Beysenbi, 2 Säuir 2020
Ruh 3429 1 pikir 27 Qırküyek, 2017 sağat 15:22

Äşirbek SIĞAY: «Men kimdi köp sınaymın, sol adam meniñ eñ jaqın adamıma aynaladı»

Belgili jurnalist Ömirzaq Aqjigittiñ sınşı (marqwm) Äşirbek Sığaydan 2005 jılı alğan «Men kimdi köp sınaymın, sol adam meniñ eñ jaqın adamıma aynaladı» attı swhbatın Abai.kz aqparattıq portalınıñ oqırmandarınıñ nazarına wsınudı jön sanap otırmız. Swhbatta aytılğan jaylar äli de özektiligin joğalta qoyğan joq. 

Abai.kz aqparattıq portalı 

Muzağa degen mahabbat

— Äşeke, önerge keluiñizdiñ sebebi nede?

— Onıñ sebebi meniñ boyımdağı önerge degen, onıñ işinde teatrğa degen qwştarlıqta, mahabbatta. Meniñ miımda, jüregimde, qanımda, jalpı meniñ ağzamda qanday jaqsı qasiet, talant, talap bolsa, sonıñ bäri teatrğa qızmet etuge degen sezimnen payda bolğan. Men mekteptiñ 3-4-sınıbınan bastap ärtis bolamın dep jürdim. Mağan ağa-jeñgelerim «au, sen jazuşı bolmaysıñ ba?» deytin. Öytkeni, men sol şamadan bastap gazet-jurnaldarğa boratıp maqala jazatınmın. Mektepte «tilşi bala» da atanğan jayım bar edi. Äkem men şeşem de jazuşı bolğanımdı qaladı. Men bolsam qwday auzıma salğanday «joq, men ärtis bolamın, jazsam ärtisterdiñ ömirin jazamın, al, bwl jazıp jürgenim artıq bolmaydı» deytinim esimde. Qalalıq «Kentau pravdası» degen gazetten bastap, oblıstıq, respublikalıq basılımdarğa jiberip jatamın, azı jarıq köredi, köbine «körkemdik deñgeyiñ säl jetpey jatır» degen sipatta jauaptar alamın. Söytip jürip «ärtis bolamın» degen söz auzımnan tüspeydi.

— Biraq, Kentauda teatr joq, öziñiz onı körgen joqsız?

— Körgen joqpın. Tek jıl sayın jazda Jwmat Şanin atındağı oblıstıq drama teatrı gastrol'ge keledi. Qay uaqıtta qoysa da barıp köremin. Qoyılımdı qwr jibermeymin. Jäne ol kezdegi ärtister qanday edi deseñizşi! Bälkim, qazirgi ärtister oynap jatsa, meniñ ol önerge qwmartu twrmaq qaşuım da mümkin. Ol ärtister qaytalanbaydı ğoy! Äubäkir Ordabaev, Rauşan Bozjanova, Seyit Dosmağanbetov, Qali Düysekov! Ärqaysısı är qiırdan. Tögilip twrğan öner şetinen. Qoldarında - dombıra, auızdarında - än. Sol düley küşterdiñ äseri mağan ülken boldı dep oylaymın. Bügin - iya söz azabın tartpaytın, iya äreket azabın bilmeytin, külekeş, ne bolsa sonı äjua, keleke etetin, auızdıñ aynalasımen ğana jwmıs isteytin jımısqı ärtisterdiñ zamanı. Bwrınğılar şın kületin, şın jılaytın, olar şın külip, şın jılağan soñ körermen de şın jılap, şın külip otıratın. Ärtister men körermen arasında ot twtanatın, eki jaqtı baylanıs bolatın. Bügingi küni «ärtis şın jılauğa, şın küluge bolmaydı, teatr degen tehnika, ärtistiñ tehnikasın jetildiru qajet» deytin «teoriyasımaq» payda boldı. Men onı sandalbay söz dep bilemin. Seniñ bauırıñ ezilmey, jüregiñ jaralanbay, kök etiñ arşalanbay, alpıs eki tamırıñ twtas iimey, röldi bükil ağzañnan ötkizbey obraz jasaymın deseñ - halturağa jol bergeniñ. Şaşıñnıñ wşınan başpayıñnıñ basına deyin teatr dep auıratın bolsa, onı tüsinetin bolsa ğana bwl öner sağan jalınan wstatadı. Bügin jwrt nege teatrğa köp barmaydı? Sebebi, ärtiske körermen senbeydi.

— Sendire almaydı.

— Sendire almaydı! Jasandılıq köp, közboyauşılıq köp. Erinniñ aynalasımen jüru, janardıñ aynalasımen jılau. Ar jağı wyıqtap jatır. Selt etpeydi. Sezim – zil qara tas. Jan küyip qalğan.

— Onı körermen de bayqaydı.

