqtarın wsınıp, zor qwrmet körsetti. Jetisu kazak äskerleriniñ bölim bastıqtarı cesareviç Nikolaydı ortağa alıp, arnayı suretke tüsti. Patşazadağa şaharda mwnday resmi qoşemet körsetuşiler qatarında jergilikti qazaqtar bolğan joq. Sebebi, jaña tärtipke qanşama köndikkenmen, olar otarlauşığa ögey edi. Sondıqtan da qalıñ qazaq ortasında boy kötergen qalada, qazaq ölkesin basqaratın ortalıq ornalasqan bas qalada, qır qazaqtarınıñ  astanasında ölkeniñ töl balalarına onday mümkindik berilmedi. Qazaqtar özderiniñ tınıs-tirşiligin patşazadağa erteñine, joğarıda aytqanımızday, arnayı tigilgen qazaq auılında jayılğan körme arqılı  tanıstırdı.  Ombıda ötkizgen künderi işinde taq mwrageri Ombı kadet korpusı rotalarınıñ, Ombı batal'onınıñ, kazaktar brigadasınıñ äskeri saptarın qaradı. Olardıñ jauıngerlik dayındıqtarına rizaşılıq bildirip, ärqaysısına bir-bir tostağannan araq sıyladı. Sosın qızdar gimnaziyasında, jetim jarlı balalar baspanasında boldı. Al saray aldında, bastı köşelerdegi baqtarda, halıq tolı alañdarda qilı merekelik şaralar ötip jattı. Solardıñ birinde Baluan Şolaq jeñiske jetken sayıs ta boldı. Tek, mwragerdiñ sonday halıq merekelerine qatısqanın aytqan  esep közimizge tüspegendikten, paluanımızdıñ mereyi üstem bolğan sayıs jayın däl äñgimeley almay otırmız. Degenmen, Jayıq Bektwrovtıñ zertteuindegi: «Ombığa Reseydiñ eñ soñğı mwrager patşası Nikolay kelgendegi jiın-toyda Şökeñ küreske tüsip, sıylıqqa öz atı jazılğan sağat alğan» dep keltiriletin habardı wmıtpağan jön. Bälkim, mwnıñ anıq-qanığın keyingi zertteuşiler anıqtay jatar.

Atşabarda at jarısın tamaşalağan künniñ erteñine, 1891 jılğı 16 şildede, taq mwrageri jaña şirkeu qwrılısınıñ bastaluına qatıstı. Bwl is-şara onıñ Ombıdan keter aldında orın alğan-dı. Keyin zäulim de äsem şirkeu twrğızıladı, onıñ irgetasına alğaşqı kirpişti İİ Nikolay cesareviç kezinde qalağan dep körsetilgen estelik taqta qoyıladı, biraq onı köru patşa mañdayına jazılmağan edi. Ol taqtan tüskennen keyin poyızben qazaq dalası arqılı Sibirge qaray twtqın retinde tasımaldanadı, biraq, Ombığa qol sozım qalğanda basqa bağıtqa äketiledi...

Sonımen, Baluan Şolaq  Ombıda taq mwragerin qarsı alu qwrmetine ötkizilgen merekelik şaralardıñ birinde, 1891 jılğı  şildeniñ 14–16 künderi aralığında, Sevr (Sibir) paluandı jeñip, mereyi üstem boldı. Bwl kezde ol 27 jasta edi. Oñ-solın äbden tanığan, qazaq ölkesinde orın alğan tağdırlı özgeristerdiñ qır-sırın anıq ajıratatın jasta-tın. Qazaqtıñ derbes eldiginiñ joyıluı  ol dünie esigin aşardan bwrın orın alğan. 1822 jılı patşa pärmenimen Cibir  qazaqtarı turalı jarğı bekigen-di,  soğan säykes, ölkege orıs äkimşilik jüyesi engizilgen. Mwnday özgeriske qarsı twrıp,  joyılğan egemendikti qalpına keltiruge tırısqan qozğalıstar, patşa ezgisinen qwtıludı közdegen Kenesarı hannıñ asa iri azattıq soğısı da ol düniege kelerden bwrın orın alğan. Ol şır etip ömirge kelgen kez Arqa halqınıñ Resey bodandığına moyınswnğan şağına döp keldi. Kindik qanı tamğan Qotırşortan aymağına, qazaqtardıñ asa körkem Kökşe eteginde jatqan Äulieköl jağasındağı mekenine alğaşqı qadaların mwjıqtar älgi zañ qabıldanğannan keyin jeti-segiz jıl ötken soñ-aq qaqqan.  Sodan bastap Şortan ornında patşalıqtıñ ortalıq audandarınan qonıs audarıp kelgen orıstar Şuç'e dep atap ketken eldi meken payda bolğan. Öz erikterimen kelip qonıstanuşılar men äskeri qızmet atqarıp jürgen kazaktar qauımı sol şaqtan bastap, barlıq qazaq dalası qatarında, Kökşe öñirin de otarlap jatqan. Olardıñ sanı Nwrmağambettiñ bala kezinde, salıstırmalı türde qarağanda, az bolatın, biraq, uaqıt ötken sayın, köbeye tüsken. Ölke 1868  jılğı jarğımen basqarılıp twrğan. Osınau  «Dala oblıstarın basqaru jönindegi uaqıtşa ereje» qazaq eli üşin jasalğan bwdan bwrınğı zañdarmen ornıqqanday köringen swltandar biligin joyudı jäne ölkeni orıs äkimşilik jüyesine birjola siñistiru maqsatın közdeytin.

