Beysenbi, 22 Tamız 2019
Mäyekti 4255 0 pikir 29 Säuir, 2016 sağat 12:34

20 JILDIQ EMBARGONI EÑSERGEN IRAN

Sayasi häm ekonomikalıq embargo

Euraziyalıq keñistegi eñ qauqarlı Reseyge batıs elderiniñ salğan sankciyası* EbrAzOdaq pen onımen ekonomikalıq tığız qatınastağı TMD elderiniñ birqatarına da äseri men qatısı bolıp otırğanı mälim. Sol sebepti bwl keñiste bügingi tañda ekonomikalıq sankciya taqırıbı birşama özekti. Bwl jolı mwnday twrpattağı sayasi-ekonomikalıq şaranıñ Iran islam respublikasına qatıstı jağın aşpaqpız.

Iranğa mwnday sankciya 1995 jılı engizildi. Bwğan sebep – el biliginiñ amerikalıq közqaraspen sanaspay kirisken sayasi äreketteri edi. Iran älemdik ıqpalğa ie bolarlıq yadrolıq qarulanuğa wmtılğanı mälim. Batıstıq sayasi-ekonomikalıq qalıptasqan ürdiske qarsı Iran eliniñ erkinsi kirisken elaralıq sayasi-ekonomikalıq qimıldarı AQŞ tarapınan qarsılıqqa wşırap, älemdik alpauıt eldiñ sırtqı sayasatınıñ märtebesi men ekonomikasına, älemdik qausizdikke qater töndiru äreketi esebinde moyındaldı. Söytip, AQŞ bastamasın Europanıñ birqatar elderi qoldap, keyinirek bwl sankciya AQŞ odaqtastarı men Euroodaq elderiniñ sırtqı sayasatındağı bastı sipattıñ birine aynaldı.

Atalmış sankciyanıñ mäni – Irannıñ otın-quattıq jäne qarjılıq  sektorına qatıstı batıstağı bastı twtınu ortası qusırılıp, qarjı aynalımına kedergi qoyılıp, eldiñ negizgi tabıs közi sanalatın salasın qılğındıru edi. Atalmış sayasi-ekonomikalıq tıyım 2013 jılı tağı bir jılğa wzartılıp, ıqpaldı 87 irandıq twlğanı batıs elderine ayaq bastırmaytınday qosımşa şekteuge wlastı. Qısqası, bwl embargonıñ** mäni boyınşa Iran batısqa mwnayın sata almaydı, qarjısın şığarıp,alım-berim sauda jasau da tıyıldı. Batıs elderindegi bank şottarında qordalanğan qarajattıñ qanı wyıp, qamaldı. Sonımen bolar is – boldı, al saldarı şe?

*Ekonomikalıq sankciya – halıqaralıq saudağa qatısatın bir nemese birneşe el tarapınan basqa bir elaralıq saudağa qatısuşı elge sayasi bağıttı özgertuge mäjbürleytin tıyımdıq sipattağı ekonomikalıq şarası.

**Embargo (ispanşa embargo  — materialdıq, qarjılıq, tauarlıq qamaqqa alu, tıyım salu, kedergi qoyu,latınşa imbarricare — bögeu,kedergi jasau, jol baylau.

Saldar

Sankciya saldarınan irandıq mwnay eksportı künige 1,2 mln barrelge deyin azaydı.2011 jılmen salıstırsaq, eksport esebinen jılına 100 mlrd AQŞ dolları köleminde tabıs tapsa, 2013 jılı bwl tabıs bar bolğanı 35 mlrd bolıp,elge aytarlıqtay şığın keltirdi.

Sankciyanıñ alğaşqı jıldarı irandıq resmi derek boyınşa inflyaciya 45%, bwnı şeteldik sarapşılar 50% men 80% arasında terbeldi deydi. 2013 jılğa qaray qatañ fiskaldıq äri monetarlıq tärtiptiñ arqasında ekonomikanıñ qwnsızdanu qwnı 25%-ğa tömendegen. Älemdik  aqşa bazardağı irandıq rialdıñ bağamı 3-5% türinde tolqımalı bola kelip, 2013 jılı ğana bwl ayırma terbelisi  0,2-0,7% deñgeyine deyin kemidi de, iran aqşasınıñ deñgeyi twraqtı küyin saqtauğa şaması keldi.

Ärine elaralıq bwl tıyım halıqtıñ jwmıspen qamtıluına äser etti. Bwl jönindegi körsetkişte irandıq derekköz ben älemdik sarapşılar keltiretin cifrdıñ ayırması barşılıq. Irandıq derek jwmıssızdıqtı 13% dese, ekinşi tarap 20% deñgeyde, yağni ärbir besinşi iran azamatı jwmıssızdandı deydi.

