Beysenbi, 14 Qaraşa 2019
1659 0 pikir 10 Qañtar, 2017 sağat 10:22

QAZAQ MEMLEKETTİLİGİ JAYLI TIÑ EÑBEKTİÑ twsauı kesildi

2016 jıldıñ 21 jeltoqsanında Atırau qalasında respublikamızdağı Otandıq bwqaralıq aqparat basşıları, jetekşi mamandarı, tanımal jurnalisteri bas qosqan «Otandıq BAQ: keşeden-keleşekke» attı bas redaktorlarınıñ jiını ötti. Jiında Otandıq baspasöz salasınıñ kökeytesti mäseleleri eki kündik basqosuda jan-jaqtı talqılanıp, bolaşaq jurnalistika salasın damıtu bağıttarı söz boldı. Osı jiınnıñ ekinşi kündegi bas redaktorlar dialogınıñ kelesi kezeñinde tarihşı ğalımdar Erlan Sıdıqov pen Äbilseyit Mwqtardıñ «HÜİİ-HİH ğasırlardağı Qazaq handığı» attı 54 baspa tabaq monografiyalıq eñbektiñ twsaukeseri ötkizildi.

Atırau oblısı äkiminiñ qoldauımen jarıq körgen monografiyanıñ twsaukeserin jazuşı Mereke Qwlkenov aştı. Baspager kitap turalı: «Büginde el täuelsizdiginiñ arqasında Qazaqstan tarihı koncepciyalıq jaña közqarastarmen jazıluda. Sonıñ däleli aldarıñızdağı monografiya bolmaq. Bwl kitap är qazaqtıñ törinde twruı tiis» dep oyın twjırımdadı.

Monografiyağa beynejazbamen Ş.Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutınıñ direktorı tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor H. Äbjanov: «Qazaq handığınıñ 150 jıldan astam tarihın bayandağan monografiya Ş.Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutı ğalımdarınıñ talqısınan ötip, oñ bağasın alıp, baspağa wsınılğan edi. Eñbek bwrın jariyalanğan mwrağattıq qwjattar men zertteulerdi jañaşa zerdeley kele, soñğı jıldarı qolımızğa tigen Resey, Qıtay, Iran mwrağattarınıñ jaña materialdarı negizinde dayındalğan. Zertteuge soñğı jıldarı jariyalanğan Resey, başqwrt, qalmaq ğalımdarı eñbekteri keñinen tartılğan. Sonıñ nätijesinde eki ğasırğa juıq birtwtas Qazaq memleketiniñ tarihı, onı bilegen Bas handarı men han, bi, batırlarınıñ qoğamdıq-sayasi qızmetteri, olardıñ sırtqı sayasattağı köpvektorlı wstanımdarı, körşiles alıp imperiyalardıñ otarlau sayasatınıñ qırları, olarğa qarsı bağıttalğan üzdiksiz jalğasqan wlt-azattıq qozğalıstar zerdelengen.  Ğılımi zertteu atalğan kezeñdegi Qazaq eli tarihın tolıq birizdilikpen  zerdelegen eñbek dep esepteymiz», - degen tilek bildirse, tarih ğılımdarınıñ doktorı A.Ahmet «Sübeli eñbektiñ düniege kelui birer jıldıñ emes, jiırma jıldan astam uaqıt enşisi, ekinşiden, Qazaq handığı tarihın tolıqqandı aşu üşin Orınbor, Astrahan, Mäskeu, Sankt-Peterburg, Qazan, Ufa tarihi mwrağattarında jıl sayın üzdiksiz jürgizilgen izdenis nätijesi, üşinşiden, ötken däuir tarihı jaña közqarastarmen ekşelgen» degen qorıtındı jasadı.