Baluan Şolaq Ombıda taq mwrageri qwrmetine ötkizilgen jarısta jeñiske jetken 1891 jılı äygili «Dala erejesi» qabıldanğan. Sol zañ bir-eki jılda ömirge engizilisimen, otarlauşılar köşi üdey tüsken. Äsirese,  qazaq halqınıñ tınıs-tirşiligimen tanısıp, qwrmetin körip qaytqan mwrager taqqa otırğannan keyin, bwl ahual aşıq ta josparlı sipat alğan edi. Patşalıq işki Reseydegi agrarlıq tolqulardı basu üşin, jersiz şarualardı «bos jatqan bası artıq şwraylı jerge bay» şet aymaqtarğa qonıs audartu sayasatın  ekpindete jürgizuge kirisken. Solardı jayğastıru maqsatında  arnayı mekeme qwrıp, qazaq eliniñ eñ şwraylı jerlerin kesip alıp  jattı. İşki Reseyden kelmek qonıs audaruşılar üşin köşpendilerdi qwnarlı ataqonıstarınan ığıstırdı. Söytip, olardı alıs ata-babalarınan bermen ielenip kele jatqan mekenderinen alastaudı müldem aşıq jüzege asırdı. Şöbi şüygin, orman-toğayı, suı mol eñ şwraylı jerlerdi otarlauşılardıñ paydasına tartıp alu josparlı sipatqa ie boldı.  Jergilikti halıq tirşilikke qolaysız, qwnarsız aymaqqa ığıstırıldı. Baluan Şolaq osı jaylardı közben körip, bilip ösken. Qalıñ qazaq ortasında qala salıp, qazaq jer-suın öz menşigi etip alğan bileuşi jwrttıñ ozbır maqtanıştı köñil-küyin Baluan Şolaqtıñ tım beytarap qabıldamağanı,  tereñdey tüsken qiğaştıqtardı, jer-sudıñ, el tınıs-tirşiliginiñ otarlana bastauın ayqın wğa bastağanı kümän tuğızbaydı.

Reseyde krepostnoylıq qwqıqtıñ joyıluı,  şarualarğa bostandıq berilui qazaq dalasın maqsattı türde igeruge aparğanı belgili. Qazaq jerin kazak-orıstar men şarualardı qonıstandıru jolımen otarlau barısında belgili därejede kapitalistik qatınas ta qalıptasa bastağan-dı. May şayqau, diirmenmen wn tartu, teri ilep, bılğarı jasau jolğa qoyılıp, olarmen tiimdi sauda-sattıq  damıtılğan. Dala ömirine äsirese sauda kapitalı erkin swğınğan. Ombı men Qızıljarda jeke menşiktegi qoymalar men sauda üyleri payda boldı, solar arqılı mal ielenuşilerdiñ malşaruaşılıq önimderi evropalıq Resey men şetelge şığarıldı. Bazarlar men järmeñkeler arqılı öristey tüsken özara paydalı baylanıstar nätijesinde qazaqtardıñ qojalıqtarında da qwrılımdıq özgerister jasaldı.  Orıs köpesteri jılqığa ayrıqşa qızığuşılıq tanıttı. Sol sebepti otarlar men tabındarda qoylardıñ ülestik salmağı azayıp, jılqılar ülesi arta tüsti. Reseydegi iri qalalardıñ etke degen swranısına say, atalmış aymaqtarda müyizdi iri qara ösiru de damıtıldı.  Bwğan kapitalizmniñ damuınıñ äserinen jäne qonıs audaruşılıq qozğalıstıñ üdey tüsui saldarınan köşpendi halıqtıñ otırıqşılıqqa auısqan böligi  – jataqtar da üles qostı. Otarlıq jüyeniñ bekem ornığuı qazaq qauımınıñ äleumettik twrğıda bölşektenuine, köşpeli şaruaşılıqtıñ ıdıray tüsuine apardı. Kedeylengen qazaqtar künköris qamımen türli käsipşilikterge, tau-ken önerkäsibine, mıs, qorğasın  qorıtu zauıttarına, kömir kenişine jwmısqa kirdi. Qazaq dalasına kapitalizmniñ dendep ene bastauı, baylıqqa twnğan şikizat közderin maqsatkerlikpen paydalanudıñ arta tüsui arqasında solarmen bir mezgilde imperiya qarjı-qarajat jüyesiniñ bir böligi retinde kommerciyalıq bankteriniñ filialdarı jäne kredit mekemeleri  jasaldı jäne keñeytildi. Ombı men Qızıljarda imperiya memlekettik bankiniñ bölimşeleri aşıldı. Qazaq jerinde Sibir sauda banki, Orıs sauda-önerkäsip banki jwmıs istep, sauda aynalımına köp qarajat saldı.     Sauda-sattıqtıñ bastı nısanı mal bolıp qala bergen.  Qazaq halqınıñ negizgi şaruaşılığınıñ önimderin satıp alu nemese halıqqa mwqtaj tauarlarğa almastıru şaraları qilı bazarlar men järmeñkelerde jüzege asırıldı. Baluan Şolaq eseyip ömirge aralasa bastağan HİH ğasırdıñ soñğı şireginde onıñ auılı ornalasqan aumaqta  saudanıñ jaña türi – jılına bir nemese eki ret ötkiziletin järmeñkelik sauda-sattıq keñ öris aldı. Eñ iri mausımdıq sauda orındarı – Qızıljar üyezindegi Tayınşaköl, Aqmola üyezindegi Konstantinov,  Atbasar üyezindegi Petrov   jäne Qarqaralı üyezindegi Qoyandı järmeñkeleri edi.  HİH jüzjıldıqtıñ soñğı şiregi bastalğanda bwlardıñ arasındağı jetekşi orınğa Tayınşaköl järmeñkesi şıqqan. Onıñ sauda aynalımı eki jarım million somğa deyin jetken edi.  Ekinşi orında bir jarım million somday aynalımı bar Qoyandı, üşinşi orında segiz jüz mıñ somday aqşa aynalımı bolğan Konstantinov järmeñkeleri twratın. Olardıñ sauda aynalımdarı jıl ötken sayın ösip jattı. Osınau sauda orındarına satuğa mal äkeluşiler, ärine, qazaqtar bolatın. Qazaqtar üşin järmeñke tek mıñğırğan malın saudağa salıp, özge kerek-jarağın satıp alatın orın ğana emes, sonımen birge, qoğamdıq şarualardı aqıldasıp şeşetin, mädeni şaralar ötkizip, ruhani läzzat alatın orınğa da aynaldı. Şartaraptan bas qosqan önerpazdar än şırqap, küy tarttı, bi biledi, küş sınastı, küresti. Osınday kezderde nebir öner düldüli qalıñ jwrtşılıqtıñ süyispenşiligine bölenip, esimi halıq arasına keñ taradı. Sonday jannıñ biri Baluan Şolaq edi.