Iran jaña ken orındarın qosa alğanda, mwnay men gaz qorı jöninen älemdik ülestiñ säykesinşe - 18% ben 9,4%-ğa ie. Qara altındı öñdeu boyınşa mwnayhimiya bazarındağı irandıq üles - 2,4% boldı.

BWW men Halıqaralıq Qarjı Qorınıñ mälimeti boyınşa, 2013 jılğı Irannıñ makroekonomikalıq körsetkişteri boyınşa 2013 jılı İJÖ/işki jalpı önim köleminen älemdegi 27-ekonomika bolğan da, ol 437 mlrd. AQŞ dolların qwrağan. Bwnı jan basına şaqqandağı ülespen eseptesek – 5607 dollar. Ärine sonşalıqtı sorlı emes. Biraq... Bwl arada taptıq tabıs ayırmasın ayta ketken jön. Barınşa auqattı 10 % jwrttıñ tabısı eñ kedey 10 %-dıñ tabısınan 11 ese artıq bolğan.

Irannıñ älemdik İJÖ-degi ülesi nebäri - 0,74%. Bwl körsetkişti tıyımnan titıqtağan el 2014 jıldan bastap - 0,76%,  2015 jılı - 0,8% al 2016 jılğa -  0,85% kölemine wlğaytuğa niet etip keldi.

Al Irannıñ 2013 jılğı sırtqı qarızı - 8 mlrd. dollardı qwradı, bwl İJÖ-niñ 2%-ı bolıp tabıladı. Joğarıdağı İJÖ boyınşa 0,74 payızdıq üles pen mwnı salıstırsaq, birşama jaydı añğaramız.

Ekonomikalıq ösim alğaş ret 20 jıl işinde keri qwldıradı. 2012-2013 jıldarı İJÖ minus 5,8%-dı,al mwnay sektorı minus 34%-ğa şıqtı. Öñdeu önerkäsibi bolsa, 8,1%-ğa keri ketti. İJÖ eki esege qısqardı.

Jalpı Iran byudjetindegi kiristiñ  60% mwnaydı şetke satudan tüsip, tek qana 40%-ın alım-salıq qwrap kelgen edi. Bwl degenimiz - sonşa kölemde Iran eli mwnayğa täueldi bolğandığın bildiredi. Mwnı ekonomister «qara altınnıñ qarğısı» ataydı.

El basşılığına 2013/14 jıldarı kelgen H.Rouhani twsında da İJÖ (-1,9%) tömendeu qarqını bäseñdemedi, mwnay salası  (- 8,9%) men öñdeu önerkäsibi (-3,6%) keri kete berdi. İJÖ qwldırau tek qana 2014 jıldıñ qañtarına qaray bayauladı. Bwl  älgi sankciyanı jwmsartu kezinde satılğan mwnay (+3,6%) esebinen, yağni  batıstıq Qamsızdandıru kompaniyaları jol aşqan tankerlik saudanıñ nätijesinen bolğan edi.

Qarsılasu ekonomikası...

Älqissa, osınday «jeti ağayındı jwt» jağdayında eldiñ basşıları es jinap, «qarsılasu ekonomikasın» qwruğa bet bwrdı. Bwl termin bolğanmen, soğıs jağdayın eskertetin, sırtqı qısımğa tötep bererlik işki qauqardı iske qosuğa mäjbürlegen sayasatqa wlastı. Eldiñ aqılmandarı men ğalımdarınıñ därmeni birigip,izdenister men saualdarğa jabıla jauap izdegen ğılımi mäsliqattarğa jol berildi.

Iran parlamentiniñ özi jaña ekonomikalıq bağıttı talqılauğa, maqsat pen körsetkişterdi ayqındauğa birneşe ret otırıs jasap bas qatırdı. Şın mäninde 2012 jılğa deyin el aldında söz alğan prezident te, rahbar (elbasşı) da sankciyanıñ ekonomikağa keri ıqpalın aşıq ayta qoymasa, endi mwnı aşıq moyındap, ekonomikalıq täuelsizdikke qol jetkizuge eldi aşıqtan aşıq ündedi.  Biraq «joq qol baylaydı» demekşi, otandıq kapital bäribir de ebrokompaniyalardıñ investiciyasınıñ ornın basa almadı. Qarjı tapşılığı sezildi. Öndiris salalarına qajetti jabdıq aluğa embargo kesirin tigizip, qol jetkizbedi.

Iran basşılığı Batıspen ımırağa keludiñ jolına tüsti, biraq 2013-tiñ bası men 2014 jılı sankciyanı toytaru kelisimi auır jürdi. Sankciya doğarıla qoymadı.

