Jeksenbi, 22 Şilde 2018
Abay.tv 3540 10 pikir 13 Qırküyek, 2017 sağat 10:58

«Daladağı quğın» daladağı qırğınnıñ bası ma?!

«Mwrnıñnan tesip jetektegenmin», «sağat toğız jarım», «sağat seniki, besatar meniki» sekildi sözderdi ayta bastasañ, täuelsizdikke deyin tuğan buın birden «Bandını quğan Hamit pa?» dep esine tüsire qoyadı. Bwl fil'mniñ halıq arasındağı ekinşi atı osılay. Şaması, orta mekteptiñ ädebiet päninde S.Seyfullinniñ osı attas tuındısı bolğandıqtan şığar. Titrda körsetilmese de, kinonıñ negizgi ideyası osı äñgimeden alınğanı jasırın emes. Fil'mniñ rejisseri – Abdolla Qarsaqbaev, muzıkasın jazğan – Nwrğisa Tilendiev. Akterlik qwram da kileñ «sen twr, men atayın» deytin D.Joljaqsınov, Ä.Şoqıbaev, B.Omarov, G.Dusmatova sındı talanttardan twradı. Qay jerinen körseñ de, soñına deyin tapjılmay otırıp tamaşalaytın ğajap kino edi. Tabiğatı tılsım Şarın şatqalı, ataqtı bandı Qwdire, onımen atısıp, alısıp jürgen qızıl ökimet ökili Hamit – osınıñ bäri, endi oylap otırsam, qazaq kinosınıñ twñğış ta soñğı vesterni eken ğoy.

Arada biraz jıl ötti. Qoğamdıq qwndılıqtar auıstı. Keşegi jaman dep atın atauğa qorqıp jürgen adamdarımız eliniñ qamın jegen wldarı eken. Keşegi jaqsı dep äspettep jürgenderimiz otarlauşı eldiñ itarşıları eken. Bir sözben aytqanda, sanamız töñkerilip tüsti. Ideologiyalıq twrğıdan jaramsız dep taptı ma, atalmış fil'mdi soñğı 25 jılda kögildir ekrannan mülde joğaltıp aldıq. Osı kinonı ötkende internetten tauıp alıp, körip şıqtım. Kördim de, ğalamnıñ jwmbağın aşqan adamday qayran qap otırıp qaldım. Sosın halqınıñ birtuar wlı Abdolla Qarsaqbaev ağamızdıñ ruhına basımdı tağı bir märte ie otırıp, osı maqalanı jazuğa tura keldi.
Kartinanıñ qısqaşa syujeti bılay: buını äli bekimegen Keñes ökimetin Qwdire bastağan jergilikti bandılar tobı moyındamaydı. Dürkin-dürkin şabuıl wyımdastırıp, jergilikti atqaruşı ökilderge qısım körsetedi. Jergilikti ükimettiñ aymaqtıq bastığı oylana kele, bandılardı bir toqtatsa osı toqtatar dep, Qwdirege layıqtı qarsılas retinde qızıl äsker Hamitti jiberedi. Hamit batıldığı men tabandılığınıñ arqasında tapsırmanı bwljıtpay orındap, Qwdireniñ közin joyıp qana qoymay, soğan astırtın kömek körsetip, dem berip otırğan Aqan şaldı da qwrıqqa tüsiredi. Bas-ayağı osı. Bılay qarasañ, qızıl imperiyanıñ soyılın soğatın nağız keñestik kino. Rejisseri Abdolla Qarsaqbaev wrda-jıq wranğa qosıla bermeytin, halqınıñ arğı-bergi tarihın zerdelep payımdağan, wltınıñ adal wldarınıñ biri eken. Oğan deyin tüsirgen «Meniñ atım Qoja», «Alpamıs mektepke baradı» fil'mderinde sayasattıñ soyılın soğıp, keñes biligine alğıs aytqan jeri bolmaptı. Endi tüsirgeli otırğan fil'mi mınau. Azamattıq wstanımınan attay almağan ağamız birden Qwdire jağına şığıptı. Onı fil'mniñ ön boyınan, Qwdireniñ sözderi men isterinen bayqauğa boladı.