Tayınşaköl järmeñkesi qazirgi Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ Tayınşa audanı aumağında, suı taza, otı şüygin, tabiğatı jan-januarğa jaylı Tayınşa jäne Señdi kölderi arasınan Baluan Şolaq ömirge keler qarsañda orın teuip, jılına eki mezgil bir-bir aydan jwmıs istep twratın. Jıl ötken sayın belgili bola tüsken järmeñkege mamır men qırküyek aylarında Resey köpesteri önerkäsip ortalıqtarınan qazaq qajetine oray türli öndiris tauarların äkeletin de, jergilikti malşı jwrttıñ maldarına ayırbastaytın. Järmeñkege jinalğan jwrtşılıq, ärine, malın ötkizip, sauda-sattıq jasap qaytumen şektelmegen, basqa bwyımtayların da şeşken. Osında el ağaları auıldar arasındağı türli dau-damaydı, jer-suğa talasu, mal barımtalau men wrlıq-qarlıq jasauğa qatıstı mäselelerdi qarağan. Sonımen qatar järmeñke kezinde är taraptan kelgen aqındardıñ aytısı ötip jatatın, änşiler, termeşiler, bişiler, küyşiler öner körsetetin. Baluandar küreske tüsetin. Sol öñirde twratın bügingi ardagerlerdiñ baspasözde jariyalağan estelikterine qarağanda,  Tayınşaköl järmeñkesi birte-birte ölkedegi asqan darın ieleri bas qosatın jerge, wlttıq önerdi ayşıqtap körsetudiñ  qwddı-bir qasterli ordasına aynalğan. Osında Orınbay, Şöje, Aqan seri, Birjan sal, Arıstanbay, Tezekbay jäne Baluan Şolaq sekildi ataqtı aqın-jırşılar  düyim jwrtşılıqqa ruhani läzzat sıylağan. Järmeñke qızıqtarı qırküyek ayında ötetindikten, onı sol kezde köp qoldanılğan orısşa aydıñ atımen atağan. Baluan Şolaq ta öziniñ äygili äninde «Sentyabr' bazarı» dep ketken. Örşil äuendi äniniñ öleñindegi: «Keşegi sentyabr'diñ bazarında Köterdim elu bir pwt kirdiñ tasın», – deytin joldar qırküyek ayında jwmıs isteytin ülken järmeñkelerdiñ birin megzep twrğanı anıq. Baluan ömir sürgen aumaqtağı Kökşetau qalasında ornalasqan Boqırau (Pokrov) bazarında da järmeñke ötip twrğan, äytse de, sol kezderdegi sauda-sattıq orındarınıñ hal-ahualı jayındağı imperiyalıq esep-jazbalar men kestelerden közge tüspegendikten, onıñ sauda aynalımınıñ kölemi şağın bolğan şığar dep şamalaymız. Tiisinşe, köpester men saudagerler şartaraptan qilı tauardı molınan tasımaldaytın, qazaq ta jılqısın üyir-üyirimen aydap äkeletin orın – negizinen kazak-orıs mekendegen Kökşetau qalasınan göri, en tabiğat tösinde ornalasqan, sentyabr' ayında ğana jwmıs isteytin äygili Tayınşaköl järmeñkesi boluı äbden ıqtimal. Baluan Şolaqtıñ osında öte auır salmaq köterip, sonday-aq ataqtı orıs paluanınıñ jauırının jerge tigizip eldi tamsantqanı küdik tudırmasa kerek... 

