Särsenbi, 15 Tamız 2018
Alaşorda 1569 0 pikir 13 Aqpan, 2017 sağat 10:19

Twrsın JWRTBAY. «KÖZ JASIÑ ÖRTEP BARADI» (jalğası)

Jazuşı, alaştanuşı ğalım Twrsın Jwrtbaydıñ «Besigiñdi tüze!..» kitabınıñ jalğası. Ötken bölimderin mına siltemelerden oqi alasızdar:

http://abai.kz/post/view?id=7271       

http://abai.kz/post/view?id=7292    

http://abai.kz/post/view?id=7363    

http://abai.kz/post/view?id=7851    

http://abai.kz/post/view?id=7819    

http://abai.kz/post/view?id=7851

http://abai.kz/post/view?id=7963

http://abai.kz/post/view?id=8004

http://abai.kz/post/view?id=8164

http://abai.kz/post/view?id=8190

http://abai.kz/post/view?id=8438

http://abai.kz/post/view?id=8635

http://abai.kz/post/view?id=8747

http://abai.kz/post/view?id=8925

http://abai.kz/post/view?id=8955

http://abai.kz/post/view?id=9050

http://abai.kz/post/view?id=9536

http://abai.kz/post/view?id=9857

http://abai.kz/post/view?id=10194

http://abai.kz/post/view?id=10277

http://abai.kz/post/view?id=10532

http://abai.kz/post/view?id=10740

http://abai.kz/post/view?id=10973

http://abai.kz/post/view?id=11107

http://abai.kz/post/view?id=11260

http://abai.kz/post/view?id=11485

http://abai.kz/post/view?id=11583

http://abai.kz/post/view?id=12512

http://abai.kz/post/view?id=12602

 

 

IV 

 

Men üşin tuğan jerdiñ bosağası osı Küşikbay asuınan bastaladı. Biraq Şıñğıstıñ samalın sağınğan oqudağı Abay men ösken ortadan jıraqtau jürgen Mwhtar salğan jol, Abay men Mwhtar attıñ belin suıtıp, su işken, jan rahatın şaqırğan qasietti bastau ğoy bwl. Kimder däm tatpadı deysiz. Şoqan Uälihanov, Fedor Mihayloviç Dostoevskiy, Semenov-Tyan'-Şanskiy, Grigoriy Potanin, ağılşın Djordj Kennan, polyak Adol'f YAnuşkeviç, Abay, Äset, Kempirbay, Swltanmahmwt, Şäkerim, Säbit Dönentaev, Mwhtar, Ğabit, Säbit, Ğabiden, Qalibek, Jüsipbek susının qandırğan bwlaq. Abaytanudıñ, Äuezovtanudıñ alğaşqı beti osı Küşikbay asuınan aşıldı.

«Qorğansızdıñ küni» sol bastauğa mäñgilikke ornatılğan körkem eskertkiş siyaqtı. Solay bolıp ta otır.

Ol kezde mınau bauırı jerge jabısqan eski qıstaudıñ mwrjasınan tütin sozıla şığıp, janay ötken jolauşını şaqıratın. Jüdeu tirligimen de jılı wşıraytın.

Qazir iesiz. Iesiz emes-au, eleusiz.

Bwl bastaudıñ ruhani ömirimizdegi qadirin Mwhtar şığarmaların basınan bastap ayağına deyin qaz-qatar, köz suıtpay oqıp şıqqanda ğana tolıq tüsinesiz. Twñğış äñgimesin de, «Abay jolı» epopeyasın da osı asudı suretteuden bastauı tegin emes. Jotanıñ arğı beti... auıl. Beleñge şığısımen qarsı aldıñnan samal esedi. San ret tağdır talqısınan oralıp, elge qaytqanda, Küşikbay asuınan şığa kelgende, saharanıñ kögildir şımıldığı tärizdi mwnarlana sozılıp Şıñğıstıñ silemi körnedi. Köligin toqtatıp qoyıp, keudesin samalğa tosıp, jas twnğan janarımen sarı dalanı ıstıq sağınışpen qwmarta qarap twradı eken. Keri oralğanda da sol köriniske wzaq qarap, ünsiz qoştasıp barıp, oyğa tüsedi eken. Soñğı ret Küşikbay asuına Mwhtar 1957 jılı 22 qırküyek küni şıqtı. 24 qırküyek Küşikbay asuında twrıp, soñğı ret Şıñğısqa bwrılıp qaradı.

Öytkeni, Semeyden Şıñğıs körinbeydi, almatıdan Şıñğıs körinbeydi, Mäskeuden de körinbeydi. Ol üşin tek Küşikbay asuına şığu kerek.

