Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
«Soqır» Femida 3337 2 pikir 8 Mausım, 2017 sağat 12:36

Jersiz qazaq - jetim qazaq

Bwrınğısı bwrınğı ma, jaz şıqqalı jer mäselesi uşığıp ketti. Jerdiñ mäselesin uşıqtırıp otırğan tipti de qara halıq emes, uşığudı şegine jetkizip otırğan bizdiñ bilik!

Ayağıñdı qiya bassañ, aldıñnan jerdi saudağa salğandardıñ mäselesi şığa keledi. 24 mamır küni Pavlodar qalasınan Serikbay Älibaev, Astanadan Qayırlı Omar jolşıbay mağan soğıp, Kökşetau arqılı Soltüstik Qazaqstan oblısındağı Aqjar audanına jolsaparğa şıqtıq. Aqjar audanındağı Bostandıq auılında sol küni auıl twrğındarınıñ, yağni şaruaşılıq qojalıqtarınıñ uäkilderiniñ audan basşılarımen otırısı ötpekşi bolıp belgilengen eken. Kün tärtibinde – jer mäselesi. «Audan ortalığınan keledi» degen basşılardı keşke deyin kütip-kütip, kelmegen soñ, auıldıq äkimşiliktiñ ğimaratına jinalğan jwrtşılıqtıñ kökeytesti şağımdarın tıñdadıq.

Keñester ükimeti kezinde, egemendigimizdi alğanğa deyin Bostandıq auılındağı üyler sanı – 560, al orta mektepte oqitın balalar sanı da sol şamada bolğan deydi. Köşelerinde tas jolı jäne auıldı qorşağan qalıñ ormanı bolıptı. Al qazir olay dep ayta almaysıñ: 560 üyden qalğanı 200-dey ğana üy. Köptegen üyler qiratılıp, köñilge ürey üyirip, qañqiğan qabırğaları ğana twr. Tap bir soğıs bolıp ötkendey. Bir kezdergi auıldıñ körki – Mädeniet sarayı da qirap bitken. Bükil auıldı jılumen qamtamasız etetin eki qazandıq bar eken, onı da qwrtıp tınıptı. Kömirdiñ bağası men tasımaldauı ondağan esege köbeyip, twrğındarı auıldı aynala ösken ağaştı otap tastağan körinedi... Qıstıñ küngi borandarda audan ortalığı Aqjar men eki ortadağı jol jabılıp qalıp, auruhanağa jete almay, baqilıq bolıp ketkender de bar eken. Joldı arşiın dese, jol tazalaytın tehnika audan ortalığında ğana bar jäne janarmay qat, joqtıñ qası deydi.

Bwl auıl kezinde bwrınğı Kökşetau oblısına qarağan eken. Kökşetau – Ombı tas jolınıñ boyınan Däuit temirjol beketinen solğa bwrılğanda, 30 şaqırım qaşıqtıqta ornalasqan. Mañayınıñ bäri egistik jerler jäne 7 şaqırım jerde Kişi Qaroy ülken köli bar. «Balığı jılqı jusatpas, baqası kisi wyıqtatpas» deytindey, aydın şalqar köldi de kelimsekter ielenip alıptı. Sol köldiñ belsizdikti emdeuge däri jasalınatın qızıl qwrtın bälen dollarğa Qıtayğa satıp, paydağa şaş-etekten batıp jatsa kerek. Al auıl twrğındarı bolsa, it minip, irek qamşılap, aqşanıñ joqtığınıñ tauqımetin tartıp otır.

Bostandıq auılınıñ jeri 23 000 gektar da, «Bostandıq» JŞS-niñ egistik jeriniñ aumağı 6214 gektar, şabındıq jeri 4000 gektardıñ ar jaq-ber jağında. Egemendikti alğanğa deyin auılda limonad, şwjıq jasau, nan-toqaş pisiretin jäne tağı basqa tamaq önimderin şığaratın şağın cehtarı auıldıñ adamdarı tügili, körşi Ombı qalasınıñ twrğındarına deyin azıq-tülikpen qamtamasız etip otırıptı.

Al endi egemendigimizdi aldıq dep, börkimizdi aspanğa atıp, şeksiz şattıqtan esimiz auısıp jatqan mezgilde, Bostandıq auılı küyrep, 560 üyden 200-dey ğana üy qalğan eken. Orta mektepte oqitın 500-den astam oquşı balalardıñ sanı kürt kemip, osı künde nebäri 150 ğana oquşı mektepke baradı.

