Senbi, 2 Mamyr 2026
Janalyqtar 2899 0 pikir 3 Mausym, 2009 saghat 14:29

Esepke jýirik qazaq elektronikagha nege enjar?!

Qazaqstan oqushylar¬nyng matematikalyq bilimi jaghynan әlemde alghashqy «bestikke» enip, Japoniyadan keyingi oryndy alsa, elektronikalyq dayyndyghy ja¬¬ghy¬nan eng songhy bes elding qatarynan, yaghny Aljirding qasynan tabylypty. Matematikter eli jana tehnologiyalardy mengerude nege osal?

Tabighy matematikter

 

 

Qazaqstan oqushylar¬nyng matematikalyq bilimi jaghynan әlemde alghashqy «bestikke» enip, Japoniyadan keyingi oryndy alsa, elektronikalyq dayyndyghy ja¬¬ghy¬nan eng songhy bes elding qatarynan, yaghny Aljirding qasynan tabylypty. Matematikter eli jana tehnologiyalardy mengerude nege osal?

Tabighy matematikter

 

 

Bilim beru salasyndaghy je¬tis¬tikterdi baghalaytyn halyqara¬lyq qauymdastyq (International Association for the Evaluation of Educational Achievement – IEA ) «Matematika men ghylymdy oqyp-ýirenudegi halyqaralyq ten¬densiyalar» atty esebin j¬a¬riyalady. Onda 2008 jyly әlem¬ning 67 elindegi 4-8 synyp oqu¬shy¬larynyng matematika men ja¬ra¬tylystanu ghylymdary boyynsha bili¬mi saraptalghany jazylghan. Zertteu bilim beru jýiesi әr qily memleketterdegi orta mektep oqu¬shylarynyng ghylymy dayyndy¬ghyn salystyrmaly týrde bagha¬lap, olargha әser etushi faktor¬lar¬dy anyqtaudy maqsat tútqan.
Bir qyzyghy, oghan alghash ret qa¬tysqan Qazaqstan birden algha shyghyp, әlemning 37 eli arasynda 5-oryndy iyelengen (1 keste). Gon¬kong, Singapur, Tayvani, Ja¬poniya ghana Qazaqstannyng al¬dy¬na shyqsa, qazaq oqushy¬lary AQSh, Germaniya, Angliya, Resey, Italiya, Daniya siyaqty el¬derding talapkerlerin matematiy¬ka¬lyq bilimi jaghynan shang qap¬tyrghan.
Búl jazbasha jәne auyzsha testileuge respublikanyng 150 mektebinen 4-synypta oqityn 4271 bala qatysypty. Olardyng basym bóligi (2599) – qazaq mek¬tep¬terining oqushylary eken. Testileuge qatysqan oqushylar kez¬deysoqtyq tәsilimen irikteli¬nip alynghan. Eger әlemde matema¬tika¬dan ozyq dengeyding ortasha kór¬setkishi – 5 payyz bolsa, Qa¬zaqstan búl mejeden asyp, oqu¬shy¬larynyng 19 payyzy mate¬ma¬tikadan bilimining óte joghary ekendigin bayqatqan.
«Qazaq – tabighatynan mate¬ma¬tiyk. Múny kezinde orys gha¬lym¬dary talay moyyndaghan» dey¬di Joghary oqu oryndary qauym¬das¬ty¬ghynyng preziydenti, professor Rah¬man Alshanov. Onyng aituyn¬sha, qazaqtyng dәs¬týrli túrmys-tir¬shiliginde ma¬tematikalyq qabiletti shyn¬¬day¬tyn sharua salalary kóp bol¬dy. Oghan qosa, Kenes uaqy¬tyn¬da Qa¬zaq¬stan óte kýshti mate¬matika mek¬tebimen mәlim bolsa, qazir ha¬lyqaralyq dengeydegi birneshe qa¬zaqtyng matematiygi bar ekenin tilge tiyek etedi Alshanov.
Qazaqstandyq oqushylardyng iyn¬tellektualdyq tabysyn Bilim jәne ghylym ministri Janseyit Týi¬mebaev respublikadaghy dәs¬týrli oqu josparlarynan izdepti. Oghan qosa, ol júrtshylyqtyng ma¬tematikanyng ghylym retindegi manyzdylyghyn týsinetindigin aitypty.
Sebebi matematika boyynsha bilim – tehnikalyq bilimning qaynar kózi deydi Ekonomikalyq jәne qarjy silkinisterin boljau ortalyghynyng diyrektory Sara Alpysbaeva. Al tehnikalyq ma¬mandyq iyeleri – elding jalpy damu dengeyin aiqyndaytyn fak¬tor. «Mәselen, memlekette ne¬ghúr¬lym gumanitarlyq mamandyq kóp bolsa, sol el soghúrlym da¬my¬maghan bolyp esepteledi. Da¬my¬ghan elder kerisinshe, tehnika¬lyq mamandyq ýlesining basym¬dy¬lyghymen erekshelenedi» deydi sarapshy. Qazaqstandaghy tehniy¬kal¬yq mamandyqtyng ýlesi – әzirge 25% ghana. Búl – onyng oiyn¬sha, elding ghylymiy-tehnolo¬giya¬l¬yq damuynyng bir kórsetkishi.