Biz de sol Küşikbay kezeñine şığar joldağı bwlaqtıñ basında twrmız. Taspen qiılıp örilgen twma suı möldirey ağadı. Bir kezde jas aru Ğazizanıñ mwñlı-mwñsız künderiniñ belgisin izdegendeysin. Tal şıbıqtay beli qayısıp osı bwlaqtan su aluğa kelip, twnıq twmadan jüzin körip, wzaq-wzaq süzile qarağan şığar. Betin juıp, sergigen şığar. Sol beyne, sol bir suret jetpey twrğanday. Şirkin, är bwlaqtıñ basına tasqa öleñ qaşap jazğan armyan ağayındardıñ peyili-ay! Mına bwlaqtıñ janında şaşı közine tüsken, auır mwñdı da sergitip tastağısı kelgendey qimılı sezilip, qolımen bederi, tas qabırğağa oyılıp salınğan beynesi elesteydi. Künderdiñ küninde solay bolar-au, bolar.

Endigi bağıt – Şıñğıs. Mwhtardıñ özi keyipkerleriniñ betin Şıñğıstauğa bwrıp qoyıp bastaytın ğadetin süyekke siñirgimiz keledi.

«Qorğansızdıñ küni» äñgimesi de jolauşı adamdı ünsiz terbetken oy tolğauınıñ äserinen, qaladan Şıñğısqa qaytıp kele jatqanda tuğan edi ğoy.

 

 

«KÖZ JASIÑ ÖRTEP BARADI»

 

 

    «Men ärqaşan özimniñ basımnan keşken jaylardı ğana beyneledim; jalañ qiyalğa jarmasu mağan jat edi ömirdiñ menen de göri wlı ekendigin ünemi esimde wstadım».

 

                                   Gete.

 

 

   «Men eñbek siñire... almadım. Endi mine!.. Özim de eki talaydıñ üstinde jatırmın!–dep Meyirhanğa qolın sozıp, bwnıñ qolınan wstap: – Meni sökpeysiñderme?.. Mende jazıq joq qoy» – dedi... Azdan soñ basın qayta bwrıp alıp, şeşesine qarap: «Özgeniki – özge-au, seniñ küniñ ne boladı? Seni kimge tastaymın?.. Aldımda ölmediñ-au!» – dep, basın şayqap jılağanday bolıp, kemseñdep tağı teris qarap ketti...»

 

Mwhtar Äuezov.

«Oqığan azamat».

 

 

I.

 

Adam ömirge keledi. Ümitpen kün keşedi. Jarıq düniemen qoştasıp, köz jwmadı. Tabiğat zañı solay. Kez kelgen ölim – qasiret emes. Biraq ta. Sonıñ işinde «jüregeñdi közdiñ jası örtep ketetin», kökeyiñdegi arman kögerip kele jatıp, kömilip ketken qırşın jastıñ qazası – niet-peyili ortaq, janı-qanı tuıs jaqındarınıñ köñilin jaralap-aq ketedi. Eger de marqwmnıñ soñında qalğandardıñ qiyanatı ötip, äruaqtı qorlağanday küyinişke wlassa, öksik aşı zapıranğa, qıjılğa aynaladı. Mwnday küyki äreket, äsirese, sol adammen jastıq şağın, maqsat jolındağı küresti künderdi birge ötkizgen serttesken dosın, tvorçestvo adamın qattı küyzeltedi.

Sonday auır kündi Mwhtar 1921 jıldıñ aqpan, naurız aylarında basınan keşti. Jäne sol uaqıtta tvorçestvonıñ tätti dämin tatıp, quanışın da körip edi. Söz orayında, jazuşı ömirindegi tosın jağday retinde, ülken özgeristerdiñ nışanı bayqalğan twsta, eleuli renişterdiñ wşırasatınına nazar audarğan edik. Bwl jolı da solay boldı.

