Düysenbi, 9 Jeltoqsan 2019
Äleumet 17278 62 pikir 25 Mausım, 2017 sağat 19:10

Raqım Ayıpwlı. Qıtay bizge jau da, dos ta emes

Suret Azattıq radiosınıñ saytınan alındı

– Raqım ağa, soñğı kezderi Qıtay ekspanciyasınan üreylenip, baspasözde türli maqalalar jariyalanıp jür. Jalpı, Qazaqstanğa Qıtaydan qauip bar ma?

– Ras aytasız. Qazir köleñkesinen qorqatın azamattar köbeydi. Olar mağan «Qazaqstanğa Qıtaydan qanday qauip bar?» degen qarabayır swraqtı  jii qoyadı. Mwnday swraqtardıñ öñin aynaldırıp «Reseyden qanday qauip bar?» «AQŞ-tan qanday qauip tönip twr?» dep qoya beruge boladı. Bir närseniñ bası aşıq. Qazaqstan täuelsiz, wlttıq memleket, sondıqtan onıñ mäñgilik dosı da, mäñgilik jauı da joq. Qıtay da solay. Ol bizge jau da, dos ta emes. Tek jaz jaylauı, qıs qıstauı toğısıp jatqan ejelgi körşi. Bügingi ekonomikalıq äriptes, diplomatiyalıq twrğıdan tatu körşi. Bwl twrğıdan men jaqında ğana «Jas Alaş» gazetinde jarıq körgen Aydos Sarımnıñ pikirimen tolıqtay kelisemin. Qıtayğa baylanıstı küdik-kümänniñ şamadan tıs qoyulap ketuine eñ aldımen biliktiñ özi kinäli. Sebebi, ekonomikalıq baylanısta aşıqtıq jetispeydi. Osını paydalanıp otqa may qwyıp otırğandar öz işimizde ğana emes, sırtqı jaqta da jeterlik. Sondıqtan, elimizge qauip qay jaqtan tönse de odan bizdi ekinşi bir jarılqauşı qwtqarıp aladı eken dep ümittenudiñ qajeti joq. Biz üşin mäñgilik el boludıñ jalğız jolı eşkimmen jaulaspay-aq, ädilet saltanat qwrğan, demokratiyalı wlttıq memleketti jasaqtau. Qwday betin arı qılsın dep tileyik. Eger el basına kün tuıp, Qazaq eli işten iritin bolsa, qazaq jerin qantalapayğa saluğa eş bir körşi ayanıp qalayın dep twrğan joq.

Qıtay men Qazaqstan arasındağı baylanıs qanday bolu kerek?

Bir auız sözben aytqanda jaqsı bolu kerek. Mwnday alıp körşini sıylağan Allağa biz alğıs aytuğa tiispiz. Ekonomikalıq twrğıdan alğanda älemniñ törtten birine juıq halıqtı asırap otırğan, ekonomikası AQŞ-tan keyingi ekinşi orın alatın alıp elmen körşi bolu dwrıs paydalana bilsek bizdiñ baqıtımız. Ekonomikalıq twrğıdan alğanda Qıtay älem alpauıttarınıñ silekeyin şwbırtıp otırğan teñdessiz narıq. Soğan qaramastan bizdegi bar täñir sıylağan wşan teñiz tabiği baylıq olarda tapşı. Auılşaruaşılığınıñ twtınu älueti tipti ğajap. Eger biz özimizde bardı wqsatıp, sol irgede twrğan ğalamat narıqqa sätti saudalay alsaq, bizden esebi tügel eşkim bolmaydı. Bwl jerde el-jwrttı alañdatıp, wyqısın qaşırıp otırğan tüytkil – Qıtayğa bir jaqtılı basımdıq beru. Memleket basşısınıñ 2017 jılğı halıqqa joldauında: «Qazaqstanda öndirister aşu jönindegi Qıtaymen birlesken investiciyalıq bağdarlamanı tiimdi jüzege asıru kerek. Qıtay tarapımen uağdalastıqqa qol jetkizildi. Nısandar belgilendi. Naqtı jwmıs isteu qajet. Bwl qazaqstandıqtar üşin 20 mıñ jaña jwmıs ornın aşatın zamanaui öndiris bolmaq. Qazir 6 joba jüzege asırıla bastadı, al 2 joba iske qosıldı» - dep mälimdegen bolatın. Oğan jaqındağı Qıtay  Halıq Respublikasınıñ törağası Si Czin'pin men QR prezidenti N.Nazarbaev qol qoyğan 7 milliard dollardıñ investiciyalıq kelisim-şartın qosıñız. Bwl jerde älemniñ qaysıbir elimen baylanıs ornatpayıq kiriptarlıq pen borışqorlıq biz üşin eñ ülken qater. Qazirgi jağdayda täuelsiz bir elge dörekilikpen, qarudıñ küşine süyenip basa köktep kiruge orta ğasırlıq sanamen oylaytın Resey siyaqtı elderdiñ bileuşileri bolmasa, örkenietti elderdiñ köbi bara qoymaydı. Biraq, eliñdi ekonomikalıq kiriptar etip, demografiyalıq jaqtan jaulap alu, sol arqılı täuelsiz bir wlttıq memleketti quırşaqqa aynaldıru bügingi künde keñinen qoldanılatın, eñ äkki, jan-jaqtı jetilgen imperiyalıq täsilge  aynaldı. Biz osıdan saq boluğa tiispiz.