— Ärine! Ärtis körermendi qızdıra almaydı. Körermenniñ janın auırta almasañ qaydağı özara baylanıs? Ärtis auzımen ayqaylaydı, sondıqtan körermen onı qabıldamaydı. Sondıqtan esinep otıradı, jan-jağımen söylesip otıradı. Bwrınğı janı ayqaylaytın ärtister sahnamen körermendi ğana emes, äleumetti aralastırıp jiberetin. Jeke keyipkerdiñ mwñı twtas halıqtıñ mwñına aynalatın. Qazaq jigitiniñ, qırğız qızınıñ, özbek ananıñ, orıs balanıñ quanışı men qayğısı bükil halıqtıñ ortaq düniesi bolıp ketetin. Halıq sodan barıp señdey soğısatın, sol keyipkerdey boludı armandaytın. «Ah!» wratın. Elikteytin. Nege bayağı Küläştardıñ közin körgender solardı tamsanıp, auızdarınan tastamaydı? Nege sol kezde teatrdıñ esigin sındırıp kiruşi edi jwrt? Ärine, onıñ ekinşi jağı da bar, ol kezde bügingidey kino, teledidar, diskoteka sıqıldı tolıp jatqan öner türi joq edi. Biraq, bastı mäsele Küläştardıñ şınayılığında!

— Biz operağa oralamız. Äzirge swrarım - «tilşi bala» sekildi, «ärtis bala» atana aldıñız ba?

— Joq. Men 1965 jılı osında ärtistiñ oquına tüskenimmen jazu öneri mağan bir kün tınıştıq bergen emes. Onı aytasız, men Almatığa kelgen soñ onı bwrınğıdan da üdettim. Gazet-jurnal degeniñ tolıp jatır, Qwdayım berdi de qaldı. Nätijesinde 1967 jılı «Leninşil jas» gazetinde, bügingi «Jas Alaş» qoy, «Önerde ärkimniñ öz soqpağı bar» degen kölemdi maqalam jarıq kördi. Ülken baspasözden körindim. Sol künnen bastap meniñ sınşılıq däuirim bastaldı desem de boladı. Asanäli Äşimov, Farida Şäripova, Änuarbek Moldabekov, Rayımbek Seyitmetov jäne basqalardıñ jastıq şağı meniñ izdenuimniñ, zertteuşiligimniñ alğaşqı kezeñine döp keldi. Olar da jas tolqın, men tipti jaspın. Ras, olar menen on-on bes jas ülken, biraq jazu üşin ol ülken ayırma emes. Keybireuler äzildegen bolıp, «osılardan basqa eşkimdi bilmeysiñ» dep, mwqatqıları da keldi. Olar jaylı köp jazğanım, bäriniñ ärtis bolıp-toluı meniñ köz aldımda jürip jattı, meniñ zamandasım boldı bäri, qalay jazbayın?

— Siz bwrınğı «alıptardıñ» oyının da körip östiñiz ğoy?

— Iä. Qallekiden bastap olardıñ bärin köru baqıtı bwyırdı mağan. 2000 jılı Memlekettik sıylıq alğan «Tolğam» attı kitabımda sol ağa-apalarımnıñ barlığı turalı jazılğan. Sodan tilşi bala birte-birte sınşılıqqa auıstı. Meni dostarım ädebi sınğa da köp tarttı. Tiliñ jaqsı, oylau jüyeñ, auqımıñ jaqsı, bizdiñ sınşılar kandidattıq qorğap aladı da tastap ketedi deydi. Marqwm Sağat Äşimbaev äsirese köp ügittedi. Men «dramaturgiyanı zerttep, taldauğa da atsalısıp jürmin ğoy, ol ädebietke jatpay ma?» deymin. «Teatr tağlımı» degen kitabım dramaturgiya jaylı. «Tolğamda» dramaturgiyağa 146 bet arnalğan. Men Mwhtar Äuezovten bastap, Ğabit Müsirepov, Säken Jünisov, Äkim Tarazi, Dulat Isabekov, Oralhan Bökeev, Iranbek Orazbaev, Baqqoja Mwqaev jäne basqalarınıñ şığarmalarına recenziya jazdım. Osınıñ özi az jük pe mağan? Dramaturgiya – birinşi, teatr – ekinşi. P'esa - ädebiettiñ janrı, onı ädebietşiler zertteui qajet. Spektakl' — teatrdıñ tuındısı. Endeşe men özimdi ädebiet sınşısımın dep esepteymin.

— Äbdilda Täjibaevtan dramaturgiya sını salasında estafetanı qabıldap alğan siz emes pe negizi?

— Onıñ solay bolğanı ras. Teatrtanuşılar bar, biraq teatr men ädebietti ärkim ärqalay tüsinedi. Ädebiet teatrdıñ negizgi materialı bolğanımen, ol ekeuiniñ tuuı men qalıptasu, damu jolı eki türli.

— Jazu qabiletiñizdiñ arqasında oylamağan jerden sınşılıq talantıñızben körindiñiz...