3000-nan astam iri qara malı, 1 mıñ basqa tayau jılqısı, 1 mıñ bas şoşqa ferması egemendikti alğannan keyin köp wzamay jappay «jan tapsırıptı». Mal qoralardıñ qabırğası da qalmağan, tıp-tipıl, jermen-jeksen bolğan. Auıldıñ şetinde ornalasqan astıq qabıldau qoymasınıñ da jağdayı adam jılarlıq, tonalıp bitken. Auılda jwmıs bolmay qalğan soñ, twrğındarı «balapan – basına, twrımtay – twsına» degendey, toz-tozdarı şığıp, künköris üşin qalalarğa qañğırıp ketipti.

Jinalğan auıldıñ twrğındarı bizge: «Osı bizderdi, yağni qazaq jerindegi halıqtı qwrdımğa tirep qoyğan kisiniñ atın atay alasızdar ma?» – dep swraq qoydı. Swraqtarınıñ jauaptarın özderi de bilip otırğan jwrtşılıqqa ne deyik – iığımızdı qiqañdattıq ta qoydıq... Eger qwrdımnıñ iegeriniñ atın atasaq, sol küni-aq auıl äkiminiñ tağdırı jahannämğa keteyin dep twrğan soñ, qalay onı jamandıqqa iterersiñ?

 

Auıldıñ küyreuine bastı sebep – «narıqtıq ekonomika» («äueli – ekonomika, sosın – sayasat») degeni ekenin älgi auıldağı eñkeygen qariyadan eñbektegen balağa deyin bilip alıptı. «Barter degen pälesi şığıp, Ombıdan janarmay-jağarmayğa ayırbastauğa sovhozdıñ malı jappay soyılıp, Resey men Qazaqstannıñ eki arası qan sasıdı», – deydi Kişi Qaroy (Bostandıq auılınıñ) auıldıq okruginiñ äkimi Ermek Qayırjanovtıñ kabinetine jinalğan auıldıqtar.

«Sovhozdıñ malı jappay pışaqqa ilinip, köktemde egin eguge janarmay bolmay, sepken künniñ özinde egin orağı kezinde tağı da janarmay-jağarmay jetpey, tarığuğa wşırağan kezimizde aspanğa örmelep şıqqan künimizdey bolıp, Viktor Bogdanec degeni payda boldı kökjiekten. «Jarılqaymın, qayırşılıqtan qwtqaramın, auıldarıñdı güldetemin!» – dep, älgi «Bogvi» degen şaruaşılıqtıñ qojayını Bogdanec 2007–2008 jj. 51 payız jerimizge ie bolıp, Mwstar Arınğazin degen qızıl direktorı 44 payızdıñ qwrıltayşısı boldı. Al naqtı jer iesi Bostandıq auılınıñ twrğındarı 5 payızğa «riza» boldıq. Sodan bastaldı ğoy jınoynağımız! Jalpı aumağı 23 mıñ gektar jerimizdi kepildikke qoyıp, Bogdanec degeni «Bostandıq» JŞS-niñ 12 million salıq tölemegen qarızına qaramay, bankterden milliardtap qarızğa qarajat ala bastadı. Ol aqşalardıñ qayda ketip jatqanın bir Qwday biledi, emis-emis estitinbiz «Burabayda şipajay, demalıs orındarın salıp alıptı» dep.