Patşazada qazaq jerinde bolıp, tınıs-tirşiligimen birşama tanısqan jılı qabıldanğan  imperiyanıñ «Dala erejesi» atalatın zañnamalıq akti Dala ölkesin, Oral jäne Torğay oblıstarın basqaru jönindegi bwrınğı Uaqıtşa erejeler negizinde qalıptasqan äkimşilik basqaru jüyesin bekitip küşeyte tüsti. Qazaq auıldarındağı saylanbalı organdardı, tömengi buın retinde, patşa ökimetiniñ är üyezge tağayındaytın bastıqtarına barınşa täueldi etti. Qazaq jeri qazaqtarğa paydalanuğa berilgen memlekettik menşik bolıp tabıladı degendi zañdastırdı jäne bwratanalardıñ sanasına solay siñirdi.  Sondıqtan da,  barlıq «artıq» dep tabılğan «memleket menşigindegi» jer-su, tuındağan mwqtajdıqqa oray, «ükimet qajet etkendikten», Memlekettik dünie-mülik ministrliginiñ qaramağına köşiriletin boldı. Egin şaruaşılığına jaramdı jerler «bos» dep tabılıp, onı paydalanıp jürgen köşpendi halıqtan tartıp alu jüzege asırıla bastadı. Atalmış ereje Baluan Şolaq ta kezinde Ombıda wlıqtauğa qatısqan kädimgi mwrager Nikolay patşa bolıp imperiya tizginin qolğa alğannan keyin qır ğwmırınıñ negizgi zañına aynaldırılğan. Iä, ol taqqa otırısımen qazaq eliniñ jer-suın otarlau şaraları is jüzinde küşeye tüsti.  Küni keşe dala ömiriniñ qızıqtarına süysinip oralğan cesareviç imperiya tizginin qolına alısımen Dala nizamınıñ ömirge dendep enuin tereñdetip jüzege asıruğa kiristi. «Bos jatqan qazınalıq jerlerge» ortalıq audandarda jer tarşılığın körip jürgen şarualardı köşirip aparu – işki Rossiyadağı agrarlıq tolqulardı bäseñsitudiñ, tipti müldem toqtatudıñ birden-bir jolı edi. Al qazaqtardıñ babalarınan mwra bolıp kele jatqan atameken-qonıstarın «bos jatqan qazınalıq jerler» retinde qarastıru – olardıñ qwqtarın qasaqana şekteu, ayaqqa taptau boları bilik basındağılardı  tolğandırmaytın. Patşa ükimetiniñ artıq jaralğan astam şonjarları jergilikti halıqtıñ  müddesi degen wğımdı eşqaşan  eskergen emes. Sodan da, Baluan Şolaq düniege kelerden birneşe ondağan jıl bwrın-aq, onıñ auılınıñ irgesindegi körkem qoynauğa kazak-orıs kolonisteri öz mekenderin salğan. Aqın bwl jayında öleñinde: «Borıq tartsañ şığatın uız süti, Qotırşortan men tuğan jerdiñ qwtı, Tüsken ekem şır etip jer betine Suğa barıp tüskende orıs bwtı», – degen edi. 

Äsem Kökşe bauırınan Qotırköl, Şortan  stanicalarınıñ boy köterui ülken otarlaudıñ bası bolğan-dı. «Dala erejesi» küşine ene kele, ükimet pereselen uçaskelerin qwrdı da, jañğız bwl öñirge emes, külli jalpaq qazaq jerinen bölip alğan şwraylı aymaqtarğa kazak-orıstar men qaraşekpen şarualardı topırlatıp äkep töge bastadı. Sonda, qısastıqpen üdetilgen köşi-qon saldarınan, key-keyde jergilikti jwrt pen kirmeler arasında qilı şielenis, kikiljiñ boy körsetip qalıp jürdi. Jasınan şınşıl, ädiletsizdikke tözbeytin Baluan Şolaq  sonday kezderde japa şekkender namısın qorğaymın dep nebir  közsiz batırlıqtarğa baratın. Mwndayda aqın: «Antalağan san dwşpan qamasa da, Sırdıñ suı kelmeydi jwlığımnan», – dep jırlaytın. Alayda «antalağan san dwşpan»  qarap qalsın ba, är basqan qadamın añdumen orayın keltirip, onı türli jalağa iliktiredi. Sonday bir isti bolğan şağınan: «Men özim aqqan suday tasıp jürmin, Keudesin dwşpandardıñ basıp jürmin. Jalası seksen ögiz mağan auıp, Wlıqtan sol sebepti qaşıp jürmin», – degen joldar sır şertedi. Aqın aqırı türmege de tüsedi. Qinaladı: «Abaqtı azap ornı, jaynağan şoq, Basqanım ot siyaqtı, işimde dert». Nebir ädiletsizdikti bastan keşip, jazıqsız jaza tartuğa kesiledi: «Jeti jıl katorgağa meni jazğan». Biraq moyımaydı. «Boyıma küş bitkenge ettim şükir, Qajısam abaqtığa, betke tükir. Temirin eki iterip tartqanımda, Kirpişi jerge tüsti kütir-kütir». Abaqtıdan qaşıp şığadı. Sodan: «Men, Şolaq, ajal jetip ölgenim joq, Teñdikti dwşpanıma bergenim joq», – dep jırlağanınday, twtqınnan qwtılğannan keyin de ozbırlarğa qarsı küresin tıymaydı. Jasağan äreketterin şığarmaşılığınıñ arqauı etip, änşilik, serilik, aqındıq önerin jalğastıra beredi. Ädiletke adaldığın, jaqsı atqa, swlu qızğa aqındıq-serilik janımen ğaşıqtığın öleñ-jırlarına arqau etip, şığarmaşılıq ğwmırımen astastıra tüsedi. 