Osınday auır jağday basşılıqtı naqtı qadamdarğa barıp, eldiñ 2025 jılğa deyingi wzaqmerzimdi damu josparın jasauına itermeledi. Qwjat barlıq bilik salalarınan süzilip ötip, maqwldandı. Söytip, 2014 jılğı 11 naurızda elbasşı – rahbar Hoseyni Hameney aqsaqal sankciyalıq rejimdi ekonomikalıq soğıs retinde atap, elge bağdarlamalıq qwjattı jariya etti. Osılay iranşa jaña jıldıñ alğaşqı küni 2014 jıldıñ 21 naurızınan  bastap,   «qarsılasu ekonomikası» iske kiristi. Iran ayatollasınıñ öz auızınan jariya bolğan aytulı bağdarlama 10 bastı şarttı atap ötsek:

  • Ekonomika jwmısbastılıqtı qamtitın, eñbek önimin molaytatınday, inflyaciyanı auızdıqtarday  oñdı da qarqındı boluı şart. Bastı şartı – äleumettik ädilettiñ boluı.
  • Qarsılasu ekonomikasınıñ bir qırı  - älemdik dağdarıs pen tabiği apattarğa tözimdi boluı. «2011 jıldıñ qısınan bastalğan ekonomikalıq soğısqa qarsı twrarlıq qauqarlı ekonomika boluı bastı şart».
  • İşki mümkindikterdi (ğılımi, tabiği, qarjılay, geografiyalıq) tirek etu.
  • El basşılığı bwl bağdarlamağa jihatqa, yağni qasietti soğısqa kiriskendey kirisui kerek.
  • Halıqtıñ ekonomikalıq damuğa qatısuı. Rahbar elde bolğan revolyuciya men soğıstıñ jwrtşılıqtı ekonomikağa tikeley qatıstıruğa nazar audartpağanın moyındadı. 2000 jıldardağı jekeşelendiru öz mindetin orındamağanın atap ötti.
  • Azıq pen strategiyalıq tauarlardıñ äsirese, medikamentterdiñ qorın jasaqtau.
  • Mwnayğa degen täueldilikti qısqartu. Rahbardıñ sözimen aytqanda: «bwl – atqarılatın bastı da, mañızdı şarua».
  • Ünemdi de tiimdi twtınuşılıq. «Bwl jerde adami igilikten baz keşu ideologiyası közdelip otırğan joq,  sudı, nandı,azıqtı,medikamentti,ömirge qajetti närselerdi ünemdey bilu jolğa qoyılsın t.b.».
  • Sıbaylas jemqorlıqpen küres Qarsılasu ekonomikasın qwraytın bastı şarttardıñ biri boluğa tiis. Rahbardıñ aytuınşa, «jemqorlıqpen kürestegi bastı şart - möldirlik boluğa tiis».
  • Dini elbasşı körsetkendey «qarsılasu ekonomikasınıñ» bastı qırı retinde ğılımi jetistikterdi, innovaciyalıq ekonomikanı jasaqtaytın bağıt boluı kerek degeni el üşin eşbir kütilmegen ideyalıq jañalıq edi.  

Iran halqınıñ sanı 2007/08 jıldarı şegine jetip köbeygenimen, odan äri demografiyalıq ösim toqtadı. Irandıqtar sanı - 2013 jılı 77,8  mln. adam boldı. Demografiyalıq jağdaydıñ naşarlığı eskerilip, 2012 jılı tuudı baqılau bağdarlaması doğarılıp, onıñ ornına «Tuılıs pen densaulıq» bağdarlaması qabıldanıp, ana men bala saulığı qolğa alındı. Bwğan qosa köpbalalılıqtı kötermeleytin äleumettik qorjınnıñ da bauı şeşildi.

Nätije

Ärine, mwnday ekonomikalıq düley tıyımğa tötep beru mümkin emes edi, Iran biligi yadrolıq bağdarlamanı jıyıp, sayasi ambiciyanı tıyıuına mäjbür boldı. Bwl şeginis sayasi jılımıqqa wlastı da, batıstağı banktarda «mwzdatılğan» 7 mlrd. AQŞ dolların «eritip», Europalıq qamsızdandıru kompaniyaları tankerlik mwnay tasımalın qoldauğa kelisti. Bwl eki arada Euroodaq pen AQŞ  bwdan äri qosalqı sankciya engizbeuge uağdalastı. Iran sankciyalıq 20 jıldı tekke ötkizgen joq, el sayasatındağı artıq ambiciyadan arılıp, halıq azamattıq sapağa köterildi. Onıñ bir körsetkişi – jemqorlıqtıñ tömendeui. 2014 jılı jemqorlıq indeksi boyınşa Iran 152-orınnan 136-ğa bir köterildi.