— Men endi oylana bastadım. Ärtis bolğannan keyin Idırıs Noğaybaevtay boy men sımbat bolsa, Asanälidey keskin-kelbet bolsa, al, endi men siyaqtı ärtister tolıp jatır ğoy, Esbolğan Jaysañbaev, Mülik Sürtibaev, t.t. Olardıñ qatarın köbeytip qaytemin dedim. Teatr sınşısınıñ qat ekenin körip otırmın. Jazu qolımnan keledi. Jazğandı äri janım qanday süyedi! Onıñ zañdılıqtarın oqıp-bilip, qır-sırın igerip aldım. Endeşe arı qaray nege üdetpeymin men onı? Osılayşa soñına tüstim men bwl önerdiñ. Sosın men ana janrdan bir körineyin, mına janrdan bir körineyin degen emespin. Teatrdı tañdadım, sol joldan aynımay kele jatırmın. On şaqtı kitap şığardım, mıñğa tarta maqala jazdım. Osınıñ bäri teatrğa degen süyispenşilikten tudı. Ol janımnıñ jalğası sekildi meniñ.

— Bügingi teatrğa şınayılıqtan özge tağı ne jetispeydi?

— Eñbekqorlıq jetispeydi. Talant bärinde bar. Mına öner akademiyasına darınsız balanı almaymız biz. Degenmen, ärtisterimizdi twrmıs bilep ketken. Asabalıq, koncert jürgizu sekildi köbirek aqşa tüsetin jerge eleñdep, elpildep twradı. Sonıñ saldarınan anau negizgi öner şettep qaladı. Olardı da tüsinuge boladı, jalaqıları jwmırına jwq bolmaydı. Sondıqtan qwdaydıñ bergen önerin künköristiñ qamına köbirek paydalanu basım. Aldıñğı tolqın bolsa...

— ...Olardıñ da kezinde jalaqıları basına tartsa ayağına jetpey jattı, dwrıs pa?

— Dwrıs, biraq olarda fanatizm, önerge berilgendik basım edi. Äri önerpazdıñ oyın böletin bügingi köp duman ol kezde joq bolatın, «jaña qazaqtar» degen bolmaytın. Äytse de, ol kisiler salmaqtı, saldarlı türde bir ğana janrmen aynalıstı.

— Osı twsta adam boyındağı talanttıñ aşıluı degen mañızdı problemağa jaqındadıq. Siz öziñizdiñ sınşılıq qabiletiñizdiñ ärtistigiñizden basım ekenin der kezinde bayqadıñız. Al, bizdiñ qazaq jan basına şaqqanda talanttarınıñ köptigi jağınan da, sol talanttarınıñ soñına deyin jarqırap aşılmauı jağınan da birinşi orındı eşkimge bermeytin şığar...

— Talanttıñ aşıluı aldımen sol adamnıñ özine baylanıstı. Twlğa kele-kele qalıptasadı. Boyındağı barın, närin sarqıp bere bilu degen qiın närse. Öneri jetse ömiri jetpey jatadı. Men alısqa barmay-aq özimdi alayın. Äkem – şahter, şeşem üy şaruasındağı äyel. Olardıñ meni önerge, jazuğa baulitınday bilimderi bolğan joq. Tek bar aytatındarı «oqı, adam bol, adal bol, bireudiñ ala jibin attama, pälenşeniñ jalğız balası söytipti degizbe» bolatın. «Men ministr bolmadım dep ökinbeymin, sebebi qara jwmıstıñ tätti nanın jedim, adal eñbegimmen kün kördim, sen de qay jwmıstı isteseñ de sonıñ soñına tüsip, berilip, jerine jetkizip adal iste, nätije şığar» deytin äkem. Adam talantına özi basşı. Jılqı qalıñ qardı twyağımen arşıp jey me şöpti, adam da sonday tömpeşteuden taymau kerek. Jarqırap, jarıp şığu-şıqpau sol talanttıñ öz qolında. Qaytpas-qaysar jiger kerek jigitke.

Men şındıqqa kelgende eşkimdi ayamaymın

— Sizdiñ turaşıl, oyın aşıq aytatın mineziñiz köpke mälim. Sınşı bola alğanıñız da sodan şığar, bälkim. Endi osı mineziñizdiñ öziñizge kedergi keltirgen kezi boldı ma?