Baluan Şolaqtıñ asa ataqtı änderiniñ biri «Ğaliya» ekeni belgili. Ol avtorınıñ esimin şartarapqa jaydı. Istıq, möldir mahabbattı asqaqtata jırlağan osınau süyispenşilik jırı öziniñ asqaq ta sazdı äuenimen jäne näzik sezimdi erekşe qwştarlıqpen beyneleui arqasında köp köñilinen şıqtı. Bwl än Baluan Şolaqtıñ muzıkalıq şığarmaşılığınıñ şırqau biigi  sanatında ataladı. El arasında ol birneşe türde aytılıp kelgen. Osınau köpke äygili tamaşa änniñ tolıqsığan keyipkeri jayında Säbit Mwqanov pen Ahmet Jwbanovtan beri talay zertteuşiler qalam terbep keledi. Ğaliya Tileuqızınıñ bazarda qımızhana wstağanı, körikti bolğanı, 22–23 jasar şağında oğan qırıqtıñ qırqasına şıqqan Baluan Şolaqtıñ ğaşıq bolğanı, sodan ğalamat än tuğanı, jalpaq düniege ğajayıp jır bolıp şaşılğan osınau mahabbattıñ  1908–1909 jıldarı tuğanı dau-damaysız şındıq retinde aytıladı.  Keyingi jıldarı Astana qalasındağı eski mwsılman qorımına jerlengen Ğaliyanıñ  beyiti tabılğan. Arab, parsı, şağatay tilderindegi eski şığıs jazuların  oqudı meñgergen jas mamandar  Wlarbek Däleywlı men Ahat Äşuwlınıñ anıqtauınşa, Ğaliyanıñ basına küyeui Ğalım Qwraqbaev ornatqan qwlpıtasta köne emlemen: «1922 jılı 23 aprel'de...  Ğaliya Ğalımjamağatı Tileuqızı 48 jasında fäniden baqiğa» ötkeni qaşalıp jazılıptı (http://www.info-tses.kz/mobile/details.php?news_id=140389). Osı derekke qarağanda, Ğaliya 1874 jılı tuğan, yağni Baluan Şolaqtan on jas kişi. Eger ekeuiniñ kezdesken uaqıtında Ğaliyanıñ jası 22–23-terde bolsa, onda ol 1896–1897 jıldarğa döp keledi. Demek «Ğaliya» äni de sol şamada tuğan. Änniñ qazaq elin şarlap ketken jeñisti şerui sol şaqta, eki ğasırdıñ toğısında orın alğan...

Säbit Mwqanovtıñ ataqtı «Baluan Şolaq» hikayatında äserli suretteytinindey jäne odan bergi uaqıttarda äygili önerpaz jayında özge de qalam terbeuşilerdiñ bir auızdan moyındağanınday, tuğan ölkesinde quğın körgen Baluan Şolaq biraz uaqıt alısıraqta boy tasalauğa mäjbür bolğan. So bir kezeñinde arğı ataları mekendegen Jetisu ölkesine sapar şegip ketedi. Özinen bwrın ataq-dañqı jetken Jetisuğa ol bir derek boyınşa – jiırmasınşı ğasırdıñ basında, endi bir köbirek aytılatın derekke qarağanda 1913–1914 jıldarı barğan. Bälkim sol eki mezgilde de solay qaray jolı tüsken şığar. Öytkeni, zertteuşiler aytatınday, äygili halıq aqını Kenen Äzirbaev onı jasöspirim şağında körgen. Kenenniñ belgili äninde sol twñğış kezdesu haqında: «Bala edim jaña talap, izdep keldim, Öziñnen swrayın dep aqıl, ağa... Bala edim jaña talap aqın-änşi, Äniñdi üyreneyin aluan, ağa», – dep aytıladı ğoy. Bwlar, şıntuaytında, 1913–1914 jıldarı otızdarğa tolğan saqa jigitten göri, 1900–1901 jıldarğı on altı–on jeti jasar bozbalağa jarasatın sözder emes pe?! Eger osınday pikirdi dwrıs dep qabıl alsaq, Baluan Şolaqtıñ alğaş ret Jetisuda boluı, şınında da, 1884 jılı düniege kelgen bala Kenen 16 jasqa kelgen uaqıtqa – HH ğasırdıñ basına say keledi. Ol atajwrtına jasağan sonau birinşi saparında wzağıraq qıdırıstağan bolsa (Säbeñniñ ataqtı şığarmasın eske alıñız), ekinşi ret şıqqan saparı,  Baluan Şolaqtıñ wlı Qwdaybergen Şolaqovtıñ  (jazuşı Jayıq Bektwrov zertteuindegi) esteligine qarağanda, birer ayğa ğana sozılğan.      

