Jeksenbi, 25 Tamız 2019
2668 7 pikir 24 Säuir, 2017 sağat 14:12

Tildiñ baylığı emes, qızmeti mañızdı

"Astana aqşamı" basılımı Ş.Şayahmetov atındağı Tilderdi damıtudıñ respublikalıq üylestiru-ädistemelik ortalığınıñ direktorı Erbol Tileşovten swhbat alıptı. Bwl swhbatqa Erbol Tileşovtiñ Abay.kz aqparattıq portalında jariyalanğan «Qazaq tilin 137 sözben-aq tüsinip, söyleu­ge boladı» degen pikiri sebep bolğan. Portalımızda jariyalanğan jaydıñ jañğırığı özge basılımdarda jañğırıp jatqandıqtan atalmış swhbattı tolığımen oqırman nazarına wsınudı jön sanadıq. 

Abai.kz aqparattıq portalı

 

– Jaqında ğana Abay.kz aqparattıq portalında jariyalanğan «Qazaq tilin 137 sözben-aq tüsinip, söyleu­ge boladı» degen pikiriñiz jeli qoldanuşılardıñ  narazılığın tudırdı. Ana tilimizdiñ memlekettik til retinde ornığuına qarsı adamdardan «Qazaq tili qoldanuğa ıñğaysız, öte qiın til» deumen kele jatqanı da bizge mälim. Milliondıq til tobına kiretin bay tilimizdi basqaşa üyretudi qaşan qolğa aldıñızdar? Jalpı «137 söz» degen qaydan şıqtı?

– Qay tildi oqıtu ädistemesi bolsın, eñ aldımen, tildiñ mıñdağan, jüz mıñdağan baylığınıñ işinen kündelikti qoldanısqa, twrmısqa, qarım-qatınastıñ basqa da tür­lerine qatıstı etip iriktep alı­nadı. Tildiñ baylığı bar da, qızmeti bar. Biz qanşama uaqıt boyı tek tilimizdiñ baylığın alğa tartumen keldik. Al älemdik qauımdastıqta eşkim tiliniñ baylığımen maqtanbaydı. Tildiñ qızmetimen maqtanadı. Bizdiñ qateli­gimiz, tildi üyretude onı pisirip, elekten ötkizip, saraptap almağanımız körinip qaladı.  Qarapayım ğana mısalmen tüsindirip öteyin. Biz adamdar jii, köp şoğırlanatın jerlerden 2 mıñ adamdı tıñdap, olardıñ söz qoldanıstarındağı eñ jii aytılatın sözderinen iriktep aldıq. Mine, osı sözder 137-ni qwradı. Bwl endi qatıp qalğan qağida emes. Onı är pedagog qosıp, alıp nemese özgerte otırıp jüzege asıra berse boladı. Biz tek tirek sözderin wsındıq. Aldımen 137 sözdi, oğan qajetti sözderdi qosıp, barlığı 500 sözdi jattau til üyrenu üşin asa qiın şarua emes. Al sol 500 sözdi qoldanıp, kündelikti ömirdegi qanşama äreketti bildiruge bolatını bwl bastamanıñ til üyrenuşi üşin qızğılıqtı boları sözsiz. Eger osı 500 sözdi komp'yutermen tizbektey tersek, onda ol A4 formatındağı 1,5 betke siyadı, bağanmen tersek, birneşe bet qana boladı eken. Ülken kölem emes.