– Aytpaqşı Qazaqstanğa köşiriletin Qıtaydıñ sol 51 öndiris ornı elge ne beredi, neden wtılamız?

Bwl qazaqstandıqtar üşin 20 mıñ jaña jwmıs ornın aşatın zamanaui öndiris bolatındığın Elbası şegelep ayttı ğoy. Bizge keletin sol 51 öndiris alıbınıñ kimder ekenin bile almay otırğanımız ğana küdigimizdi qoyulata tüsedi.  Bizdegi aqparat qwraldarı qaydağı bireulerdiñ ajırasuı men qayta üylenui turalı kün qwrğatpay habar beruden jalıqpaydı. Kerisinşe eldiñ qauipsizdigi men bolaşağına qatıstı osınday aqparlar beruge tım sarañ. Sonda  Qıtaydıñ osı 51 käsipornınıñ Qazaqstanğa köşirilui memlekettik qwpiya sanatına jata ma? Men atalğan öndiris orındarınıñ naqtı tizbesin bilgende ğana ol turalı tolıq qandı pikir ayta alamın. Bwl jerde Prezdent N.Nazarbaevtıñ: «Twtastay alğanda, Qazaqstannıñ öz investiciyalıq strategiyası boluğa tiis» degen pikirimen tolıqtay kelisuge boladı. Bir ökinerligi, biz ötken 25 jılda mwnday strategiyanıñ qajettiligi turalı oylanbağan ekenbiz. Ükimet onı biılğı 1 qırküyekke deyin äzirleui kerek eken. Öz basım tolıq qandı investiciyalıq strategiya joq jağdayda jasalğan uağdalastıqtardıñ minsiz paydalı bolarına kümänmen qaraymın.

– Raqım ağa, osı jerde Qıtaydağı qandastardıñ jayına toqtala ketsek. Qıtaydağı qazaq wltınıñ bügingi jağdayı qalay? Qazir ol jaqta qısım bolıp jatqanı aytıla bastadı.

Qarapayım pendelik sanamen bağamdasaq, kündelikti twrmıs-tirşiligi jıldan jılğa jaqsarıp keledi. Bwrın basım köpşiligi dästürli eginşilik jäne malşaruaşılığımen aynalısıp kelse, büginde öner-bilim men tirşiliktiñ san salasın meñgergen türli käsip ieleriniñ qatarı qaulap ösip keledi. Sauattılıq deñgeyi Qıtaydağı 56 wlttıñ işinde 5-orında. Dau joq, bäsekege qabiletti wlt retinde qalıptasıp ülgerdi. Mwndağı eñ osal twsı jas wrpaq wlttıq til, wlttıq sana men salt-dästürden qol üzip, mäñgürttenip baradı. Ol jaqtağı ağayınnıñ köşi-qonın mıqtap qolğa almasaq, aydıñ künniñ amanında miliondağan qandas bauırlarımızdan tiridey ayrılamız ba dep qorqamın.

– Qıtaydağı qazaqtıñ auır häli jaylı «uatsap» äleumettik jelisinde belgisiz adamnıñ mälimdemesi tarağanın estigen bolarsız. Sol mälimdemege közqarasıñız qalay?