— Bwl minezim uaqıtşa, tızetpe, özime tek dwşpan tauıp beredi de twradı. Osı kafedra mäjilisteriniñ özinde işimdegini jayıp salamın. Jwqalap, jwmsarta almaymın. Bireuleri külip «Äşirbek ağa aytadı-au» dep jatadı. Bireuleri ündemey tırısıp qaladı. Men şındıqqa kelgende eşkimdi ayamaymın. Meniñ sondağı közdeytinim - bireudi mwqatu nemese twqırtıp tastau emes, köterilgen mäselege baylanıstı oyımdı bükpey aytu ğana. Erteñnen bastap onıñ mağan degen sälemi qisayıp ta qaladı, men onı bilip twramın. Men sınağan adamdı keybireuler jalpaqtap maqtap jatadı, onı da jii bayqaymın. Biraq... Älgi sınalğan kisim bir ay öte me, eki ay öte me, bir jıl öte me, jañağı jalpaqbaylardan göri mağan äldeqayda jılı qaray bastaydı. Şınayı qatınasqa köşedi. Men osınıñ dämin tatıp, dändep aldım, bauırım. Bügin renjidi, erteñ renjidi, arı ketse arğıküni renjidi, sosın basıladı, saralaydı, salmaqtaydı, bezbendeydi, meniñ aytqanım tarazı basın basıp twrğanına öziniñ közi jetedi, nätijesinde eñ jaqını men bolıp şığamın! Şın janıñ aşıp aytsañ, qanşa aşı aytsañ da anıq bir qwday soqqan adam bolmasa seniñ söziñe toqtaydı. Jılpıldatsañ, kölgirsitseñ, däl sol sätte atıñ köpirden ötip ketui, jaqsı attı körinip qaluıñ mümkin, biraq anaday oy aytıp otırğan adam da osal jan emes qoy, erteñ oñaşada özimen-özi qalıp, qayta küyis qayırğanda kimdiki köbik, kimdiki et, bayqap qoyadı.

— Minez adamnıñ jasına, ömirlik täjiribesiniñ molayuına baylanıstı özgere me eken?

— Jwmsaradı dep ayta almaymın, qayta «soqır körgeninen jazbaydı» degendey qataya tüsui mümkin. Jasqa baylanıstı qorıtındı şığaruğa men asa qartayıp ta otırğan joqpın, ol sezim jaylı aytuım qiın. Meniñ öz dausım keyde asqaq şığuı, keyde qwmıq şığuı mümkin, ol sol sättegi jağdayğa, söz aytılar nısanğa baylanıstı bolıp keledi. Özim «sol bayağı bir Äşirbek» küyimde qalatın şığarmın.

— Artıq ketken, «obal jasadım-au» degen kezderiñiz boldı ma?

— Boldı. Köp boldı. Sen de adam balasısıñ, keyde qattı qızıp ketesiñ, onday jağday kezdesedi. Biraq, tipti şığandap ketken jerim bolğan joq.

— Älgindey artıq aytqan şaqta ne isteysiz?

— Artıq ayttım eken dep artınan jügirip barıp, keşirim swrau joq meniñ ädetimde. Qaytarım jasaytın, tüzeytin kez asıqpasañ özi keledi bir küni. «Pälenşe, men ötkende seniñ mına oyıñdı onşa tüsinbeppin, seniñ bağıtıñ, wstanımıñ bılay eken, men säl asılıq etippin, artıq ketippin» degen sätterim boldı. Ol da quanıp qaladı, meniñ de iığımnan zil batpan jük tüsedi. Al, tım şığandap ketpeytinim men oylanıp söyleymin. Bwl sözim maqtanış sekildi estilui mümkin, qalay bolğanda da men oylanıp söyleuge tırısamın. Öytkeni, qatelesu oñay. Qayta-qayta qatelese berseñ de sıyıñ ketedi.

— Bir kezderi «qazaqtıñ eki probleması bar, ol futbolı men kinosı» degen söz aytılıp jürdi. Futboldı äñgime etpey-aq qoyayıq, biraq bügingi qazaq kinosınıñ basınan dau arılmaytınınıñ sebebi nede? Qazaq teatrı özi-öz bolğalı jaqsı jağımen tanılıp kele jatsa, kinosı sonıñ kerisinşe türi. Oynaytın ärtister negizinen eki jaqqa da birdey. Men soñğı jıldardağı ömirimizdiñ köleñke jağın basa körsetip, sonıñ arqasında sırtta jülde alğış «jaña tolqındı» esepke qosıp otırğan joqpın.

— Teatr - eñ köne önerdiñ biri. Onıñ jası qazir üş mıñ jıldıñ üstinde. Qazaq teatrına äli jüz jıl da tolğan joq. Sonıñ özinde qazaq teatrınıñ qazaq kinosınan jası ülken. Sol sebepti teatrdıñ dästür saluı kinodan göri qomaqtılau. Salmaqtılau. Teatr halıqpen kinodan bwrın qauıştı, tanısıp-bilisti, erterek körindi, bwqaranıñ jüregine kinodan bwrın jol tarttı. Kino keyindeu keldi. Keyde bizdiñ atımızğa «auızdı qu şöppen sürte beresiñder, jetpisinşi jıldardağı kinonı alğa tarta beresiñder» degen söz aytılıp jatadı. Eger bügingi kinomızdıñ deñgeyi sol jetpisinşi jıldardan asıp tüsip jatsa, biz onı alğa tartpağan bolar edik. Ötkendi köksep otırğan men de joq, biraq «Atamannıñ aqırına», «Qız-Jibekke», «Taqiyalı periştege», «Bizdiñ süyikti därigerge», «Meniñ atım Qojağa» jetip jatqan bügingi ädemi, oylı körkem polotnolarıñ qaysı seniñ? Joq qoy. Teatr bolsın, kino bolsın, jalpı önerdiñ qaysı türi bolmasın, öziniñ halqınıñ, öziniñ wltınıñ boyauın, naqışın, minez-qwlqın, bet-beynesin, erekşelikterin kelistirip körsete almasa ol öner kimdiki degen swraq tuadı. Eger bizge bir-aq tüsti, bir-aq naqıştı, bir-aq wlttı teatr kerek bolsa onda orıs teatrı jetip-artılar edi. Bizge qırğız teatrınıñ, özbek teatrınıñ, nemis teatrınıñ, sığan teatrınıñ keregi bolmas edi. Üyrenuiñe, oqıp-toquıña orıs teatrı degen dariya bar, telegey-teñiz bar, mwhit bar. Ülken ädebiet, ülken dünie. Qabılda da jata ber. Äñgime är wlttıñ öziniñ öneri, öz teatrı, öz kinosı boluı kerektiginde. Wlttıñ öneri eken, onda sol önerde wlttıñ beynesi tolıq körinis tabuı tiis.

