Seysenbi, 31 Naurız 2020
Jañalıqtar 13552 1 pikir 28 Qaraşa, 2010 sağat 08:40

Nağima Baytenova. Qazaqstandağı qazirgi dini jağday

Täuelsizdik jıldarı azamat­tıq qoğamnıñ jäne narıqtıq ekonomikanıñ qwrıluımen ğana emes, sonday-aq dini serpilistiñ jüruimen de sipattaladı: dästürli dini birlestikter wstanımdarı­nıñ küşeyuimen birge qazirgi Qazaq­stan üşin beymälim, jaña "däs­türli emes" dini wyımdar payda boldı.

Atap aytar bolsaq, presveteriandıq jäne metodizm, protestanttıq konfessiyalar, sonday-aq "Agape" "Jaña aspan" siyaqtı protestanttıq şirkeuler, "Bahai" "Saytan şirkeui", "Saen­tologiya şirkeui" siyaqtı dini birlestikter körine bastadı.

Qazaqstandağı qazirgi dini ahual kürdeli äri san-salalı. Keybir derekter boyınşa, 1989 jılğı 1 qañtarda 30 konfessiyağa tiesili 700-ge juıq dini birles­tikter bolsa, 2003 jıldıñ 1 qañtarında 3206 dini birlestikter jwmıs istegen. Olardıñ arasında 1652 islamdıq, sonıñ işinde 1642 sunittik, 2 şiittik, 2 sopılıq, 4 ahmadiya ağımdarı bar. Bwğan qosa Qazaqstannıñ aumağında pravoslavielik şirkeuge jatatın 241 dini birlestik (olardıñ 230-ı Orıs pravoslavie şirkeuine qaraydı), 7 staroobryadtıq şir­keu, rimdik-katoliktik şirkeuiniñ 77 birlestigi, birqatar protestant­tıq birlestik jwmıs isteydi. Qa­zirgi Qazaqstandağı dästürli emes dini qauımdarğa tömendegiler ene­di: 5 buddistik qauım, 24 in­duis­tik, 12 krişnaittik, 23 ba­hai, 2 transcendentaldıq medi­ta­ciya qauımı, wlı aq bauır­las­tıqtıñ 2 qauımı, 6 saentologiya şirkeui qauımı jäne t.b.

Täuelsizdik jıldarı azamat­tıq qoğamnıñ jäne narıqtıq ekonomikanıñ qwrıluımen ğana emes, sonday-aq dini serpilistiñ jüruimen de sipattaladı: dästürli dini birlestikter wstanımdarı­nıñ küşeyuimen birge qazirgi Qazaq­stan üşin beymälim, jaña "däs­türli emes" dini wyımdar payda boldı.

Atap aytar bolsaq, presveteriandıq jäne metodizm, protestanttıq konfessiyalar, sonday-aq "Agape" "Jaña aspan" siyaqtı protestanttıq şirkeuler, "Bahai" "Saytan şirkeui", "Saen­tologiya şirkeui" siyaqtı dini birlestikter körine bastadı.

Qazaqstandağı qazirgi dini ahual kürdeli äri san-salalı. Keybir derekter boyınşa, 1989 jılğı 1 qañtarda 30 konfessiyağa tiesili 700-ge juıq dini birles­tikter bolsa, 2003 jıldıñ 1 qañtarında 3206 dini birlestikter jwmıs istegen. Olardıñ arasında 1652 islamdıq, sonıñ işinde 1642 sunittik, 2 şiittik, 2 sopılıq, 4 ahmadiya ağımdarı bar. Bwğan qosa Qazaqstannıñ aumağında pravoslavielik şirkeuge jatatın 241 dini birlestik (olardıñ 230-ı Orıs pravoslavie şirkeuine qaraydı), 7 staroobryadtıq şir­keu, rimdik-katoliktik şirkeuiniñ 77 birlestigi, birqatar protestant­tıq birlestik jwmıs isteydi. Qa­zirgi Qazaqstandağı dästürli emes dini qauımdarğa tömendegiler ene­di: 5 buddistik qauım, 24 in­duis­tik, 12 krişnaittik, 23 ba­hai, 2 transcendentaldıq medi­ta­ciya qauımı, wlı aq bauır­las­tıqtıñ 2 qauımı, 6 saentologiya şirkeui qauımı jäne t.b.