Elektronikalyq kembaghaldyq

 

 

Aytqanday-aq, byltyr Qa¬zaqstan elektrondyq dayyndyghy jaghynan taghy eki oryngha keyinge jyljydy. Economist saraptama jurnaly IBM institutymen birge әzirlegen kezekti zertteuinde sandyq qana emes (yaghny eldegi kom¬piuterlerdin, úyaly tele¬fon¬dar¬dyng sany, búqaranyng inter¬net¬ke shyghu mýmkindigi), sapalyq kór¬setkishterdi (halyqtyng aq¬parat¬tyq-kommunikasiyalyq teh¬nologiyalardy qoldanu bilikti¬li¬gi, osy saladaghy zannyng ashyq¬ty¬ghy, Ýkimetting jana tehnolo¬giya¬lardy engizudegi kýsh-jigeri) de es¬ep¬ke alady. Osylay memleket¬ting damuyn jedeldetetin nemese te¬jeytin faktorlar anyqtalady.
Álem elderining elektrondyq dayyndyghyn pash etetin reytingte elimiz 70 elding arasynda 66-oryn¬dy alghan (2 keste). Yaghny Qa¬zaqstan elektrondyq dayyn¬dy¬ghy jaghynan Vietnam (65-oryn) men Aljirding (67-oryn) qaq orta¬synda túr. Eger elekt¬ron¬dyq dayyndyqtyng ortasha kór¬setkishi 6,39 ball bolsa, Qa¬zaqstan 3,89 baldy әreng jinap¬ty. Elektrondy dayyndyqtyng eng osal indika¬tory retinde Ýkimet¬ting osy baghyt¬taghy sayasatynyng әlsizdigi atal¬ghan. «Tómen kórset¬kish Qazaqstan Ýkimetining «elekt¬ron¬dy ýkimet» tәrizdi jobalar ja¬saugha kóp qar¬jy bóluining tiyim¬sizdigimen bay¬lanysty boluy mým¬kin», – dep kór¬setilgen esepke ja¬zylghan týsin¬dirmede.
Al әlem elderining aqparattyq teh¬nologiyalardy mengeru den¬geyin anyqtaytyn Dýniye¬jýzilik ekono¬mikalyq forumy INSEAD biznes mektebimen birge 2008-2009 jyldar boyynsha jasaghan jana esebi¬ne sýiensek, Qazaqstan taghy artqa jyljypty. Álemning 134 eli qa¬tysqan búl reytingte Qazaqstan 2 pozisiyagha tómendep, tek 73-oryn¬¬dy (3,79 ball) qanaghat tút¬qan.
«Qazaqstanda aqparattyq-kommunikasiyalyq tehnolo¬giya¬lardy paydalanu dengeyi tómen. Múny kópshilikting aqparattyq tehnologiyalargha ekonomikalyq jәne tehnikalyq sebeptermen qol jetkize almaytyndyghymen jәne aqparttyq tensizdik boyyn¬sha sharalardyng jetkilik¬siz¬digimen týsindiruge bolady» dep jazylghan bayandamagha berilgen týsindirmede.
Aqparattyq tehnologiyalardy Ýki¬mette paydalanu jaghynan, tipti Ázir¬bayjan Qazaqstannyng al¬dyna týsipti. Bayandamada búl sa¬lany retteumen Ázirbayjanda ar¬nayy Baylanys jәne aqparat¬tyq teh¬nologiyalar ministrligi ai¬nalysatyndyghyna airyqsha na¬zar salynghan. Al «elektrondy ýki¬met» jasaqtap, jappay she¬neunikterding blogyn ashyp jat¬qan Qazaqstan kavkazdyq serik¬te¬sinen búl tizimde 31 pozisiyagha artta qalyp túr.