— Kinoda osı talaptıñ orındalmauı, osı biiktiñ alınbauı nede?

— Onıñ sebebi kino qoyatın adamdardıñ talantınıñ kemdiginde. Men osı mäseleni ünemi aytıp kelemin, mağan ökpeleydi, ökpelese atamnan arı. Men Şäken Aymanovtan, Swltan Qojıqovtan, Mäjit Begalinnen, Abdolla Qarsaqbaevtan keyin sol deñgeyge köterilgen qazaq rejisserın bilmeymin. Joq! Twlğa joq! Bir-eki kino şığaradı, sodan joq boladı, qwrıp ketedi, qaytıp körinbeydi. Nege olar arı qaray tuındatpaydı? Nege olar özderiniñ aldındağı sara joldı arı qaray jalğamaydı? «Otırardıñ küyreui» degen täp-täuir fil'm tüsirgen Ardaq Ämireqwlov degen rejisserımız qayda ketti? Bizneste jür dep estimiz. Şäken Aymanovtar kino tüsirgende qosımşa basqa bir salamen aynalısıptı nemese bügin ol mına salağa tüsip ketipti degendi estimeytinbiz. Olar sol önermen auıratın, kündiz-tüni olardıñ oylaytını sol tuındısı bolatın. Olardıñ bükil tabiğatı, bolmıs-bitimi, oyı-qiyalı sol dünieniñ üstinde bolatın. Kümp berip tüsip ketken auradan qaytıp şıqpaytın, basqa jaqqa moyın bwrmaytın. Bügingiler jol-jönekey biznesin de jürgizip alğısı keledi, qızmetti de igerip tastağısı keledi. Söytip jürip arasında kino da tüsirip tastağısı keledi. Tüsinbeymin. Mamansıñ ba, sol şaruañdı bitirseyşi aldımen. Öziñe tañılğan jaqsı attı arı qaray damıtpaysıñ ba? Oblıs çempionı bolğan sportşı respublika çempionı bolğısı keledi, onı bağındırsa älem çempionı boludı kökseydi. Nege bizdiñ rejisserlarda osı talasu joq?
Sırttan rejisser şaqırıp kino qoyu, ärtisterdi şaqırıp wlttıq keyipkerleriñdi somdatu degeniñiz bireudiñ zatın uaqıtşa prokatqa, jalğa alıp paydalanğanmen birdey. Ötkende «Köşpendilerdi» körgennen keyin «bireudiñ kostyumin kiip toyğa barıp kelgen adamnıñ keypindemin, köñilim qi jegendey bolıp twr meniñ» dep jazdım. Abılay-hanımdı amerikalıq, Bauırjanımdı qırğız oynasa, onda mına bildey öner akademiyasın nesine wstap otırmız biz? Qaptağan professorlardıñ ne keregi bar ol uaqıtta? Öz Abayıñdı, öz Abılayıñdı öziñ tüsire almasañ, öziñ oynay almasañ men mwnı qorlıq deymin. Meni pwşayman etip otır osı jayt. Auırtıp otır. Bireuler arqılı sırtqa tanılamız dep jürmiz ğoy, keşirsin meni, ärkimniñ ärqalay oylauğa haqı bar ğoy, men onday pikirdi qıstırmaymın.

— Bwl äñgimeden şığatın qorıtındı - jañağı öziñiz atap ketken rejisser ağalarımız öner jolındağı izbasarların dayınday almağan ğoy?

— Dayınday almağan! Sonıñ saldarınan wrpaqtar sabaqtastığı üzilip qalıp otır bügin.

Körermen özi keletin opera jasay almadıq

— Teatrğa qaytıp oralsaq. Şäken ağamız «Taqiyalı periştedegi» balet teatrındağı epizod arqılı ne aytqısı keldi dep oylaysız? Balet bizge kerek emes degendi işaralağanı ma, artta qaldı dep öz halqın sınağanı ma?