Söytip 2013 j. jeltoqsannan bastap 2014 jıldıñ qañtar-aqpanına deyin Tegeranğa francuz, ital'yan, nemis, avstriya jäne basqa batısebropalıq käsipkerler ağıla bastadı.

Nätijesinde tau-ken salasına ebropalıq tehnologiya enuge mümkindik aldı. «Reno-Nissan» men «Pejo-Sitroen» sekildi avtomobil koncernderi qajetti bölşekterdi wsınuğa kirisip, irandıq maşina jasau sektorın jandandıru qolğa alındı. Mwnay-himiya salasına qan jürerlik qozğalıs bastaldı...

Irannıñ kedendik äkimşiliginiñ mälimetine qarasaq, 1392 j. (2013 j. 21 naurız - 2014 j. 20 naurız) eksport 41,6 mlrd. dollardı, al import – 49,4 mlrd. dollardı (mwnay men gazdı qospağandağı esepti) qwrağan.

2013 jılı temir öndiru 28 mln. tonna bolsa, onı 2015 jılğa qaray 43 mln. tonnğa jetkizu maqsatı tudı. Iran äleumen öndirisinen älemde 22 orında bolsa, endi 14-orınğa wmtıldı.

Bärinen bwrın batıs aziyalıq Iran quat öndirude aldıñğı qatarğa şığa bastauda. Eldegi generlenuşi (bir beketten öndiru şaması) quat közi bwrın-soñdı bolmağan 67,8 GVt-qa jetip, öñirdegi quat öndiruşi aldıñğı orınğa jayğasıp, al älem boyınşa 14-orınğa şıqtı.Tayau men Orta Şığıstağı mwnayhimiya bazarındağı irandıq üles bwrın 23,4% bolsa, endi 2020 jılğa qaray bwnı 41% jetkizu közdeldi.

2014 jılğı qorıtındı boyınşa aziyalıq mwnaysız eksporttıñ 92%-ı Iranğa tiesili. Bwl Iran üşin Qıtay sekildi ekonomikalıq alpauıttıñ qwşağın ayqara aşuına mümkindik bolıp otır.

Iranda paydalı qazbanıñ älemdik qorınıñ 2 payızı bar, 12 metaldıq, 36 metaldıq emes ken ornı aşılğan. Iran eli büginde mırış qorı boyınşa älemde ekinşi, al mıs boyınşa – jetinşi orında. Biraq jer öñdeu Iranda jwtañ damığan, öytkeni, jer aumağınıñ 20% ğana jaramdı. Sankciya twsında importtıq azıqtı tez arada otandıq önimge auıstıru mäselesi tuındağanda, auılşaruaşılıq öndirisin ıntalandıruda irandıq membasqaru jüyesi asa tiimdi is atqardı. Şarualar üşin twqımnıñ qwnın öteudi tolığımen memleket öz moynına alıp, sulandıru men tıñ jerlerdi öñdeuge jağday jasaldı. Bwnıñ bäri aqırında eldi azıqtıq täuelsizdikke qısqa merzimde qol jetkizip otır.

Irandıq Qodıro/ Khodro koncerni jılına 1 mln-nan asa jeñil avtokölik şığarıp, sala boyınşa Batıs Aziyadağı birinşi orınğa şıqtı.  Bwnımen qosa bwl koncern Äzerbayjan men Belarusta öziniñ qwrastıru öndirisin iske qosqan.

Äskeri-önerkäsip keşeni de qarap qalğan joq, äskerdi jañğırta qarulandıruğa el eşteñesin ayamadı, aqırında  batıstıñ az ğana artta qalğan siyağınan/analog/ qalıspaytın  eldiñ zamanaui töl qarulanu jüyesin jasaqtadı.

Zımıran-ğarıştıq industriya men orbitağa öz jerserikterin wşırudıñ bäri – irandıq injenerler men Ispahan men Tegerandağı ğılımi ortalıqtardıñ därmenin bayqatsa kerek.

Biılğı jıl basında aqırı Iranğa qarsı bağıttalğan 20 jıldıq sankciya toytarıldı da, elge batıstağı bankterden  $150 mlrd  dollar qarjığa qatıstı qwrsau bosatıldı. Ekonomikalıq qauqarı «qara altınnıñ qarğısına» wşırağan el, büginde mwnaysız eñbektiñ alğısına bölenetin belgini bere bastadı. Endi Batıs Aziyadağı alıpqa aynalğalı otırğan Iran basqa elder üşin dağdarıs jağdayında investor boluğa tolıq müddeli de qauqarlı äri qwqılı.

Serik Äbdireşwlı

abai.kz

0 pikir