Sizdiñ meñzep otırğanıñız ötken jıldıñ soñınan bastalğan Qıtaydıñ ŞWAR öñirindegi tölqwjat jinau dürbeleñine baylanıstı ata-jöni belgisiz bireudiñ mälimdemesi bolsa kerek. Ötken jıldıñ soñınan beri «Qıtaydan osı jaqqa köşip nemese tuısşılap kelgen qazaqtardı Qıtayğa qayta şaqırtıp jatır eken, olardıñ alatın zeynataqısın toqtatıp tastaptı, ıqtiyarhat alğandardıñ pasportın jinap alıptı» degen äñgime el arasın kezip ketti. Biz bwl mäseleni mwqiyat zerttedik. Şınımen de, Qazaqstanğa kelip azamattıq alğan zeynetkerlerdiñ zeynetaqısın toqtatıp tastağan mısaldar bar eken. Sonday-aq, osı jaqqa kelip-ketip, ıqtiyarhatpen jürgen köp sandı azamattı Qıtayğa şaqırıp, «ıqtiyarhattarıñdı tapsırasıñdar, eger olay etpeseñder zeynet akılarındı toktatamız» degen talap qoyıp, pasporttarın jinap alğan jağdaylar da köp bolıp şıqtı. Äsirese bwl jağday İle qazaq avtonomiyalı oblısında jii qaytalanıp jatqanın bildik. Bizdiñ zertteuimizşe ortalıq Qıtaydıñ sayasatı men Şınjañdağı jergilikti biliktiñ wstanımı eki basqa bolıp şıqtı. Jergilikti atqaminerler uaqıtşa tekserudi «asıra orındap» jibergen. Tipti İle oblısınıñ keybir audandarında Qazaqstan azamattığın alğan zeynetkerlerge azamattıqtan bas tartuın, öytpese zeynetaqısınan ayırılatının eskertken. Iqtiyarhat alğandarğa da sonday şart qoyıp, pasporttarı men ıqtiyarhattarın jinap alğan. Keybir azamattardı «sen Qıtaydağı tirkeuiñdi uaqıtında öşirtpey, zañ bwzdıñ» dep, türli qısım körsetkenin de estidik. Biz bwl mäseleni «Jebeu» RQB atınan Qıtaydıñ Qazaqstandağı tötenşe jäne ökiletti elşisi Jañ Hanhuy mırzanıñ atına jäne ortalıq pen ŞWAR-dağı qwziretti biliktiñ aldına resmi qoya bildik. Qazir Qazaqstanğa resmi qonıs audarğan etnikalıq qazaqtarğa baylanıstı mäsele birtindep şeşilip keledi. Biraq sol jerdegi sanı az jergilik wlttarğa baylanıstı dini jäne ruhani qısım äzirge tiılar emes. Bwl jağdaydı Qıtaydıñ ortalıq biligi de körip-bilip otırğan boluğa tiis. Mwnday älimjettik pen nauqanşıldıqtıñ soñı ünemi qayğılı saldarlar tudıratınına Qıtaydıñ ortalıq biligi köp keşikpey-aq köz jetkizedi jäne oñdı şeşedi dep oylaymın. Al, uatsaptağı belgisiz bireudiñ mälimdemesi ayğay-attanğa üyir, arandatuşılıq sipatı basım sarında. Osınday sayasi mälimdeme jasağan adam eñ aldımen öz sözine jauap beru üşin bürkenşik at qoldanbay öziniñ atı-jönin tolıq mälimdeuge tiis. Jäne memleket pen wlttıñ qamın şın oylağan adam iştegi qıjıldı şığarudı (ol şınımen bar bolsa) bastı maqsat etip qoymay, eñ aldımen osı mälimdemeniñ sayasi saldarın oylauı kerek edi. Siz oylap köriñiz, osınday mälimdemeni Qıtaydıñ ortalıq biliginiñ aldına köldeneñ tartqan äperbaqan ŞWAR biligi ol jaqtağı jäne Qazaqstanğa qonıs audarğan etnikalıq qazaqtarğa qısımdı bwrınğıdan beter küşeyte bastaydı. Al, onıñ Qıtay Qazaqstanğa soğıs aşqan küni Qıtay äskeriniñ aldınan qızıl tu alıp şığadı deytin qisınsımağın qazaq köşine qarsı şığuğa onsız da sıltau tappay otırğan biliktegi orısşıldar jerden jeti qoyan tapqanday quana qabıldaydı. Endi osıdan kimniñ wtıp kimniñ wtıların öziñiz oylay beriñiz.

Keşe sizderdiñ sayttan joğarıdağı mälimdemeden de soraqı bir pikirdi tıñdadım. Ol bilgişbektiñ payımınşa Qıtaydan kelgen oralmandar şetinen Siriyağa jihadqa attanıp jatqan körinedi. Onı körip-bilip otırğan Qıtay biligi onday jat ağımnıñ jeteginde ketip jatqan jat nietti qazaqtardıñ Qazaqstanğa köşuine nege şek qoymauı kerek. Qarap twrsañ joğarıdağı eki mälimdeme bir birine müldem kereğar. Biraq wlttıq twtastıq üşin ayrıqşa zalaldı. Ekeui de jaudı öz işimizden tauıp alsam deydi. Qazaqtıñ bir birine jaulığın, jattığın tilep jürgenderdiñ neni közdep, ne oylaytındığı tek özderine ğana ayan.

Swhbattı dayındağan Qanat Birlikwlı

Abai.kz

 

 

62 pikir