Şökeñ tüstik öñirde ata-babasınıñ tuıp-ösken jerlerin, Şu boyında twrıp jatqan alıs ağayındarınıñ auıldarın  araladı. Qırğız aymağına bardı. Jetisudiñ belgili öner adamdarımen, sonıñ işinde jır alıbı Jambılmen de sırlastı. Bolğan jerlerin dumanğa toltırıp, öner körsetti. Arqa düldülderiniñ de, öziniñ de änderin şırqadı. Eline sağınışpen oraldı. Alayda eldegi dwşpandarı birer mezgil közden tasa bolğan eken dep onı wmıtıp kete qoymaydı. Wzaq saparınan qaytıp kelgeninde oğan türli zalal keltirudiñ jolın qiıstıra beredi. Aqırı qapiyada qastandıq jasap, ömirden erte ketuine sebep boladı. Bwl qandı zwlımdıq jayın Säbit Mwqanov onıñ ömiri jayında jazğan kölemdi hikayasında körkem kestelegeni belgili. Äygili jazuşı öziniñ sonau tuındısına är kezde keyde roman, keyde povest' dep janrlıq atau bergen, ädebietşi qauım da onı solay, köbine povest' retinde qabıldap ketken. Degenmen Säbeñ öziniñ on altı tomdıq tañdaulı şığarmalar jinağınıñ 3-şi tomında (1972) jariyalağan povesteri arasına 40-şı jıldarı jazılğan bwl hikayatın «añız» dep ükilep qosqan. Bizdiñşe, osı anıqtaması däl, öytkeni, şığarmasında Baluan Şolaqtıñ ömirinen beretin mağlwmattarı köp rette añız sipatında, äsireley surettelip, köteriñki romantikalıq ruhta bayandaladı. Säbeñ paluannıñ 1916 jılğı 25 mausımda şıqqan qazaqtan maydanğa jwmısşı alu jayındağı patşa pärmeni saldarınan tuğan  wlt-azattıq köterilis aldında, tasadan jaulıqpen atılğan oqtan qaza tapqanın jazadı. Alayda  batırdıñ dünieden 1919 jılı ötkeni bwl künde däleldengen aqiqat. Demek, onıñ sol eki aralıqtağı tarihi kezeñ kezindegi isin zerttep jañğırtu kerek-aq. Äzirge, jazuşı-zertteuşi Estay Mırzahmetovtıñ bolaşaq zertteulerge türtki bolarlıqtay qwndı derekter jazıp qaldırğanın este wstauımız kerek. Onıñ aytuınşa, Baluan Şolaq tuıp-ösken «eldiñ bwrınğı jaylauı Ayqayqabaq, Üyjığılğan sıqıldı keñ dalanı», «osı küngi Aqmola oblısınıñ Astrahan, Marievka (Amantay), Juravlevka (Qılış), Makinka (Bwlandı qarağayı) aymağın basıp, Burabayğa ötetin tas jol, temir jol boyındağı bwrınğı qazaq eliniñ şwraylı qonısı», külli «ädemi jerlerdi» kelimsekter iemdengen. Ükimet tartıp alğan bwl jerlerge qosa, qoldağı birazın – «Qayraqtı, Mat özenderiniñ, Qandıqarağay, Aqsu, Aydabol jaylaularınıñ keñ örisin» jergilikti qazaq alpauıttarı «patşa äkimderine, orıstıñ kulaktarına ...satqan». Mwnday  äreketterge Baluan Şolaq narazı bolıp, otarşıldarğa qarsı küresken. 1916 jılğı qazaq wlt-azattıq köterilisiniñ Kökşe öñirinde keñ öristeuine osı jäyt mıqtı tirek boldı dep esepteydi qalamger. Baluan Şolaq tuıp-ösken Kökşe öñirine – qazirgi Aqmola oblısınıñ Bwlandı audanına – irgeles jatqan Aqköl audanındağı Monşaqtı, Salqınköl degen jerlerde orın alğan  qozğalıstardıñ, sonau Salqınköl köterilisiniñ tabiğatı men tuu sebepterin, sonday-aq oğan qatısuşılardı, äsirese, E. Mırzahmetov zertteu-maqalasında jazğanday, Baluan Şolaqtıñ köteriliske tigizui ıqtimal ıqpalın  anıqtañqırap, tereñ qarastıru qajet-aq. Patşanıñ taqtan qwlauı, odan keñes ökimetiniñ ornauı Şökeñniñ bwl oraydağı belsendiligin arttıra tüsti. Ras, onıñ revolyuciya mwrattarın qoldağanı jayında jalpılama türde aytıladı, sonı naqtı derektermen tolıqtıru mäselesi zertteuşisin tosıp twr. Odan keyingi töñkeris jıldarında orın alğan oqiğalardı, Alaşorda, keñes ökimeti kezindegi ahualdı saralau, sonday zertteuler negizinde küresker änşi-sazger-paluan ömiriniñ soñğı sätterin jañğırtu orındı bolmaq.

Baluan Şolaq 1919 jılı naurız ayınıñ orta şeninde qaytıs bolğan. Jağdaydı naqtı biletin kisilerdiñ estelikterine süyene otırıp, E.Mırzahmetov osınday qorıtındı jasaydı. Aqpan ayınıñ soñına qaray Şökeñ kişi wlı Qwdaybergendi ertip Atbasar jağındağı qwdalarına qaray şığadı. Alayda mejeli jerge jetpesten keri oraluğa bel buadı. Qayran qalğan balasına mwnısınıñ sebebin tüsinde «Aqqoşqarınıñ ayan bergenimen» tüsindiredi. Tezdetip qaytpasa bolmaytının,  «ajal şirkinniñ soñına tüskenine üş jılğa aynalğanın», sodan,  «aqırı, mine, quıp jetkenin» aytadı. Üyge kelgen soñ «işiniñ janıp äketip baratqanın» aytıp, tösek tartıp biraz jatadı. Sosın bäybişesi Qanıkey men ağası Töleubaydı oñaşalap qasına aladı da, sırın aşadı jäne aqtıq amanatın estirtip, «Baramın alıs sapar qaytıp kelmes... Twrıñdar dwğa qılıp, qwrbı-qwrdas!» dep keletin el-jwrtına arnağan qoştasu öleñin aytadı. Birer künde köz jwmadı. Bäybişesi, ağası jäne Sabır qajı batırdıñ «ösietin aytqanınday orındaydı».  Aqtıq amanatınıñ mazmwnı bertinge  deyin belgisiz bolıp kelgen. «Eriniñ ömirden ötu qwpiyasın Qanıkey bäybişe qırıq qwlıptıñ astına sap asa berik saqtağan, jat twrmaq öziniñ qara qwrsağın qaq jarıp şıqqan Isajarı men Qwdaybergenine, jan degende jalğız qızı Bätenine de aşpağan küyi, 1948 jılı özimen birge qara jer qoynına ala tüsedi», – deydi E.Mırzahmetov. Al Şökeñ qaytqanda süyegine tüsken Sabır qajı 1934 jılı, ömirden öterin sezgen şamada, nemere inisi Ğabbasqa – jazuşınıñ nağaşı atasına sır aşadı. Bwl sırdı atasınan ol 1959 jılı äkesi ekeui estidi. Al Şökeñniñ ağası Töleubay qwpiyanı ortanşı wlına, ol öz balasına aytıp ketedi. Sol derekterge jäne el işindegi basqa da mälimetterge qarağanda, bılay bolğan eken. Şökeñ 1916 jılı jazğıtwrım auılına keştetip qaytıp kele jatadı. Bwlandı ormanınıñ Aqbalaq dep atalatın nuınıñ şetine kire bergeninde, kenetten tura qarsı aldınan mıltıq gürs ete tüsedi. Oq erdiñ aldıñğı qasına tiedi, sodan älsirep barıp, onı işten jaraqattaydı. Ol, äyteuir, attan qwlamaydı, 1919 jılı tösek tartıp jatqandağı öz sözimen aytqanda, «...qwdaydıñ bergen küş-quatınıñ arqasında» üyine jetedi. Jaranıñ qanın bäybişesi Qanıkey juıp, tañıp tastaydı. Özine oq atılğanın eşkimge aytpaydı, bwl jayında tis jaruğa äyeline de tıyım saladı. El işine «qoydıñ qwmalağınday qorğasındı kötere almay auırsınıp jatır» eken degen söz taralıp ketui ıqtimaldığın namıs köredi. Endi, mine, işinde üş jıl jatqan sol oqtıñ saldarınan ömirden ötkeli jatıp ta qwpiyanı berik saqtauğa ündeydi. Ağasına: «Sabır qajı ekeuiñ ğana arulañdar», – dep qattı tapsıradı. «Süyegime basqalardı tüsirseñder – denemdegi jaranı körer. ...aq ajal bwyırmay oqtan öldi degen süyekke tañba». Eşkim bilmesin... «Tap irgede kijinumen otırğan qara şekpendi jaular tınış qarap qalmas. Tirimde şamaları kelmegenmen, tım bolmasa süyegimdi qorlamaqqa qabirimdi aqtarar». Qwpiyalap qoyatın bolsın... Asa qinalıp jatıp, joğarıda aytılğanday ösietterin estirtip qoştasqan soñ, dünieden tez ötip kete baradı. Zertteuşiniñ aytuına qarağanda, «qazaq dese qanı qarayıp qağınıp twratın jauızdar ...Şökeñ özi aqılmen boljap ketkenindey, ...batırsınıp, öş almaqqa» şığadı.  «Qara qwzğınşa şulap jan-jaqtan jinalıp, auılğa oynaq saladı. ...kör qoparadı. Biraq Şökeñniñ süyegin taba almaydı». (Onıñ mäñgi tınşığan qwpiya jerin biletinder  bügingi wrpaqqa 1943 jılı naqtılap körsetip bergen). Jauları kijinisip, Şökeñde ketken eselerin onıñ artında qalğan wrpağınan almaqqa bel buadı, söytip balasınıñ ülkeni Isajardı atıp ketedi... 