Jaz ayında köñili qalağan qaraqat közdi, qolan qara şaştı, taldırmaş, aqqubanıñ ädemisi Kämila Mağauiya qızımen köñil qostı. Küzdiñ ayağında guberniyalıq qazaq bölimin basqardı. Qıs künderi gubrevkomnıñ törağalığına saylandı. Jaqsılıqqa jaqsılıq qosıldı. «Es-aymaq» attı mädeni-ağartu wyımı aşılıp, qazir wzın-ırğası ğana mälim, iz-tüzsiz joğalıp ketken «El ağası» p'esası sahnadı qoyılıp, bükil Semey şaharın dürildetip, tabıspen ötti. Fabrika, zavod jwmısşılarınıñ swrauımen, barlıq käsiporındarında derliktey qoyılıp şıqtı. Jan jadıratar mwnday quanıştı sıylağan – Mwhtardıñ on üş jastağı şäkirttik kezden tabısqan 1917-1921 jıldardıñ arasındağı alasapıranda tağdırın bir şüberekke tüygen dosı Seyt Toqımbaev edi. Ekeui «Abay» jurnalınıñ negizin qalğan jastar wyımınıñ «Uaq-qarız seriginiñ» müşesi boldı. Estelikterdiñ ığımen aytsaq, bir-birimen «töskeyde de, tösekte de» bastarı qosılğan, ajıramas azamattıq dostıq tanıtıptı. Adamdıq parızı, maqsatı ortaq jandarlı ajal oqıstan ayırdı. Zatondağı «Sibir burlaktarı» klubında «El ağası» spektaklin qoyğan Seyt üyine auırıp qaytadı da, bir aptadan soñ dünieden ötedi. Zamana tolqındarında qayıqtıñ eki eskegin teñ wstağan sıñarınan ayırılu Mwhtardı qattı küyinişte qaldırdı. Adal, isker, önerli jastıñ ölimi Semey jwrtşılığınıñ da janına battı. Mwhtar ömirinde twñğış ret «joqtau maqalasın» (nekrolog) jazdı. Ol özi redaktorlıq etken «Qazaq tili» gazetinde «El ağasınıñ» qoyılğanınan tura bir ay ötken soñ, 21 naurız küni basıldı. „Küyinişti ölim” dep berilgen joqtauda: «Osı jılı 3 martta... Qazaq jastarınıñ halıq ağartu «Es-aymaq» wyımınıñ bastağı Seytqazı Toqımbaywlı merzimsiz tağdırğa kez bolıp, bauırı suıq qara jerge tapsırıldı. Seytqazı... Semey uezi Köken eliniñ qazağı jası 22-de edi. Äueli mwsılmanşa, odan keyin orısşa dvuhklassnıy şkolge tüsip oqıp, jigerli, talaptı, qatarlı jastıñ biri bolıp kele jatır edi. 1918 jılı... «Uaq-qarız serigine» müşe bolıp, şın ıntasımen qızmet qılıp, kedeylerdiñ basın biriktirip, soñğı dekabr' özgerisine deyin önimdi uaq-qarızda qızmet qalıp twrdı. Jas qazaq jastarınıñ basın qosıp, basşılıq qılıp, «Es-aymaq» wyımın basqarıp, ne qılsa da halıqtı ağartu jolına kirisip, aqırğı demine şeyin qızmet qılıp ötti.

21 fevral'da zatondağı qazaq jwmısşılarına sauıq qoyıp, sodan auırıp qayttı, täuir bolmay, bir jwmadan soñ qaytıs boldı. Esil qırşın, jalındı jas joldasımız, seniñ ölimiñ jürekke ketpestey auır jara salıp ketti. Degeniñe jetpey, armanda jas kettiñ. Seniñ mezgilsiz tağdırdıñ kermesine kez bolğannıña joldastarıñ bolıp qattı qayğıramız qamığamız, küyinemiz...» delingen.

Jiırma eki jasında tosın dertten qırşınınan qiılğan jas jigittiñ wyımdastırğan «Es-aymaq» wyımı keyin Semey teatrınıñ negizine aynaldı. «Joqtauğa» qol qoyğan önerli jastar Uäli, Şäkimen, Qwsayın, Jünis, Omar, Käbir, Äjen, Kenjebekter ökingendey, Seyttiñ boyında talay asıl qasietter aşılmay ketti. Alğaşqı rejisserdiñ biri bolğan azamat, öziniñ tirşiliktegi igiliginiñ jemisin köre almay köz jwmdı. Öz öliminen soñ da esiminiñ el-jwrt esinde qalar-qalmasın tarazılay aldı ma joq pa. Kim bilsin. Biraq artında qalğan käri anasınıñ, jalğız qızınıñ şekken qasireti arqılı da jürt «jüreginiñ köz jasımen örtengenin» boljadı deysiñ be?

Mwhtardıñ da janına batıp, aşındırğan sol jönsizdik, meyirimsizdik.    

Söytip topırağı keppey jatıp, äyeli Hapipa küyeuine janaşır bop jürgen Smağwl Ämzewlına twrmısqa şığadı. Joldasınıñ käri anasın bozdatıp kişkene qızdı qosa alıp ketedi. Artınan Seyttiñ üyin öz attarına audaradı. Küyikke şıdamağan ana jındanıp öledi. Osı qatıgezdikke bükil Semey qalası narazı bolıp, şaştarı tik twradı. Bwl adam estimegen swmdıq edi.

Osı bir qayğılı oqiğadan soñğı Seyttiñ üy-işiniñ tağdırın «Oqığan azamat» attı äñgimesinde keşegi asıl azamattıñ ruhın qorlağandardıñ qasietsizdigin kökirek qıjılın töge otırıp jazadı. Estip-bilgen, zerttegen jaydı emes, özi tikeley aralasqan, körgen oqiğanı qağazğa tüsirdi.

(jalğası bar)

Abai.kz

0 pikir