Elimizdiñ negizgi dini qauımı sunittik islam jäne hristian­dıqtıñ pravoslavielik bağıt­tarı. Elimizde 1700-ge juıq mw­sıl­man birlestikteri bar. Onıñ basım köpşiligi sunittik bağıt­tağı birlestikter. Orıs pravo­sla­vie şirkeuiniñ üş eparhiyasına 214 prihod, 8 monastır jäne basqa şirkeulik qwrılımdar tiesili. Orıs pravoslavie şirkeui prihodtar sanınıñ ösuine jäne materialdıq twrğıdan nığayuına küş-jigerin jwmsauda. Elimizdiñ birneşe qalasında pravoslavie­lik ğibathanalardıñ qwrılısı jürip jatır.

Keyingi uaqıtta katolik, pro­testanttıq jäne dästürli emes dini qwrılımdar öz qızmetterin belsendi türde jürgizude. "Iegova kuäları" birlestiginiñ missio­nerlik qızmeti erekşe qarqın alu­da. "Iegovo kuäları" Qazaq­stan­dağı sanı jağınan ösip kele jatqan konfessiya bolıp otır. Onıñ dini ortalığı Esik qala­sında ornalasqan, 70-ten astam dini birlestikteri ädilet organ­darında resmi tirkelgen jäne 30-dan asa jergilikti qauımdarı bar, onı wstanatın adamdar 20 mıñğa juıq.

1999 jılı dini birlestikter­diñ qwqıqtarı men müddelerin qorğau maqsatımen Qazaqstannıñ dini birlestikter qauımdastığı qwrıldı. Bwl qauımdastıq 200-ge juıq dini birlestikterdi birik­tiredi.

Sonımen qatar elimizde pro­tes­tantizmniñ jaña apostoldıq şirkeui, eluşiler (pyatidesyat­niçestvo), metodizm, mennonizm, presveterianstvo sındı ağım­darı taraluda. Pyatidesyatniçestvo HH ğasırdıñ basında AQŞ-ta qwrılğan. Bwl ağımnıñ eñ iri qauımdarı Qarağandı jäne Almatı qalalarında ornalasqan. Apostoldar ruhındağı evangelşil hristiandar öz jwmısın belsendi jürgizude. Qazirgi kezde 3 mıñğa juıq adamdı biriktiretin 40-qa juıq qauımdar bar. Presvete­riandıq ağımı elimizde ameri­kalıq, koreylik uağızdauşı­lardıñ missionerlik qızmeti nätijesinde taralıp jatır. Bwl uağızşılarğa şet eldegi dini ortalıqtar kömek körsetude. Elimizde 20-dan asa presveterian birlestikteri bar. "Greys-Bla­godat'", "Birinşi presveterian şirkeui," "Almatı aymaqtıq pres­veterian şirkeui" birles­tikteri belgili bolıp otır.

Jetinşi kün adventisteri qa­uı­mınıñ respublikalıq orta­lığı Jetinşi kün hristian-adventisteriniñ Soltüstik Qazaq­stan konferenciyası Astana qalasında. Wyımdıq jağınan bwl birlestik Almatı qalasında ornalasqan Jetinşi kün adven­tisteriniñ Oñtüstik odağına kiredi. Evangelşil bağıt elimizde negizinen nemis etnosınıñ ara­sında taralğan. Elimizde lyuteran­dıq 70-ten asa dini qauım bar.

Evangelşil hristian-baptis­terdiñ qauımdarı 10 mıñnan asa senuşilerdi biriktiredi. Evan­gelşil-hristian baptister Qazaq­stan evangelşil hristian-bap­tisteri şirkeuleriniñ odağın qwrdı. Birlestiktiñ ortalığı Qa­ra­ğandı oblısınıñ Saran qala­sında. Evangelşil-hristian bap­tisterdiñ 250-den asa qauımdarı men toptarı bar. Evangelister 2010 jılğa deyin Qazaqstan men Ortalıq Aziya elderin evangelşil­den­­diru josparın basşılıqqa aluda.