— Balet kerek emes deytindey Şäkeñ ziyalılıqtan jwrday jan bolğan joq qoy. Ol jerde rejisser auıl adamınıñ psihologiyasın ğana berip twr. Tosın önerdi qabılday qoyu oñay ma? Jaqında akademiyamızdıñ elu jıldıq mereytoyında zaldı bir qız tırjalañaş kesip ötti. Qanşa jerden öner adamımız desek te professor, docent bitken betimizdi bastıq. Balet — bi öneriniñ bir türi. Europadan kelgen türi. Europanıñ äseri joq dep önerimizdiñ eşbir türin ayta almaymız. Äueli dramanıñ özi qoyırtpaq. Onda batıstıq elementter tolıp jür.

— Qazir bizde änşi bar, opera joq. Körermendi operağa tartu degen problemağa aynaldı. Opera da balet sekildi äli bizge tosındau, jalpığa birdey tüsiniktilikten alşaqtau jatqan öner emes pe?

— Operağa bizdiñ halqımız dayın emes dep aytayın deseñ Küläştardıñ kezinde sol operağa esikti sındırıp kiredi eken jwrt. Qalay senbeysiñ, Käuken Kenjetaevtıñ, Habiba Elebekovanıñ, Hadişa Bökeevanıñ közi tiri ğoy. «Er Tarğınğa», «Jalbırğa», «Ayman-Şolpanğa», «Abayğa», «Birjan-Sarağa» bilet tabu aqıret edi deydi. Kerek bolmasa halıq ol qoyılımdarğa nege bardı? Mäsele basqada. Biz bügin halıq baratınday därejede oyın qoyıp jatqan joqpız. Körkemdik deñgeyimiz tömen, halıqtı qanağattandıratın deñgeyde emes. «Abaydı» qarasañız qırqıp-qırqıp, eki aktiden bir akti jasap, üş aktiden eki akti jasap, kerek jeriniñ bärin alıp tastağan. Köre almaydı, qabılday almaydı halıq mwnı. Mümkin osınday äreketter şığar bizdiñ sorımızdı qaynatıp otırğan? Opera auır öner, auır artilleriya. Dekoraciyasın auıstırudıñ özi jartı sağattı aladı. Biz körermendi baurap alatın bir kiltipandı taba almay jatırmız. Bwl jerde äleumettik zertteuler men taldaular, saraptaular jetispeydi bizge meniñşe. Bizge opera kerek pe?

— Kerek bolsa qanday opera kerek?

— Iä, onıñ qandayı kerek. Osı zertteulerdiñ joqtığın tilge tiek etkim keledi. Kinonıñ qandayı kerek, körermen neni körgisi keledi, orta buınnıñ köñili qalaytını ne, jastardıñ izdeytini önerdiñ qanday türi? Biz kenjelep qaldıq bwl mäselede. Jiırma adam bolsın, jüz adam bolsın operağa baradı, olar sodan läzzat aladı. Bügin esikti sındırıp kiretin köp körermen joq dep operağa qoldı bir siltesek, erteñ onı ornına qalay keltiremiz? Eñ bastısı, körermen özi keletindey opera jasay almay jatırmız, şeberligimiz jetpey jatır.

Muzeyleriñiz de sonday. Qaptap, topırlap mwrajaylarğa barıp jatqan jwrttı körsetiñizşi mağan! Jäne bwl tabiği jağday. Franciyañızdıñ mwrajayında da osı, Budapeştte de, Seulde de däl solay. Biraq, mwrajay degen tağı da wlttıñ beynesin körsetetin sala. Sizdi sırt jwrtqa tanıstıradı. Sırt jwrt sizdi osında qoyılğan jädigerleriñizge qarap tanidı, oy tüyedi. Mwrajaylarğa özimizdiñ qazaqtarımız az baradı nemese barmaydı dep jauıp tastauğa bolmaydı.

— Mwsılmandıq şığısta opera men balettiñ damuı qanday deñgeyde?

— Opera negizi şığıstıq öner. Kairde ülken opera teatrı bar. Operanıñ atası Djuzeppe Verdidiñ «Aidası» on bir künde jazılıp, Mısır padişasınıñ ämirimen piramidalardıñ tübinde qoyılğan. Twsauı osı Mısır elinde kesilgen. YAğni, Şığısta da bwl bekzat önerdiñ özindik izetti körermeni bar.

— Al, balettiñ jağdayı qanday eken?

— Balet wlttıq beynede. Onı men ösu dep ayta almaymın. Europanıñ baletinen, orıstıñ baletinen müldem beyhabar. Olar osı deñgeyimiz özimizge jetedi, boldıq-toldıq dep esepteytin bolsa, men onı qwrdımğa ketudiñ alğışartı dep bilemin.