Äueli Hamit obrazına kelsek, Doshan Joljaqsınovtı halıqqa tanıtqan – osı röl. Bwl obraz bir qarağanda süykimdi äri tartımdı. Adal, batıl, qaysar. Jalañdağan qızıl äsker. Namıs pen ideya üşin ölimdi qasqayıp qarsı alatın nağız erge tän märt minezi bar. Biraq adaldığı jalpı adamzatqa degen adaldıq emes, basqaruşı ükimetine ğana berilgen adaldıq, batıldığı men qaysarlığı wrda-jıq, äsirebelsendilik pen äperbaqandıqqa wlasqan adam. Onı fil'mdegi Hamittiñ eñ birinşi sözderinen bayqauğa boladı.
BASTIĞI: Soñğı ret qaşan jadırap külip ediñ?
HAMIT: Esimde joq. (!)
BASTIĞI: Al soñğı ret qaşan jıladıñ?
HAMIT: On üş jasımda. Asau attı üyretem dep jığıldım. Etimniñ auırğanına emes, namıstan jıladım.
BASTIĞI: Audandıq ükimettiñ ökili Seysenbaev bandı Qwdireniñ ayağına domalap, jılaptı.
HAMIT: Qwdire onı atıp tastap pa?
BASTIĞI: Aqan şaldı ayadı ma, qonaq saltın sıyladı ma, äyteuir, tiispey ketipti
HAMIT: Onda Seysenbaevtı atıp tasta.
Bayqadıñızdar ma, Hamittiñ obrazı osı dialogtan-aq aşılıp twr. Jadırap külmeydi. Namısqoy. Jendet. «Kün kösem» Il'içtiñ özi bastap, jolın körsetip bergen, säbet ökimetiniñ süyikti isi – qit etse swrausız atıp tastau täsilin jete meñgergen qızıl jendet.
Kelesi körinis. Hamit Qwdireni izdep, bir auılğa kelip twr.
HAMIT: Sovet ökimeti senderge teñdik alıp berdi. Sovet ökimeti senderge jer alıp berdi. Sovet ükimeti senderge mal alıp berdi. Al sender Sovet ökimetin bandığa satasıñdar.
KÖPŞİLİKTİÑ ARASINAN BİREU: Seniñ Säbet ökimetiñ Qwdireniñ ayağına domalap, qatınşa jıladı.
HAMIT: (Aşulanıp) Bwl qaysıñ?!
KÖPŞİLİKTİÑ ARASINAN: Men ayttım. Sattar. Osında tuıp-öskem. Osında bala-şağamdı asırap jürmin. Al sen kimsiñ?
HAMIT: Men Sovet ökimetiniñ ökilimin.
SATTAR: Seysenbaev ta säbet ökimetiniñ ökili bolatın. Odan seniñ artıq jeriñdi köre almadıq.
HAMIT: (kömekşisine iek qağıp) Twtqınğa al!
Atu jäne qamau. Wnamağandı atu, qarsı söylegendi qamap tastau. Mine, sağan säbet ökimeti!
Tağı bir körinis. Hamit Aqan şaldıñ üyine kiredi. Bosağadan attay bere aytqan sözi: Seysenbaev osı üyde jıladı ğoy!.. – Ülkenmen amandasu, bögdeniñ üyine kirgende rwqsat swrau atımen joq. Qazaqtıñ mıñdağan jıldar boyğı saqtalğan salt-dästürine bol'şevikterdiñ tükirgeni bar. Kez kelgen üydiñ esigin teuip, jüre söylep kiredi. Eñ qızığı, däl osı üyge bandı Qwdire de tura osılay kirgen edi. – Mağan audandıq ökil Seysenbaev kerek! –dep. Simvolikalıq twrğıdan Aqan şaldıñ kiiz üyin sol kezdegi qazaq dalası dep alsaq, bwl üyge birese qırıp-joyıp bandı Qwdire kep äñgirtayaq oynatıp ketedi, endi, mine, äkireñdep qızıl äsker Hamit kep twr. Bandıñ da bir, qızıl ökimetiñ de bir. Birinen biri ötedi. Rejisser barlığın dwrıs tüyindep twr.