Şet eldik missionerdiñ bel­sen­di qızmeti arqasında protes­tanttıq ağımdardıñ harizma­tikalıq qauımdarı "Agape", "Jaña ömir", "Jaña aspan", "Bla­gaya vest'" jäne t.b. jwmıs isteude. Elimizde dästürli emes kul'tter qatarı ösude. Saentologiya şirkeui AQŞ-ta HH ğasırdıñ 50-şi jıldarı payda boldı. Negizin saluşı Lafayet Ron Habbard (1911-1986). Ol öz ilimin "Dinae­tika: aqıldı oydıñ saulığı turalı bügingi zamanğı ilim" attı eñbeginde qorıtındılağan. Saen­tologiya şirkeui dini birlestigi Al­matı, Qarağandı, Semey qalala­rında resmi tirkelgen. Saento­logiya şirkeui Resey, AQŞ, An­gliya, Avstraliya elderindegi saentologiyalıq wyımdarmen tığız baylanıs ornatqan.

"Krişna sanası" qoğamı elimizde äreket etip otırğan jaña dini ağımdardıñ biri. Induizmnen tarmaqtalatın "Krişna sanası halıqaralıq qoğamınıñ" negizin saluşı - Svami Prabhupada (1896-1977). Bwl dini ağım jastar arasında taralıp jatır. Dünie­jüzilik hristiandıqtı biriktiru jolındağı Qasietti ruh associa­ciyası (Birigu şirkeui) 1954 jılı qwrılğan. Negizin saluşı - San Men Mun. Birigu şirkeuiniñ missio­nerleri älemniñ 100-den asa elinde qızmet etedi. Bwl şirkeudiñ türli bağıttağı wyımdarı bar. Birigu şirkeui elimizde 1992 jıldan jwmıs isteydi.

Qazaqstanda türli dästürli emes kul'ttar sanı ösude. Atap aytsaq, 1990 jıldarı jaña kul'ttar sanı 10-nan säl asatın bolsa qazirgi uaqıtta jaña kul'ttardıñ sanı 160-tan asadı. "Krişna sanası qoğamı", "Soñğı ösiet şirkeui", "Jaña aspan", "Jaña ömir şir­keui" sındı HH ğasırdıñ nanım-senimderi ügit-nasihat jwmıstarın türli merekelik jäne qayırım­dılıq is-şaralar wyımdastıru arqılı jürgizude.

Elimizde ekstremistik bağıt­tağı "Hizb-ut-tahrir" ("Azat etu partiyası") wyımınıñ zañğa qay­şı äreketteri jwrtşılıqtıñ narazılığın tudıruda. Hizb-ut-tahrirdiñ maqsatı - Islam atın jamılıp, dinaralıq kelisim men ün qatısuğa ziyanın tigizip, beybit ömir tınıştığın bwzu. Hizb-ut-tahrir Ortalıq Aziya elderiniñ mem­lekettik qwrılısın moyında­may­dı jäne osı aymaqta halifat qwrudı özderiniñ maqsatı retinde wstanadı. Atalğan wyım küresi ideologiyalıq küres, ideologiya­lıq töñkeris, bilikti öz qoldarına alu sındı üş bağıtta jürgiziledi. Keyingi jıldarı mwsılmandar arasında jik salatın pikirler men wstanımdar körinis berude. Dini fanatizm, lañkestik, pikir tözim­sizdigi islam dinine jat.

Elimizde "äl-Kaida", "Mwsıl­man bauırlar", "Taliban", "Laş­kar", "Taiba", "Boz-qwrt", "Öz­bekstan islam qozğalısı" jäne t.b. lañkestik wyımdardıñ qızme­tine tıyım salınğan.

Missionerlik - dini wyımdar­dıñ ilimderin taratuğa arnalğan dini jäne sayasi qızmet. Missio­nerlik wyımdardıñ şoqındıru sayasatı Afrika jäne Aziya halıq­tarı arasında qarqındap, maqsat­tı türde jürgizilip otır. Missio­nerlik wyımdarğa birqatar elderdiñ memlekettik qwrılımdarı, qayı­rım­dılıq qorları, ükimettik emes wyımdar, qarjılıq toptar mate­rialdıq jäne moral'dıq twrğı­dan kömektesip, ortaqtasa jwmıs jasaydı. Missionerler baratın el halqınıñ dinin, tarihın, ädet-ğwrpın, dili men psihologiyasın zerttep bilip baradı.