Basında azdağan biday, jem-şöp alıp twruşı edik, bara-bara odan da qağıla bastadıq. Qanşama jıl istep kelgen qitwrqılıqtarı üşin türmege otırarınıñ aldında 2009 jılı şaruaşılıq qojayını Bogdanec bizdiñ jerimizdiñ 51 payızın qaydağı bir Viktor Galin degenge şart jasasıp, sıylap jiberdi. Al «Bostandıq» JŞS-niñ jarğısı äli künge deyin özgergen joq, sol küyinde twr. Jalpı, Aqjar audanınıñ 163 mıñ gektar jeri «Bogvi», yağni Bogdanectiñ ieliginde. Al onıñ üstinen qaraytın qojayındarı – Moskva qalasınıñ eks-meri Lujkov pen onıñ qatını ekeni de eşkimge de qwpiya emes. Aldıñğı jıldarı Aqmola oblısına 80 mıñ gektar jerdiñ iesi Kulagin mırza äkim bolıp tağayındalğan künniñ erteñine türmede otırğan Bogdanecti eşteñe bolmağanday türmeden şığarıp jiberip, qwqıq qorğau orındarı onımen qimay-qimay, jılap-sıqtap qoştasqan edi. Sodan beri «şıqpa, janım, şıqpa» dep kün körip kele jatır edik, «jer astınan jik şıqtı, eki qwlağı tik şıqtı» degendey, Kökşetaudıñ qaltalısı Ibragim Sattıbaev degeni şıqtı: «Bostandıqtıñ jerin tügeldey satıp alamın» dep. 2016 jılı 5 mamırda şıqqan prezident Nazarbaevtıñ Jer kodeksine engizilgen jer satuğa, jerimizdi jalğa berudi toqtatuğa jariyalağan moratoriyine qaramay, 31 mamır küni 6214 gektar jerimizdiñ mülki kepildikte twrğanımen tağı jwmısı joq, auıldı aldımen qoğamdıq mülkinen ayırğan soñ, 19 million teñgege Sattıbaevqa sot orındauşıları arqılı jerimizdi satıp jiberdi.

Al osı kezde körşi Kuzbas auılınıñ «Voshodskiy» JŞS-niñ 6000 gektarday jeri 112 million teñgege satılıp ketti. Sonda Bostandıq auılı jeriniñ 1 gektarı 3166 teñgege satılsa, Kuzbas auılı jeriniñ ärbir gektarı 18 666 teñgege satılğan. Ekeuiniñ bağasınıñ ayırmaşılığın tüsinip otırğan şığarsızdar? Jañadan payda bolğan bastığımız Sattıbaev mırza: «5 payız ülesteriñdi tek auılda twrıp jatqan twrğındarğa ğana beremin, sırtta jürgen payşılarğa tük te joq!» – dep, büyrekten siraq şığarıp otır. Biz: «Onda, jaraydı, biz sağan satıp alğan jeriñniñ aqşasın, 19 million teñgeni qaytarayıq, al sen bizge jerimizdi özimizge qaytarıp ber», – desek, «6214 gektar jerdi satıp alğan ekenmin, endi onı ne üşin satuğa tiistimin? Tipti eregestirseñder, 5 payız paylarıñdı da bermeymin!» – deydi şirenip.

Jalpı, Sattıbaev Ibragim degeniñiz osı bizdiñ auıldıñ tuması, al biraq onday ağayınnıñ barınan joğı jaqsı edi. Jäne bir ğajabı, jerimizge tolıq ie bola almay twrıp, Sattıbaev mırza egin egip te tastadı! Bizdiñ oyımızşa, bwnıñ da Astanada mıqtı «krışası» boluı tiis?.. Joğarıda otırğan jartı qwdaylarmen qwdandalı degendi de estidik, ötirik bolmasa?..

Osınıñ aldında jerimizdiñ kenetten payda bolğan «qojayındarına» 80 payız üleskerler bolıp, arız jazıp, seriktestikten şığuğa şeşim qabıldağan edik. Al endi qazirgi tañda özimizdiñ jerlerimizdi özderimizge qalay qaytaramız, osı swraqtıñ jauabın taba almay, bilikpen aramız kün sayın uşığuda», – deydi Bostandıq auılınıñ twrğındarı.

 