– Däl osınday kölemdi tañdauğa ne äser etti? Mäselen, «200 söz» dep aluğa bolar edi ğoy. Qanşa degenmen, bay tilimizge bwl sanıñız öte azdıq etpey me?
– Bwğan ağılşın, francuz jäne basqa tilderdi üyretudiñ ädistemeleri äser etti. Ğalımdardıñ aytuınşa, 400-500 söz bilgen adam sol tilde qarapayım oyın jetkize aladı eken. Osı leksikalıq minimum birlikterin tañdau, irikteu barısında alınğan 137 sözdiñ valenttiligi joğarı ekeni bayqaladı. YAğni, bwl sözderdiñ basqa sözdermen tirkesu mümkindikteri mol.
Mwnday täjiribe älemde barşılıq. Aytalıq, Japondarda «Dzee kandzi», «Keyku kandzi» degen siyaqtı mindetti tildik, ierogliftik mindetti minimumdarı bar. Biluge tiisti tildik minimumdardı bekitu Reseyde de qolğa alındı. Olar 780 söz bilui tiis. Tağı bir asa tanımal bolğan täjiribelerdiñ biri – ağılşın tilin üyrenuge arnalğan Erih Vays sözdigi. Ol ağılşın tilin üyrenu üşin bastapqıda eñ bastı 107 söz qajet dep esepteydi. Onıñ pikirinşe, osınşa mölşerdegi söz kündelikti auızeki tildiñ 50 payızın qamtidı eken. Degenmen, Reseylik Petroçenkov öziniñ Erih Vayspen kelispeytinin aytıp, auızeki tilde qoldanatın sözderdiñ  50 payızın qamtu üşin 135 söz kerek dep sanaydı. Onıñ «135 osnovnıh slov angliys­kogo yazıka» degen kitabı körşi elde ülken swranısqa ie. Osınday maqsattı häm jüyeli jwmıs bizdiñ elimizde de atqarıluı kerek.  Ädistemeniñ birinşi jwmısı, ol – sözdi saralau. Biz sözdi saralap almay, üyretudi bastap kettik. Qarapayım mısal keltirsem, adam bir jerge qonaqqa bararda dayındaladı. Barıp alıp «men üy kiimimmen kelippin ğoy» dep oylanbaydı. Mine, biz osını jasadıq. Ğılım doktorı boldı, kandidattarı boldı. Biraq sol kitaptardıñ birde bireui iske aspadı. Nege? Öytkeni ondağı sözder bezbenge salınğanday ölşenip berilgen joq. Qajetti sözder wsınılğan joq. Endi gumanitarlıq salanı damıtuğa tiispiz. Älem köşine ilesuimiz üşin Prezident älemdik 100 oqulıqtı qazaq tiline audaru mäselesin qoyğanı öte dwrıs. Bizde eşqanday doktoranturada, bakalavr, magistratura bolsın ğılımnıñ ädisnamasında bir oqulıq joq eken. Bwl – öte wyat. Qazaq tili men ädebieti boyınşa aytsam, bwl sala boyınşa magistraturanıñ aşılğanına 15-16 jıl boldı. Osı uaqıttan beri birde-bir oqulıq joq.