Köptegen missionerler jergi­likti halıq basım eldi mekenderde twrıp, sol halıqtıñ tilin, ädet-ğwrpın, minez-qwlıqtarın öz qızmetterin tabıstı atqaru üşin jeterliktey deñgeyde zerttep, üyrenedi. Elimizde protestanttıq jäne neoprotestanttıq şirkeu­lerdiñ missionerlik qızmetteri halqımızdıñ dini birligi men ıntımaqtı ömirine keri äserin tigizedi.

Jwmıssızdar, ömirden öz or­nın tappağandar, ruhani izdeniste jürgender, jeke bası jäne otbasındağı psihologiyalıq qiın­dıqtarğa töze almağandar, Islam dinin tereñ bilmeytinder, äsirese jastar missionerlerdiñ ügit-nasihatına tez iligedi.

"Jaña" kul'ttardıñ biri - Bahai seniminiñ bastauında "Bab" ("qaqpa") degen laqap atımen belgili bolğan Seyd Äli Mwhammed twr. Ol özin payğambar dep jariyalağan. Babtıñ ilimin jüyelep damıtqan, bahai senimin ornıq­tırıp, dini ilimin negizdegen Mırza Huseyn Äli (Baha-Ulla) boldı. Bahai senimi qwdaydıñ bir­ligin, dini tözimdilikti, tuıstıqtı, barlıq dinderdiñ maqsat birligin uağızdaydı.

Bahai seniminiñ eñ joğarı wyımı - düniejüzilik ädildik üyi Izrail' memleketiniñ Hayfa qala­sında ornalasqan. Bahai seniminiñ wlttıq ruhani mäjilisi elimizde 1994 jılı tirkelgen. Qazirgi uaqıtta bahai seniminiñ 80-nen asa qauımı bar. Keybir derekter boyınşa, payda bolğanına bir ğasır şaması bolğan Bahai seniminiñ bes millionğa juıq wstanuşıları bar.

Qazaqstan qoğamınıñ ruhani twrğıdan jañaruında dästürli dinder mañızdı röl atqaradı. Islam, hristiandıq jäne iudey dinderiniñ jalpı adamzattıq jäne gumanistik qwndılıqtarı wltaralıq jäne konfessiyaaralıq kelisim men tatulıqtı ornıq­tırudağı mañızı erekşe. Olar qoğamımızda dostıqtı, özara qwrmet pen tüsinisuşilikti nı­ğaytuğa qızmet etedi. Qazaq hal­qınıñ mädenieti men ruhaniatı islam örkenieti men düniesiniñ ajıramas bölşegi. Elimizge islam dini küşpen emes, beybit jolmen endi.

Islam qwndılıqtarı men islam filosofiyasın, islam mädenieti men önerin damıtu men jañartu isine qazaq halqı mañızdı jäne zor üles qostı. Ortağasırlıq mwsılmandıq filo­sofiyalıq oyınıñ qalıp­tasuı men damuına quattı ser­pilis bergen qazaq dalasınıñ oyşıl­darı Äbu Nasır äl-Fara­bi, Qoja Ahmet YAsaui, Mahmwt Qaşqari, Mwhamed Haydar Dulati, Jüsip Balasağwni jäne basqalarınıñ mwraları islam örkenietiniñ asıl qazınası.

Qazaqstan Respublikasınıñ Konstituciyasında ojdan bostan­dığı men dini bostandıqtıñ qa­ğidattarı, ärtürli konfes­siya­larğa jatatın azamattardıñ özderiniñ dini birlestikterin qwru­dağı teñqwqılığı, memlekettiñ şirkeuden bölingendigi turalı qağidattar bekitilgen. Sonday-aq dinniñ jäne dini birlestikterdiñ äleumettik qızmetterin retteudiñ halıqaralıq täjiribelerine negizdelgen özge de birqatar normativtik-qwqıqtıq negizder bar. Soğan qaramastan, dinniñ märtebesi, onıñ qoğam ömirindegi şınayı jağdayı men röli, yağni dinniñ qoğamnıñ äleumettik-sayasi, ruhani salalarına tigizer äseriniñ märtebesi, keñistigi jäne şekaraları qazirge deyin däl anıqtalmağan. Osınday belgi­sizdik, äsirese onıñ teris saldarı elimizdegi qazirgi dini jağdayda orın alğan jaña ürdisterge bay­lanıstı anıq ta ayqın añğarı­luda. Bwl, ärine, äsirese din men dini sananıñ küdik tuğızatın dini-ruhani normaları men dog­malarına negizdelgen jaña dini ağımdar men bağıttardıñ payda boluına baylanıstı. Mwnday äsi­reşil nışandar dini funda­mentalizm men dini ekstremizm retinde körinis tabuı mümkin.