Biz keyde orıstıñ mädenietine, basqasına baylanıstı türli pikirler aytıp qalıp jatamız. Orıs qanşa degenmen bizdiñ közimizdi aşqan halıq. Olardıñ öner men bilimge degen qwştarlığın qanşa qabıldasaq ta köptik etpeydi bizge. Men Oñtüstik Koreyada boldım. Teatrtanu degenniñ ne ekenin bilmeydi. «Senderdi kim taldaydı, jaqsı-jamanıñdı kim saraptaydı, tasqa kim tüsiredi, attarıñdı tarihta kim qaldıradı?» dep swrasañ, «jurnalister bar ğoy, solar jazadı» deydi. Ataqtı ärtisteri sonı aytadı. Au, olar öner adamdarı emes qoy, teatr ädebiet emes qoy. Är närseniñ öziniñ qasapşısı boladı. Eşki «meni kim soysa da qasap soysa eken» dep tilep baqıra ma, bwl da sonday. Jurnalister jalpıldap jazıp jatadı, biraq önerdiñ öziniñ bilimdi, bilikti mamanınıñ jazğanınıñ ğana salmağı boladı, erteñgi künge sol esep.

— Jeti jüz jazuşıdan jeti scenarist qana şığatını sekildi deysiz ğoy.

— Äñgime sonda.

 

«Ministrdiñ birinşi orınbasarı» dese köñilim qoñıltaqsıp qalatın...

— Siz mansaptıñ da qwyrığın wstadıñız. Öner akademiyasınıñ rektorı, eki ret ministr orınbasarı bolıp istediñiz. Öner adamı tek öziniñ önerimen aynalıssın desek te sol önerdiñ işinen şıqqan, äkimşilikke beyim adamdar da qajet. Osı twrğıdan kelgende basşılıq salada qwlaşıñızdı keñirek siltey almay qalğan joqsız ba?

— Men ministrdiñ birinşi orınbasarına deyin köterildim, sol meniñ öz küşimmen jetken jerim. Arı qaray basqalay bir tetikterdi iske qosu kerek bolğan şığar, onday tetikter joq mende. Biografiyañ da, geografiyañ da kerek dep bireuler susıldap jatadı, ol jağın turalayın dep men basımdı auırtqan joqpın. Arı qaray meniñ basqaruşılıq qabiletimdi qoğam qajet etpeydi eken, men qızmetke jabısıp qalğan joqpın ğoy. Qwdayğa şükir, bilimim - basımda, qalamım - qolımda, zeyinim - jüregimde. Barlıq kitabımdı sol qızmetpen jağalasa jürip jazdım. Äbiş te öziniñ kisi öltiretindey qalıñ romandarın qızmette jürip jazdı ğoy. Jwmıs isteymin degen, aytatın oyımdı jetkizeyin degen adam onıñ jolın da tabadı, oğan uaqıt ta tabadı.

— Wyımdastıru qolınan keletinderge qarağanda qolınan bwl öner kele qoymaytındar, esesine kökiregi ülkender qızmetke talasqış keledi. Meniñ aytayın degenim, sondaylardı körgende «jidigirge qor qılıp jibergenşe, swludıñ jeke özime biligin ber» dep Mwqağali aytqanday, men özim isteyin, istesem özime de, önerge de payda ğoy degen jeriñiz bolmadı ma?

— Men bwl mäselede absolyutno aşınbaymın. Berdi qızmetti, istedim, körsettim qolımnan is keletinin. Äkem aytqanday adal eñbegimmen jetken jerimnen qayttım. Keybireuler siyaqtı qaytsem qızmettiñ eteginen wstap ayrılmaymın degen oy kelgen emes mağan. Bireuler para beredi dep jatadı, menen onı eşkim swrağan emes, swrağanda para bere qoyatın adam men emes. Eñ bastısı, jazuımdı joğaltqan joqpın. Mınadan-aq meniñ aytqanımdı öziñ bağalay ber. Mädeniet ministriniñ orınbasarı bolıp dürildep twrğan şağımda meniñ lauazımımdı aytıp tanıstırsa, işimnen köñilim qoñıltaqsıp qalatın. Äytpese, ol kezde meniñ lapıldağan jas şağım, jazğan kitaptarım da bügingidey köp emes. Degenmenen, nege teatr sınşısı, öner qayratkeri dep aytpaydı dep twratınmın. Jazuşılar odağınıñ müşesimin, onıñ basqarmasınıñ müşesi boldım, odaqtıñ hatşısı da boldım, teatr qayratkerleri odağınıñ basqarma müşesimin, nege sonıñ bireuin aytpaydı, nege lauazımımdı aytadı deytinmin... Al, köp jwrt bayqaymın, şınında da qızmetin aytqandı qalap twradı. Sosın men maqalağa qol qoyğanda qayratkermin, laureatpın, professormın, onıñ birin jazbaymın, gazetter özderi qoyıp jatadı. Men üşin «teatr sınşısı» degennen artıq eşnärse joq.

— Keybir jazuşılar Beyimbet atamız siyaqtı sözge joq ta, jazuğa mıqtı boladı. Endi bireuleri äñgimege küşti, jazuı onşa emes. Säbit atamız sonday edi deydi közin körgender. Meniñşe, sizdiñ de şeşendigiñiz jazuşılığıñızdan joğarı twrğan sekildi...