Qazaqstannyng jana tehno¬lo¬giyalardy engizui bylay túrsyn, olar¬dy paydalana alatyn ma¬man¬dary qayda? Bir jaghynan, teh¬nikalyq mamandyqtardyng jo¬ghary oqu oryndaryndaghy ýlesi tó¬men bolsa, ekinshi jaghynan, olar¬dy dayyndaytyn oqytu¬shy¬lardyng bilim sapasynyng qazirgi za¬man talabyna say kele ber¬mey¬tindigine qynjylady Rahman Al¬shanov. «Sebebi jana tehno¬log¬iya¬lar 9 ay sayyn ózgeredi. Kóshten qalmau ýshin olardy shetelde oqy¬typ, oqytushylardyng ghylymy dayyndyghyna airyqsha kónil bólgen abzal» deydi Alshanov. Alayda ghylymiy-konstruk¬tor¬lyq shyghyndargha bólinetin mem¬lekettik qarjy mardymsyz. Mә¬selen, Alpysbaevanyng aituyn¬sha, 2006 jyly osy salagha ketken memlekettik shyghyn mólsheri AQSh-ta – 2,70%, Japoniyada – 3,4 %, Qytayda – 1,6% bolsa, Qa¬zaq¬standa – 0,24%.
Eger jana tehnologiyalardy ózimiz jasap, olardy mengeretin mamandar dayarlaugha jetkilikti kónil bólmesek, memleket qarjy¬synyng әri qaray da syrtqa ysy¬rap bola beretindigin payym¬day¬dy Alpysbaeva. Onyng sózine qa¬ra¬ghanda, syrtqa ketetin kapiy¬tal¬d¬yng ýlken bóligin iri sheteldik kompaniyalarynyng ghylymiy-teh¬nikalyq, qúrylys, kompiu¬ter¬lik, aqparattyq qyzmet týrlerin pay¬dalanugha ketetin shyghyndary qúraydy. «Ýndistan men Qytaydy alsaq, olar ghylymiy-tehnikalyq qyzmet etu rynogynan Batys mamandaryn birtinden ysyryp tastauda. Sebebi olar joghary den¬geydegi matematikalyq bilim beru¬ge kóp kónil bólip, jana teh¬nologiyalardy belsendirek en¬gizude. Osynyng nәtiyjesinde eki elde de jogharghy ekonomikalyq ósu qarqyny saqtaluda» deydi Alpysbaeva.
Sondyqtan ol Qazaqstan eko¬¬nomikalyq bolashaghy ýshin bi¬lim beru salasynda sapalyq re¬formalar jasau kerek dep esep¬teydi. Oghan qosa, Ýkimetke de jana tehnologiyalardy engizude saya¬sy betbúrystyng qajettigi sóz¬siz. Jaratylysynan matema¬tik qa¬¬zaq óz elin nelikten ozyq teh¬no¬¬logiya¬lar eline ainal¬dyr¬masqa?!

 

 

Ayjan Kóshkenova

0 pikir

Ýzdik materialdar

Ádebiyet

Ólgen kitaptar

Túrdyhan Aydarhanúly 429
Abay múrasy

Ghylymgha qiyanat emes, ghylymgha ýles qajet aghayyn!

Gýlsim Ótepova 341
Áne, kórding be?

Amerikanyng qarjylyq jýiesin kimder ústap túr?

Beysenghazy Úlyqbek 413