Qazaqstannıñ zayırlı mem­leket boluına baylanıstı, resmi ideologiya dinge meylinşe beyta­rap qaraydı: ol dinşil de, dinge qarsı da sipatqa ie emes. Qazirgi Qazaqstandağı dinniñ jağdayı avtoritarlıq, totalitarlıq jäne teokratiyalıq basqaru jüyesi bar memleketterden tübirinen özgeşe.

Konfessiyaaralıq beybitşilik pen kelisim köpwlttı, köptildi jäne köpkonfessiyalı Qazaqstan üşin kürdeli mäsele. Büginde Qazaqstan älemge bükilälemdik dini-ruhani forumnıñ ortalığı esebinde de tanıs. Oğan älemdik jäne dästürli dinderdiñ basşı­ları anağwrlım mañızdı zama­naui dini mäselelerdi şeşu üşin jinaladı.

Älemdik jäne dästürli dinder basşılarınıñ birinşi s'ezinde elimizdegi konfessiyaaralıq keli­sim men dialogtıñ mañızdılığı erekşe atap ötilip, konfessiyaara­lıq kelisim men dialogtıñ negizgi qağidattarı ayqındaldı. Olar: toleranttılıq, özara qwrmetteu men tüsinisu, wltaralıq kelisim men dini tözimdilik. Bwl qağidalar Qazaqstandağı konfessiyaaralıq qatınastardıñ da negizin qwray­dı. Bwl turalı Elbasınıñ Qa­zaq­stan halqına Joldauında bı­lay delingen: "Biz barlıq dinder­diñ teñ qwqılığına kepildik beremiz jäne Qazaqstanda kon­fessiyaaralıq kelisimdi qamta­masız etemiz".

Din biriktirudiñ, integraciya­lıq üderisterdiñ küşti faktorı bola aladı. Ol üşin dinderden qayşılıqtardı emes, kerisinşe, ortaq belgiler men qağidattardı, ortaq negizder men ortaq qwndı­lıqtardı, biriktiruşi bastaudı izdeuge mindettimiz.

Ayta ketu kerek, Qazaqstan dini toleranttılıq pen konfes­siyaaralıq kelisim isinde igi däs­tür­­ler­ge ie. Qazaqstan köne za­man­nan beri sanaluan mädenietter men dinderdiñ toğısu mekeni bolğan. Qazirgi Qazaqstannıñ aumağında birneşe ğasırlar boyı täñirşildik, zoroastrizm, mani­heylik, buddizm, hristiandıq (onıñ äsirese nesteriondıq jäne yakovittik tarmaqtarı) jäne islam siyaqtı ärtürli nanımdar beybit qatar ömir sürgen, yağni toleranttılıq pen konfes­siyaaralıq kelisimniñ ülgisi bol­ğan. Sondıqtan Elbası Nwrswl­tan Nazarbaev atap aytqanınday: "...bizge tözimsizdik nemese dini fanatizm jat. Bwl ruhani dästür, bwl qanday şeñberde bolmasın Qwdaydıñ Sözine degen aşıqtıq. Bwl - Qazaqstandağı konfessiya­aralıq kelisimniñ eñ mañızdı negizderiniñ biri. Biz älemge özi­mizdiñ toleranttığımızben, wlt­aralıq, konfessiyaaralıq kelisim men dialogtı saqtauımızben tanıldıq. Bizdiñ elimizdiñ öske­leñ dünietanımdıq äleueti bwdan äri qaray da saqtaluğa, damuğa tiis".

Nağima Baytenova, filosofiya ğılımdarınıñ doktorı, professor. Bağdat Beysenov, filosofiya ğılımdarınıñ kandidatı, docent.

«Egemen Qazaqstan» gazeti

 

 

1 pikir