Baluan Şolaq men Qanıkeydiñ on segiz wl-qızı bolıptı, solardan Isajar men Qwdaybergen jäne qızı Bäten üşeui qalğan körinedi. Äkesiniñ küş-quatı Bäten qızğa darığan eken.  Onı 30-şı jıldarğı qiın kezeñde Baluan Şolaqtıñ änderin jazıp alu üşin B.G. Erzakoviç izdep baradı. Sondağı körgenin ol bılay suretteydi: «...Köp wzamay, üyden ärirekte twrğan qauğalı qwdıq jaqtan wzın boylı, bürmeli keñ köylek pen jiñişke beline şaq qınalğan qamzol kigen bir äyel bizge qaray kele jattı. Ol moyınağaşpen şıp-şıp tolı şelek sudı köterip kele jatqanına qaramastan bügilmey, bükireymey, ayaqtarın jep-jeñil basıp, tip-tik jürip keledi. Baluan Şolaqtıñ qızı Bäten Nwrmağambetova – sol eken. Jas bolmağanımen, onıñ sportşığa tän swlu sımbatı meni tañ qaldırdı. Onıñ keskin-kelbeti – sopaqşa kelgen qaratorı öñdi, keñ mañdaylı, mwñdı bolğanımen jılı nwr şaşatın ädemi közderi, tüzu tüsken mwrnı, äppaq tisti kişkentay auzı – esimde qalıp qoydı. Basına ülken aq şäli tartqan eken, samayınan aq şalğan qara şaşı körinip twrdı». Baluan Şolaqtıñ özine tartıp qayrattı bop tuğan osınau qızı Bäten önerden de qwralaqan bolmağan, äygili A.V. Zataeviçtiñ aqılımen ömirin qazaq mädenietine arnağan osınau muzıka zertteuşisiniñ arqasında bizge onıñ bir öleñi jetti. Zertteuşilerdiñ eñbekterinde  Bätenniñ wzatılğan kezde äkesi Baluan Şolaqqa arnap aytqan  nazı men äkesi ömirden ozğandağı sağınıştı joqtauı saqtalğan.

İri qalalarda, järmeñkelerde öner körsetken, äygili änşi, sazger, paluannıñ közi tirisinde suretke tüspegenine sengiñ kelmeydi. Äytse de, osı uaqıtqa deyin eşqanday fotosureti tabılğan joq. Onıñ keskinin Säbeñniñ ataqtı hikayatınan keyin qazaq beyneleu öneriniñ negizin saluşılardıñ biri bolğan halıq suretşisi Äbilhan Qasteeev qılqalammen beyneleydi. Alayda suret, E.Mırzahmetovtıñ jazuına qarağanda, dala serisin körip ösken kökşetaulıqtardıñ köñilinen şıqpaptı. Sodan qalamger Şökeñniñ jerlesterinen, közi tiri tuıstarınan pikir jinay otırıp, sazgerdiñ söz suretin jinastıradı. Baluan Şolaqtıñ ağası Töleubaydıñ wlı Esenjol aqsaqaldıñ: «...keybir minezi, äsirese, tür-tüsi jağınan äkesine aumay wqsağan  – Qwdaybergen», – deuine baylanıstı, Qwdaybergenniñ suretterin, jinalğan külli sipattamamen qosa, jergilikti suretşi Tolqıbek Äkimov degen jigitke tapsıradı. Wzaq izdenisten keyin düniege kelgen beyneni 1986 jılı Üysin auılındağı «Şökeñdi közi körgenderden ...Aqılbay, Haliolla aqsaqal ekeui ...jalpı nwsqası kelip twr» dep maqwldaydı...