Jiınğa qatınasqan avtorlardıñ biri Ä.Mwqtar: «Biz zerttegen HÜİİ-HİH ğasırlar aralığındağı Qazaq handığı tarihı Resey eliniñ sırtqı otarlau sayasatımen säykes kelgen eñ kürdeli kezeñder ekendigi, täuelsiz el atanğan twstan otarlıq kezeñ tarihın qayta qarau tarih ğılımı üşin de, otandıq tarihşılar üşin de oñayğa soqpağandığı, biraz uaqıtqa deyin orıs mwrağattarınıñ keybir qorlarına rwqsat bolmağandığın, keyingi jıldarı ğana aşılğan orıs mwrağat qorların paydalana saralanğanın atap ötuimiz qajet. Bwl eñbekte qazaq memlekettiligi tarihın birtwtas birizdilikpen jüyeli tarihi oqiğalar jelisin barınşa şınayı aşıp körsetuge tırıstıq. Ol üşin tek mwrağat materialdarı ğana emes, tüp derek qwjattar, atalı şejireler, qazaqtıñ tarihi jır dastandarı jäne özimizge deyingi jazılğan bar zertteulerge tolığımen şolu jasaldı. Qazaq–orıs qarım-qatınası sonıñ işinde Qazaqstannıñ Reseyge qosılu tarihın bizge deyin elimizdiñ beldi ğalımdarı  jazğanı belgili. Soñğı jıldarı jarıq körgen tarihşı I.Erofeeva eñbegin atauğa boladı. Degenmen büginde zaman özgerdi, biz de jañaru üstindemiz. Oğan bastı sebep el täuelsizdigi ekendigi de tüsinikti. Bwl eñbekte biz birneşe mäselelerge nazar audardıq, birinşiden, jalpı qazaq handığı tarihın, onıñ birtwtastığın Abılay hannıñ ölimine deyin sozudı wsındıq. Onı Tarih institutındağı äriptester de qoldadı. Onıñ bir däleli retinde 1767 jılğı Abılaydıñ özi jazğan  hatında qazaqtıñ bas handarın naqtı tizip körsetuin keltirdik. Bwl hatta Äbilqayırdıñ, Äbilmämbettiñ, odan keyin Abılaydıñ bas han bolğandığı anıq jazılğan. Abılaydıñ özi moyındağan bas handardan biz nege bas tartuımız qajet?! Eger Äbilqayır Kişi jüzdi, Sämeke Orta jüzdi, keyin Äbilmämbet Orta jüzdi, al Nwralı  Kişi jüzdi jeke dara bilep jürse sonda twtas qazaq degen halıqtı kim basqardı? Qalayşa büginge deyin aman qalıp, twtastığın saqtadı?  Osı swraqqa tolğana kele, tarihımızdağı osı joğarıda jazılğan pikirlerdi özimizşe däleldedik. Eger birtwtas eldigimiz moyındalsa, elimizdi bilegen bir basşınıñ bolğanın da aşıq aytuımız qajet.

Ekinşiden, eñbekte Qazaq handığınıñ el täuelsizdigin saqtau üşin jürgizgen köpvektorlı sayasatın tolıqqandı zertteuge küş saldıq. Ol  Äbilqayır hannıñ 1731 jılğı qazaq-orıs kelissözderimen şektelmey Joñğar handığımen, 1740-1748 jıldar aralığındağı Iran şahı Nädirmen, türkimen, qaraqalpaqtarmen, keyin Äbilmämbet hannıñ Reseymen, Qıtaydıñ ekspanciyasın toqtatu üşin Auğan şahı Ahmetpen, Abılay zamanındağı Resey, Qıtay, Auğan şahımen baylanıstarı mwrağat derekterimen däleldenedi. Olay bolsa Äbilqayır han Reseyge «bodan» boldı degendi toqtatqan jön.

Üşinşiden, Qazaq handığınıñ äleumettik qwramına, twlğalardıñ ömiri men qızmetine, wlt-azattıq qozğalıstarğa ayrıqşa nazar audarıladı. Wlt-azattıq qozğalıstar Resey qazaq jerine qadam alğan soñ bastalğanı, oğan Äbilqayır hannıñ özi de tartılğanı, azattıq kürestıñ eş üzilmegeni tıñ derektermen zerdelenedi. Biz tarihi twlğalardı mwrağat izimen saraladıq, nätijesinde tarihımızdıñ biraz aqtañdaqtarı aşıldı. Degenmen monografiyağa sınşı köpşilik, barlıq mäsele qamtıldı, tüyinderimiz eş talassız aqiqat deuden aulaqpız. Olay bolsa saliqalı sın-pikir kütemiz. Tarihımızdı birge tügendeyik» dep oyların ortağa saldı.

Tarih süyer qalıñ oqırmanına jol tartqan bwl kitaptıñ resmi twsauın Äbilseyit Mwqtardıñ alğaşqı wstazı «Qazaqstan Respublikası ağartu salasınıñ üzdigi» Qalamqas Qwmarova men «Qazaq gazetteri» JŞS-niñ bas direktorı  Jwmabek Kenjalin kesti.

Osılayşa E.Sıdıqov pen Ä.Mwqtardıñ «HÜİİ-HİH ğasırlardağı Qazaq handığı» attı monografiyası oqırmanğa jol tarttı.

Wljan Tölegenqızı, tarih ğılımdarınıñ doktorı

Abai.kz

 

0 pikir