Endi, mine, Aqan şaldan Hamit jauap alıp otır. Ekeui de är sözin astarlap söylep, arbasıp otır. Mağan osı jerde Aqan şaldıñ qattı wnaytın bir sözi bar: «Sender Qwdireni jeñe almaysıñdar, ol säbet ökimeti sekildi böten jerde jürgen joq», – deytwğın. Tüsine bilgen adamğa, mine, söz! Säbet ökimeti, qanşa tıraştansañdar da, sender bizge bötensiñder. Bötenniñ atı – böten, ol böten bolıp qala beredi. Bandı bolsa da Qwdire – bizdiñ öz balamız, – degen oydı Aqan şaldıñ auzımen rejisser aytqızıp otırğanına kümänim joq. Öytkeni rejisser scenariydi qalauınşa özgerte aladı. Şındığında, Keñes ökimeti qazaq halqı üşin böten bolıp ornadı, qaşan da ögeyligin istep otırdı, aqırı böten bolıp qañsıp qala berdi.
Endi Qwdirege keleyik. Qırğız akteri Äşir Şoqıbaev kelistire somdağan bwl obraz osı fil'mdi bir körgen adamnıñ mäñgi esinde qalatını dausız. Qwdire asqaq. Qwdire märt. Qwdire, özi aytqanday, erkin dalanıñ batırı. Şın mäninde onı bağındıratın ökimet joq. Hamit säbet ökimeti üşin janın qiyuğa äzir qızıl äsker bolsa, Qwdire erkindigi üşin ölip ketuge bar dalanıñ börisi siyaqtı. Kördiñizder me, qazirginiñ jansız da jasandı kinoları siyaqtı emes, bwl fil'm qalay şielenisedi, kesek obrazdar bir-birine qalay qarsı twradı deseñizşi. Bügingi közqaraspen qarasaq, Qwdire – keşegi Kenesarınıñ armanın tu etken, erkin dalanıñ essiz batırı. Qwdirege keregi jalğız närse. Ol – erkindik. Ol – täuelsizdik.
Qwdireni bäri «bandı» deydi. Kino bastalğannan-aq «Qwdire» degen atqa «bandı» degen söz jalğanıp aytıladı. Bandı Qwdire. Endi qarañız, bas-ayağı bir jarım sağatqa sozılatın osı fil'mde Qwdire bandı bolıp elge qoqan-loqı jasağanı bılay twrsın, (sayasi qarsılası Seysenbaevtı qorqıtqanı bolmasa) tışqan mwrnın qanatpaydı-au jarıqtıq. Halıqtı qanamaydı, eldi tonamaydı, basqa kezde bilmeymin, biz körgen bir jarım sağat uaqıtta adam öltirmeydi. Azıq-tülik pen oq-därini Grigoriy degen bay orıstan aladı. Bılayğı momın jwrtta şaruası joq. Özimen özi. Aqan şaldıñ saqalın sıylap Seysenbaevqa tiispey ketedi, auıldıñ bir mıjırayğan şalınıñ sözine toqtap, uısında twrğan Hamitti bosatıp qoya beredi. Oypırmay, bwl neğılğan adamgerşiligi mol, parasattı bandı deymin? Mwnday adamnıñ añsağanı täuelsizdik emey, ne endi? Qwdireniñ köp sözi cenzuranıñ qatal süzgisinen qalay ötip ketkenine tañım bar. Jaman keyipker bolğan soñ män bermegen bolar, äytpese Qwdireniñ barlıq sözderi aqiqat. Fil'm Aqan şaldıñ üyinde qonaq bop otırğan audandıq uäkil Seysenbaevtı izdep, Qwdireniñ kirip keluinen bastaladı. Qwdireni alğaş körsetetin osı kadrdan-aq rejisserdiñ Qwdirege iştartuın bayqauğa boladı. Qwdireniñ beynesin körsetken sätten bastap erlik pen qaharmandıqtıñ muzıkası oynaladı. Bwğan qosa, kameranıñ tömennen tüsirui onsız da boyı biik Qwdireni asqaqtatıp jiberedi-aq. Salıstıru üşin aytayıq, Hamittiñ alğaş körsetilui bwğan mülde kereğar. Hamit jalañaş denesimen qwdıqtıñ mwzday suına şomılıp twradı. Muzıka joq. Kamera alıstan aladı. Hamittiñ jüris-twrısı Çarli Çaplinge keliñkirey me, qalay... Azdap külkili äueli. Sonımen, Seysenbaevtı izdep, Qwdire kirip keledi. Seysenbaev Aqan şaldan pana swrap jılaydı.
