Särsenbi, 29 Qañtar 2020
Qoğam 4026 0 pikir 10 Naurız, 2017 sağat 11:08

MÄSSAĞAN! QARĞALIDA QAZAQ MEKTEBİ JOQ...

Qazaqstannıñ Aqtöbe oblısında birde-bir qazaq mektebi joq audan bar eken. Ol Qarğalı audanı.

Egemendikten keyin Täuelsizdigimizdi alıp, es jiıp, etek japtıq desek te eski odaqtıñ tiliniñ tasasında jürgen memlekettik tilimizdiñ mañdayı şılqımadı.  1989 jılı «Til turalı» Zañ qabıldanğanda Aqtöbe oblısında qazaq mektepteriniñ sanı 50 payızğa da jetpegen eken. Al qazirgi körsetkiş — 64 payız. 

Sol jıldarı öñirde 185 orıs mektebi bolsa, sodan qalğanı — 27. Balabaqşalarda da solay eken. 1991 jılı balaqaylardıñ nebarı 26 payızı ğana qazaq toptarında tärbielengen bolsa, qazir — 67,2 payız. 1991 jılı öñirdegi 435 balabaqşanıñ 160-ı qazaq balabaqşası bolsa, qazir olardıñ sanı 373-ke jetipti. Mine, osınday  körsetkiş körsetip otırğan aymaq tildi damıtuğa, qazaq tildi mektepterdiñ artuına biraz üles qosqan. Bwl resmi statistika. Naqtı cifrlar.

Söytken Aqtöbeniñ Qarğalı audanında 17 mıñnan astam adam twradı eken. Olardıñ 32 payızı özge wlt ökili. Audandağı 17 mekteptiñ üşeui orıs tilinde, özgesi aralas tilde bilim beredi. Qarğalı audanında äli künge deyin birde-bir taza qazaq mektebi joq. Bwnı «Bilim al» deytin portal jazdı.

Atalğan jayttı Qarğalı audanınıñ äkimi de rastap otırğanğa wqsaydı. 

«Audandağı üş mektep orıs tilinde, özgesi aralas. Qarğalınıñ ortalığı Badamşa auılında bir mektep orıs tilinde, bireui aralas bolıp twr. Aralas mektep tört jıldan keyin tügeldey qazaq tiline auıstırıladı. Oğan deyin, bwrın mektepke qabıldanğan balalardıñ bäri bitirip şığadı. Bala sanı az bolğan soñ, audan ortalığındağı aralas tilde sabaq beretin bir mekteptiñ özin toltıra almay otırmız»,- deydi audan äkimi Rahat Sıdıqov.

Äkiminiñ aytuınşa, aldağı 2-3 jılda audan mektepteriniñ 60 payızı qazaq tilinde bilim beredi degen jospar bar. Mwnday az merzimge ülken talap qoyıp otırğan audan basşısınıñ uädesi qanşalıqtı nanımdı? Joq, kümän keltirip, kelte oylmaq nietimiz joq. Tek 25 jılda aşılmağan mektepti 2 jılda aşa salamın degen aqılğa sıyımsız ekeni jasırın emes. Bwl jerdegi tağı bir mäsele - jergilikti halıqtıñ etnikalıq balansı. Halıqtıñ 32 payızı özge wlttardan qwralğan desek te, qalğan 68 payızı qazaqtar emes pe? Sonda 32 payız wltqa mektep aşqan audan, oblıs basşılığı, qala berdi osı salağa jauaptı BjĞM 68 payız qazaqtıñ qwqığın bwzıp otırğan joq pa?

Memlekettik tilde bilim alğısı keletin jas wrpaqtıñ qwqığı Qarğalıda ğana emes, özge de öñirlerde ayaqqa taptalıp jatır. Däleder keltireyik, mısalı: özge wlt ökilderi, sonıñ işinde orıs diasporası baq-quattı ömir sürip jatqan Qostanayda 36 mektep bolsa, sonıñ jeteui (19,4%), Pavlodardağı 40 mekteptiñ törteui (10%) , Petropavlovskide 40 mekteptiñ jeteui ğana qazaq tilinde oqıtadı. Temirtaudağı 30 mekteptiñ törteui ğana qazaq tilinde, Lisakovsk, Ridder, Şahtinsk qalalarında bir-birden ğana qazaqtildi mektep bar.

Sorlağanda Aqtöbeniñ Qarğalısı qazaq mektebin aşpağan jalğız audan emes. Qarağandı tübindegi Saran qalasında da birde-bir qazaq mektebi joq eken.

Endi mektep bitiruşilerdiñ til bağıtına kelsek, ötken jılı tülekterdiñ 74 % -ı qazaq tilinde, 26 %-ı orıs tilinde WBT tapsırdı, osılay jalğasa bersee, 5 arı ketse 10 jılda bwl körsetkiş orıs tildi körsetkiş 10% - ğa tüsedi. Däl osı qarqınmen  bwl mäsele özdiginen eşqanday qarjı tögusiz-aq şeşiledi degen ümit bar.

Elimiz tilge baylanıstı mäselege män bermese, Prezidenttiñ «2020 jılğa deyin qazaqstandıqtardıñ 95 payızı qazaq tilin bilui kerek» degen mälimdemesi bos söz bolıp qalu qaupi bar. Onsız da bası dau-damaydan arılmay kele jatqan Erlan Sağadiev mırza mwnı bile me eken?

Möldir Bayböri

Abai.kz

0 pikir