— Men onday qadamğa sanalı türde baramın. Aytu basqa, jazu basqa. Aytu üstindegi köñil-küyiñdi däl sol küyinde qağazğa tüsire almaysıñ. Äuezov te solay bolğan, Müsirepov te solay bolğan. Qanşa degenmen äñgime aytqanda sen erkin kösilesiñ, artıq-auıs ketken jeriñ bolsa jurnalist bauırıñnıñ jöndep jiberetinine degen senimiñ de boladı, al, öziñ sözdi qağazğa tüsirerde sen onı eriksiz qısasıñ, sürgileysiñ, qalamıñ oyıña ilesip ülgermeydi. Söz öneriniñ bir qasireti de osında jatqan joq pa? Men üşin jazbaşa bayandama jasau degeniñiz azap närse. Auızşa jasasam, birazdan soñ belgili bir biikke şığıp alamın da josılıp otıramın, ädemi tirkester, oylar, obrazdar bauday tüsip qalıp jatadı. Biraq, tört ayağı teñ jorğa qayda bar?..

— Siz özin-özi adam etken jandardıñ birisiz. Biraq, onday adamdar ädette narcizmge boy aldırıp jatadı, uaqıt öte tek qana öziniñ aytqanın jön sanaytın boladı. Sizde osı kemşilik bar ma, sınşı adamsız ğoy, bayqaysız ba?

— Men jalpı bwlıñğırlatıp pikir aytqandı wnatpaymın. Aytsam ba, aytpasam ba, aytsam köñiline alıp qala ma dep ekiwday sezim keşkendi jek köremin. Biraq, öner bir-aq närseni keşirmeydi, ol üzildi-kesildi pikir aytu. Ärkim öziniñ jürek-sezimine qaray qabıldaydı, solay ğoy? Bir p'esanı körgen tört adam tört türli pikir aytuı äbden mümkin. Öytkeni, olar ärtürli közqarastıq twrğıdan, ärtürli ömirlik täjiribeden qaraydı. Bireu student retinde, ekinşisi taza biznes adamı retinde, al, men önertanu professorı retinde qaraymın. Sondıqtan tek meniki jön degen, üsteldi bir wratın üzildi-kesildi pikirge önerde jol joq. Biraq, solay eken dep jalpaqşeşeylikke salınuğa tağı bolmaydı. Sağan jwrt öner qayratkeri, osı salanıñ ülken mamanı ne aytar eken dep qarap otırğanda bıljırap, mwrnıñnıñ astınan küñk-küñk etkeniñ eşkimge kerek emes. Jwrt sağan qarsı şığatınday nemese maqwldaytınday pikir bildir. Şamañ kelse jwrttı eriksiz baurap, moyındatatınday etip ayt. Eñ bastısı, jwrtqa oy salatınday söz ayt. Sondıqtan osı önerge qızmet etudiñ arqasında men jañağı tek qana özinikin jön köretin aurudan amanmın dep oylaymın.

— Basqa bireu qwndı pikir aytsa moyındaysız?

— Ärine! Talay ret «mınau bir tıñ oy, sonı közqaras eken» degen kezim boldı. Jüregi sezimtal adamğa Mäskeudiñ teatr institutın bitirip kelu şart emes.

— Är adamdı wstap twratın bir nemese birneşe diñgek, wstanım boladı. Ol wstanım äsirese «eñbegi men aqılı eki jaqtap» ömir özeniniñ jağasına alıp şıqqan adamdarda boladı. Qalıptasqan sözben kredo dep jatadı onı. Sizdi wstap twrğan närse ne?

— Adaldıq. Käsipke degen adaldıq. Men poeziyanı, prozanı, tipti beyneleu önerin taldap ketuim mümkin. Ädebietti taldau qolımnan äbden keledi. Sebebi, Batıstıñ, Şığıstıñ, jalpı älem ädebietin köp oqıp, zerttep otıramın. Biraq, osı teatr degen muzağa adaldıqtan aynımay kelemin. Men o basta talay qazaq sekildi öleñ jazıp bastağanmın. Satira da jazğanmın. 1964 jılı «Şlyapa kigen küşik» degen ülken satiralıq äñgimem şıqtı. Jazuşı dostarımnıñ taza şığarmaşılıqpen aynalıssayşı dep qwda tüsip jürgenderine de köp boldı. Mwnı nege aytıp otırmın? Är türli salağa sekirgen emespin. Sanalı türde. Osı wstanım meni jeter jerime jetkizip keledi.

— Aqıl swrar alpısqa da kelip qaldıñız. Onıñ üstine köp jılğı wstazsız. Bügingi wrpaqqa aytar üş aqıl-keñesiñizdi qalay twjırımdar ediñiz?

— Tağı da eñbekqorlıq. Tağı da adaldıq. Tağı da qaysarlıq.

— Men swramağan, öziñiz osı swraqtı qoysa eken dep, oylağan bir närse qaldı ma?

— Oñtüstik ölkeden keyingi kezde önerge kelip qosılıp jatatın twlğalar azayıp bara jatır...

Swhbattasqan Ömirzaq AQJIGIT, «EVRAZIYA-KZ».

01.12.2005

Abai.kz

1 pikir