AQAN ŞAL: Qonağım ğoy, Qwdire, qaytesiñ...
QWDİRE: (tistenip) Qonağım de! Qojañdap bilep-töstegisi keledi, Säbet ökimetimen!
Şınında, qonaqtıñ qojañdap bilep-tösteui özin «qazaqpın» degen azamattıñ äli de bolsa zığırdanın qaynatatını jasırın emes. Endeşe, Qwdirede ne kinä?! Tuıp-ösken jeriñe böten bireulerdiñ qojañdağanı Qwdire siyaqtı er-azamatqa auır timegende qaytedi?.. 90-jıldardağı alasapıran zamandarda kelimsekterdi öz ornına qoyğan sol kezdegi qılmıs äleminiñ serkeleri büginde halıq aldında batır sanalıp jür. Endeşe, sol batırlardıñ aldı Qwdire emes dep kim aytadı? Solar osı kinonı körip östi. Qwdireni pir twtpadı dep kim kepildik bere aladı?
AQAN ŞAL: Şaşımnıñ ağın sıylasañşı.
QWDİRE: (säl oylanıp) Qımız işkim kep twr.
Şaştıñ ağın sıylap, sözge toqtauı – qazaq jigitine tän märttik pen tektiliktiñ körinisi.
QWDİRE: (qımız işip bolğan soñ) Jaraydı. Bir jolğa ayadım seni. (Ketip bara jatıp bwrıla qap, dastarhandağı keseni atıp tüsiredi. Seysenbaev jılaydı.)
QWDİRE: (qarqıldap külip) Ökimettiñ jılağanın körsem rahattanam. Beyşaralar! Jılaydı.
Qwdireniñ osı bir külkisi men mazaqqa tolı tabalağan sözderi arqılı Abdolla ağamız iştegi şerin bir şığarğan sekildi.
Qwdireniñ: «Senen men mıqtımın», – dep Hamittiñ mwrnınan qısıp, basın bwlğaqtatqızıp, mazaq etuine nemese «Säbet ükimeti meniñ jetegimde jüredi», – dep qızıl äsker Hamitti at qwyrığına baylap, jalañayaq tentiretuine ne deuge boladı? Ärine, bwl – rejisserdiñ iştegi qıjılı. Qwdire – namıstıñ adamı. Fil'mniñ orta twsına taman satqınnıñ kesirinen Hamittiñ qolına tüsip qalatın jeri bar. Hamitke özin atqa otırğızıp aparuın bwyıradı. «Öñgerip aparam» dep jauap bergen Hamitti qol-ayağı baylaulı twrğanına qaramastan, baspen wrıp swlatıp tüsiretinine riza bolmasqa şarañ joq.
Fil'mde sätti şıqqan körinistiñ biri – bandılarmen baylanısı bar Grigoriy degen orıstıñ Hamitpen dialogı. Jaman wlt joq, jaman adamdar bar. Degenmen är wlttıñ özine tän minezi bar ekeni aqiqat. Mısalı, orıs adamdarınıñ kez kelgen uaqıtta astamsıp öktem söyleui, qırsığa jauap beretin qisıq minezi bar ekeni jasırın emes. Qarsı minez körsetip, ornına qoyğan soñ birden juasi qalatını da belgili.