                                                      Qazaq tilin üyretu nätije bermey kelse, oğan til salasında jürgenderdiñ de «ülesi» bar

– Olar sonda ne oqıp jür?
– Jay tapsırma bere salamız. Ananı oqı deymiz, mınanı oqı deymiz. Boldı. Şopır­dıñ oquın oqıtqanda «Jol jüru erejeleri» degen kitappen oqıtadı. Şaştarazdıñ oquın oqıtqanda arnayı salalıq basılımdarın beredi. Qwday-au, biz bildey magis­traturanıñ diplomın berip jatırmız ğoy. Ol – erteñgi ğalım, erteñgi professor. Swrastırıp körsem, qoğamtanuda da, önertanuda da, mädeniettanuda da joq. Ekonomikada bar, sebebi onı Resey şığarğan. Bizdiñ balalar nege orıs bölimin qalaydı? Mine, jauabı. Osı 100 oqulıqtı şığaru kezinde köresiz erteñ jappay nauqanşılıq orın alıp, Ivanovtıñ, Sazonovtıñ oqulıqtarın şığaru «sänge» aynaladı. Olay bolmau kerek. Ol qazaqqa jaqındatılğan boluı tiis. Bizge öz ädistememizdi eşkim jazıp bermeydi. Oqulıq degen – älippe. Osı älippemiz dwrıs bolma­yınşa, alğa jıljımaymız.
– Elimizde äli künge deyin orıs mektepterinde qazaq tili men ädebietinen sabaq beretin mamandar dwrıs dayarlanbaydı. Bwl da osı oqulıq mäselesine baylanıstı bolıp twr eken ğoy.
– Ökinişke qaray, solay. Onı aytasız, qarapayım ğana bizde qazaqtan orısşağa, orıs­tan qazaqşağa audaratın au­darmaşılar joq. Audarma mamandıqtar bar, biraq olar qazaqşa-ağılşınşa, qazaqşa-nemisşe bolıp kete beredi. Mwnday fakul'tet joq. Birde-bir maman dayındamaydı. Onday grant joq. Bilim ministr­liginiñ jüktemesinde onday grafa joq. Bwl qalay boldı sonda? Biz bärinen attap kettik. Ülken närse jasau üşin qarapayım ğana dünieden bastau kerek dep esepteymin.  Qazir ädisteme salasında ilgerileu bar dep ayta almaymın. Biraq qazaq tiliniñ qoldanıluında ilgerileu bar. Bwl ilgerileu tek qana halıqtıñ  demografiyalıq ösuimen ğana baylanıstı. Mısalı, 1991 jılı alğaş täuelsizdik alğan twsta mektepterdegi oquşılardıñ 28 payızı qazaq tilinde oqığan. Arağa 25 jıl salğannan keyin qazaq tilinde bilim alğan oquşılardıñ sanı 68 payızğa jetti. Bıltır 1 qırküyekte mektep tabaldırığın attağan oquşılardıñ 89 payızı qazaq sınıbın tañdadı. Bwl degeniñiz, endi, 11 jıldan keyin mektep bitiruşilerdiñ 89-90 payızı qazaqtildi boladı degen söz. Til mäselesin tek qana demografiya tüzep keledi. Al däl qazir orıs mektepterinde oqitın 900 mıñ şäkirttiñ 300 mıñı – qazaq balaları. Qazaq mektepterinde oqitın basqa wlttıñ ökilderi – eki-aq payız. Osıdan keyin bizdiñ elimizdiñ azamatı atana twra äli künge deyin senbeuşilik, mensinbeuşilik tanıtıp otırğanına qalay qınjılmaysıñ?! Astana qalasınıñ özinde basqa wlttıñ balalarımen salıstırğanda qazaq balaları orıs sınıptarında basım. Köñilge medeu jalğız-aq närse – qazaqı tärbie qanına siñgen şağın ğana toptıñ köptep wrpaq äkelip, demografiyanı ösirip, mektepke balaların jetektep äkep jatqandığında bolıp otır.

                                                           Al däl qazir orıs mektepterinde oqitın 900 mıñ şäkirttiñ 300 mıñı –  qazaq balaları

– Bwl osı oqu qwralın da­yındağan avtorlardıñ ğana bastaması bolıp qalmauı kerek qoy…
– Iä, onı ünemi jetildirip otıru kerek. Büginde qazaq tilin memlekettik til retinde üyretudegi leksika tolı­ğımen ayqındalmağan. Eñ aldımen qanday sözderdi üyretetinimizdi iriktep almay, til üyretu degen söz, ol barar bağıtıñdı, ayaldar beketiñdi boljamay saparğa şığumen birdey. Şirek ğasırday uaqıt qazaq tilin üyretu nätije bermey kelse, oğan til salasında jürgenderdiñ de «ülesi» bar dep oylaymız. Til üyrenuşiniñ kündelikti qarapa­yım qoldanısına eñ qajetti belsendi leksikanı tañdau siyaqtı mañızdı bas­tamanı birlese atqarudıñ qamına kiriskeni jön. Sondıqtan özimiz bayırğı da bay, beyneli dep jii aytatın tilimizdi ana tilin bilmeytin qandastarımızğa, memlekettik tildi bilmeytin otandastarımızğa dwrıs, tiimdi joldarmen üyrete alsaq, onda eñbegimizdiñ aqtalğanı. Ortalıq mamandarı halıqaralıq täjiribelerdi saralau barısında osı jobanı qolğa alğan bolatın. Onıñ nätijesi qolıñızda otır. Onımen tanısu, dwrısı men bwrısına uaqıtılı pikir bildiru, biz män bergen osı ädis­temelik bağıttıñ qazaq tilin üyretu salasındağı arnasın keñeytu ortaq maqsatımız dep tüsinemiz. Sondıqtan äriptes ağayınnan oraylı pikirler kütemiz.

Äñgimelesken: Güljan Rahman

Abai.kz

7 pikir