Biz halıq ökilderi retinde prezident özi tağayındağan halıq qızmetşisi – audan äkimine tañ atpay barsaq, «komissiya kelip qalıp edi, qolım timeydi» dep, kömekşisi arqılı jetkizgen dwğay sälemine qanağattanbay, «tım bolmasa, jüziñizdi köreyik, 5 minut uaqıtıñızdı böliñiz» dep, jalınıp-jalpayğan soñ, köñili tüsse kerek, kömekşisi arqılı kezdesuge kelisimin berdi-au aqırı. «Biz» degende, meni, mäjilistiñ eks-deputatı Serikbay Älibaevtı, Qayırlı Omar men «Bostandıq» JŞS jer qojalığınıñ uäkili Qayrat Qalievti jinalıs zalına kirgizdi. Jerkomnıñ bastığı Mwratbek Mwqanov pen audan äkiminiñ orınbasarı Jastilek Sızdıqovpen swhbattasıp otırğan kezimizde ayağın şiraq basıp, audan äkimi Serikbay Turalinov kirip keldi. Amandıq-saulıq swrasu joq, tördegi minberine jayğasıp alıp, birden bizdiñ qaydan payda bolğanımızdı swradı. Serikbay Älibaev aqsaqaldıñ: «Osı Qazaqstannıñ azamattarımız» degenine qanağattanbay: «Siz kimsiz?» dep, mağan şüylikti. «DAT» gazetiniñ tilşisimin» degenim sol eken: «Mınanı körmey, kim jibergen, KNB, policiya ne qarap jür?» dep, kiruinen şığuı tez bolıp, ornınan atıp twrıp, qaqşañdap, şığatın esikke qaray twra wmtıldı. «Apır-ay, ä?!» dep añtarılıp, biz qala berdik. Sekeñ mwndayda qalay söylemey twra aladı, äkimniñ soñınan estirte: «Mınau türiñmen, inim, alısqa baradı ekensiñ», – dep, şığarıp saldı...

Biraq, on minut ötpey jatıp, öziniñ orınbasarı Jastilekke telefon soğıp, bizdiñ ketip qalmauımızdı ötinip, «tüs kezinde Bostandıq auılınan kelgen jer qojalığınıñ ielerimen otırıs jasap, şay işemiz» degen sälemdemesin jetkizdi. Bizdiñ eşqanday asqa da, şayğa da qaramaytınımız basınan belgili edi. Jerkomnıñ bastığınan «Bostandıq» JŞS-niñ 6014 gektar jeri kepildikte twrğandıqtan, «19 million teñgege satılıp ketkeni – Sattıbaev Ibragim tarapınan nağız basıp alu (samozahvat). Jerdi Sattıbaev «iemdendim» dese de, osı künge deyin jer JŞS «Bostandıqtıñ» atında yusticiyada kadastr №15-167-038-064 jäne №15-167-038-065 tirkelip twr» ekenin öz qwlağımızben estigen soñ, tağı qanday äñgime boluı mümkin: äkimşilikten şığıp, Kökşetauğa qaray at basın bwrdıq.

Aqjar audanınan eñsemiz tüsip, janımız küyzelip kele jatsaq ta, jolda Kenesarı (Jamantwz) auılına soğıp, 70-ten asıp ketken Amangeldi Ahmetjan aqsaqalmen kezdestik. Aytuı boyınşa, bwl kisiniñ de 88 gektar jeri 2008 jılı aldau-arbaumen Bogdanectiñ qolına ötip ketipti. Bwl jerlerdi de kepildikke qoyıp, älgi alayaq bankterden milliardtağan qarjı alıptı. Bogdanecten zapa şekken sol mañaydağı Oktyabr', Şağalalı, Eski Jamantwz, t.b. auıldarınıñ twrğındarı Joğarğı sot orındarı men prokurorlarğa şağımdanğanmen, eşqanday nätije şığara almaptı. «Jer de joq, jerdiñ payı da joq, otırmız sausağımızdı mwrnımızğa tığıp... Jer de joq dep otırğanımız, estuimiz boyınşa, Bogdanec jerlerimizdi Timur Qwlıbaevqa, al Qwlıbaev basqa bireulerge satıp jibergen. Endi osınıñ anıq-qanığın qalay biluge boladı? Prezidenttiñ äkimşiligine şağımdanıp edik, «Sizderdiki jön, tiisti orındarğa qwjattarıñızdı jiberip, teksertemiz» degen tildey qağaz aldıq. Al endi osı istiñ anıq-tanığın jaqsı biletin zañgerimiz bar, atı-jöni Qozıbaev Amangeldi degen», – dep, aqsaqal onıñ telefonına qoñırau şalıp, jauap bolmağan soñ, telefonınıñ nömirin bizge jazıp berdi.

Osı jerde tağı da mınanday swraq tuındaydı. Aqjar audanınıñ bälen mıñ gektar jeri Timur Qwlıbaevqa satılıp, al ol öz kezeginde basqağa satıp jibergen joq pa eken?.. Biz bwl swraqtıñ tüp-tamırın qazbalaytın bolamız.

Quanış MWQTAY, aqın, qoğam qayratkeri

«Obşestvennaya poziciya»

(proekt «DAT» №21 (385) ot 1 iyunya 2017 g.

2 pikir