Osı bir qwbılıs rejisserdiñ de nazarınan tıs qalmaptı. Üyine kirip kelgen Hamitti mensinbey söz bastaydı.
– Beytanıs bireu üyine basa-köktep kirip kelse, qojayın oğan ne isteu kerek ekenin bilesiñ be? Hamit mıltığın oqtap, «atam» degende ğana esi şığıp, bar şındıqtı jayıp saladı.
Osı sekildi aytar oyı ar jaqta jatqan fil'mniñ wtımdı twstarı öte köp. Orıstıñ qazaq dalasında «qojayın» bop kergip otırğanın qalay däl körsetken deseñizşi. Eñ qızığı, sol «qojayındardı» qalay ornına qoyıp, täubesine tüsirudi Abdolla ağamız bizge işaralap aytıp ketken siyaqtı.
Fil'mniñ soñında Qwdire twtas äskerimen qaqpanğa tüsedi. Özi jayaulay qaşıp, tau töbesinen asa bergende Hamit tapanşasımen atıp tüsiredi. Qwdireniñ öli denesi etekke domalağan küyi Hamittiñ ayağına kelip bir-aq tireledi. El men jerdiñ qamın jep, aldı el täuelsizdigi üşin, artı jeke bastıñ erkindigi üşin küresken talay erlerimizdiñ barlığınıñ derlik öli denesi osılay etekke domalap, qızıl äsker tabanınıñ astında taptaldı emes pe? Bas köterer erdiñ bärin oqqa baylağan daladağı quğın osımen bitedi. Endi alda Hamit sekildi qızıl äskerler qwrğan säbet ökimetiniñ qazaq halqı üşin ädeyi qwrğan ülken torı twr. Ol – aşarşılıq. Bes qazaqtıñ törteuin jalmağan bwl wlı näubette Abdolla Qarsaqbaev birge tuğan bauırlarınıñ bärinen ayırılıptı. Qarsaqbaydıñ on altı wlınan tiri qalğanı jalğız osı Abdolla eken. Sodan da bolar, rejisserdiñ qazaq dalasındağı alapat aştıq turalı mäñgi halıq jadında qalatın öşpes tuındı tüsirudi ömir boyı armandap ötkeni. Bir ökiniştisi, özi tüsirgen «Balalıq şaqtıñ kermek dämi» fil'mindegi (Berdibek Soqpaqbaevtıñ «Balalıq şaqqa sayahat» povesiniñ jelisi boyınşa) aştıq turalı kadrlar tügel qırqılıp ketken desedi.
Aşarşılıq näubetinen ğayıptan aman qalğan Abdolla bwl qırğınğa Hamit sekildi wrda-jıq äsirebelsendilerdiñ ökimeti kinäli ekenin bilmey qalğan joq. Sondıqtan:
– Ökimettiñ jılağanın körsem rahattanamın! Jılañdar, beyşaralar! – dep Qwdireniñ rahattana külui ne bolmasa Qwdireniñ «qızıldıñ silimtigi» dep taptap twrıp aytuı Abdolla ağamızdıñ erkine salsañ, qazaq halqın tügel qırıp jiberuge bar qarğıs atqır qızıl imperiyağa degen iştegi qıjılı men aştıqtan ölgen bauırlarınıñ kegi emes dep kim aytadı?
Ömiriniñ soñğı jıldarında Abdolla ağamızğa tüsiruge kino bermey, mısın qwrtıptı. «Basım kinoğa tolıp ketti», – dep şarq wrıp şırıldaydı eken jarıqtıq. Totalitarlıq rejimniñ kesirinen kino äleminde erkin samğay almağan qayran rejisser bar-joğı 56 jasında Almatı köşesinde säkide otırğan küyi jürek talmasınan jürip ketipti...

Jänibek SAUDANBEKWLI

"Jas Alaş" gazeti 

Jänibek Saudanbekwlı taldağan fil'mdi Abai.tv aydarınan köriñizder!

10 pikir