Şökeñniñ keskindemesin jasaudan – şığarmaşılığın jinau erte bastalğanı mälim. Ötken ğasırdıñ 20-şı jıldarında önertanuşı A.V. Zataeviç Qazaq ölkelik äskeri-revolyuciyalıq komitettiñ esep-qisap böliminde eñbek ete jürip, qazaq elindegi muzıkalıq fol'klordı jinastıruğa bilek sıbana kirisken. Onıñ mıñ jarım än-küydi jazıp alğan eren eñbeginen keyin, osınau abıroylı isti muzıka zertteuşisi B.G. Erzakoviç alıp jürdi, bertinde qazaq zertteuşileri jalğastırdı. Muzıkatanuşı ğalım Zeynwr Qospaqov Baluan Şolaq änderin tügendeude köp eñbek siñirdi. Baluan Şolaqtıñ änderin ataqtı halıq aqını Kenen Äzirbaev jas kezinde qasında jürip tikeley özinen üyrengen de, köziniñ qaraşığıñday saqtap, bizdiñ däuirimizge jetkizgen.  Eger qazaq änderin jinauşı äygili A.V. Zataeviç 20-şı jıldarı Baluan Şolaqtıñ  tört-bes änin ğana notağa tüsirgen bolsa, paluan-änşi-sazger dünie salğannan otız şaqtı jıl ötkende, onıñ tağı on eki änin Kenen Äzirbaevtıñ orındauında B.G. Erzakoviç jazıp alğan.  Baluan Şolaq änderin är kezde Jüsipbek Elebekov, Moldahmet Tırbiev, Mwsa Asayınov, Igibay Älibaev, Qosımjan Babaqov, Elubay Ömirzaqov, Nwğıman Äbişev, Mwhtar Ötebaev, Mağauiya Köşkinbaev, Jänibek Kärmenov, Qayrat Baybosınov jäne basqa da änşiler şırqağan. Muzıka mamandarı bwl künde Baluan Şolaq änderiniñ, türli nwsqamen aytılatındarın qosqanda, qırıq şaqtısın jinağan.

Baluan Şolaq şığarmaşılığı mädenietimizdiñ törinen mäñgi orın alğan qwndı jädigerlik bolıp tabıladı. Esimin halıq qadirleydi. Ökimetimiz  onıñ änşiligin, sazgerligin, wlttıq sporttıñ negizin salıp, qazaqtıñ özindik wlttıq mädenietin damıtuğa qosqan ülesin tanu belgisi retinde, tuğanına 125 jıl toluına oray, 1989 jılı arnayı qaulı şığardı. Jambıl oblısı, Şu audanınıñ Aqtöbe selosınıñ atı Baluan Şolaq selosı dep özgertildi, sonday-aq sondağı «Aqtöbe» wjımşarına, Almatıdağı mädeniet jäne sport sarayına, respublikanıñ qalaları men auıldarında köşelerge, Kökşe aymağındağı tuğan jerinde mektepke  Baluan Şolaq esimi berildi. Mwnday jwmıstar batırdıñ tuğanına 150 jıl tolu qarsañında da jürgizilude.  Aqmola oblısınıñ Bwlandı audandıq  «Bwlandı tañı» gazeti audannıñ qayıñ-qarağaylı äsem qoynauında tınşıp jatqan qazaqtıñ birtuar wlı, ataqtı paluan, änşi, kompozitor, aqın Baluan Şolaqtıñ beyitiniñ basına biiktigi 16 metrlik säulettik şeşimi erekşe memorialdıq eskertkiş twrğızılğanı barşağa mälimdigin ayta kele,  20 metrlik biik eskertkişi saltanattı türde Jambıl oblısı Şu audanınıñ Töle bi auılında aşılğanın habarladı. Qazaqtıñ ataqtı aqını, änşisi, kompozitorı, paluanı, Qazaqstanda cirk öneriniñ negizin saluşı Baluan Şolaqqa twrğızılğan eskertkiştiñ aşıluına Aqmola oblısınan aqınnıñ nemeresi, Bwlandı audanınıñ ortalığı  Makinsk qalasınıñ äkimi Şaydolla Qwdaybergenwlı Şolaqov arnayı barıp qatısıp, sonday monumenttiñ Baluan Şolaq tuıp-ösken audannıñ ortalığınan da boy köteretinin aytqan eken (http://baq.kz/kk/regional_media/post/2298)...

Baluan Şolaqtıñ ömir jolı Säbit Mwqanovtan bastap Änes Saray, Dulat Isabekov, Serik Twrğınbekov, t.b. söz şeberleriniñ şığarmaşılığına arqau bolıp,  olardıñ qalamınan tuğan prozalıq, dramalıq, poeziyalıq tuındılar jwrtşılıqqa qajet ruhani azıq qorın tolıqtıruda. Köptegen zertteuşiler, publicister  baluanşolaqtanu salasına qızıqtı izdenisterimen öz ülesterin qosuda. Dala serisiniñ düniege kelgenine 150 jıl toluına oray onıñ añız bolıp ketken ömir jolın jañğırtu isi jalğasa bermek. Halqımızdıñ maqtanışına aynalğan Baluan Şolaqtıñ änşilik-aqındıq mwrasın nasihattau, onıñ qaharmandıq beynesine mwqiyat nazar audaru – barşamızdıñ parızımız. 

Beybit QOYŞIBAEV,

jazuşı, tarih ğılımdarınıñ kandidatı.

Abai.kz

0 pikir