Jwma, 14 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 101848. Jazılğandar — 78633. Qaytıs bolğandar — 1269
Swhbattar 9543 25 pikir 28 Qırküyek, 2017 sağat 15:59

Nwrbolat MASANOV: «Bizdiñ tarih — bwl müldem özgeşe tarih»

Biz bügin Abai.kz aqparattıq portalınıñ oqırmandarınıñ nazarına tarihşı (marqwm) Nwrbolat MASANOV pen belgili jurnalist Ömirzaq Aqjigittiñ swhbatın wsınbaqpız. Osıdan 12 jıl bwrın aytılğan jaylar äli de özektiligin joya qoyğan joq. 

«Jeltoqsan» oqiğasına qatısa almadım…

— Sizge jañılıspasam osıdan jiırma-otız jıl bwrın qazaq wltşılı degen ataq japsırılğan sekildi edi. Bügin siz wltsızdar köşin bastap twrsız. Äñgimemizdi osı özgeriske qalay duşar boldıñız, sodan bastasaq.

— 1980 jıldardıñ basında mağan, ol kezde tarih, arheologiya jäne etnografiya institutınıñ ağa ğılımi qızmetkeri bolıp istep jürgenmin, «Qazaqtıñ birinşi därigerleri» degen kitaptı «pikir jazuıp beriñiz» dep alıp keldi. Jaqsı kitap eken, äriptesim Irina Erofeeva ekeumiz jaqsı pikir jazıp berdik. Bir qızığı, qazaqtıñ alğaşqı därigerleriniñ barlığı derlik «Alaşorda» partiyasınıñ müşeleri eken. Sodan wmıtpasam kompartiyanıñ kezekti bir qwrıltayında ortalıq komitettiñ ideologiya jönindegi hatşısı Zakaş Kamalidenov biik minberden: «Mine, osınday bizdiñ qoğamğa jau, dwşpan közqarastağı, «alaşordalıqtardı» maqtaytın kitap şıqtı! Oğan pikirdi keñestik ğılım akademiyasınıñ ğalımdarı Erofeeva men Masanov jazıp otır» dep, bizdi soydı ğoy kelip. Sonımen, ne kerek, men ömirimde birinşi ret tüsinikteme jazdım. Qazaqstan Kompartiyası Ortalıq Komitetiniñ ğılım böliminiñ bastığı atına! «Men qazaq wltşılı emespin!» dep jazamın da. Al, meni «qazaq wltşılı» dep jariyalaytındarı sol jıldarı meniñ köşpendiler turalı ğılımi kitabım şıqqannan keyin. Sonımen qatar sol uaqıtta biz «Kazahi» dep atalatın kitap jazıp, onıñ qoljazbası 1984 jılı basıp şığaruğa dayın bolıp edi. Men ol kitaptıñ jartısın jazğan bolatınmın.

Sonda meniñ atıma aytılğan bastı sın ne boldı deysiz ğoy? Meni «bwrınğı köşpendi qazaq qoğamın idealğa aynaldırğan» dep ayıptadı ğoy. Meniñ «ol qoğam artta qalğan, jaman qoğam edi» dep jazbağanım üşin, ol qoğam qanday qoğam edi, onı däl sol küyinde suretteuge tırısqanım üşin. Meniñ ol közqarasım partiya şeneunikteriniñ pikirinşe köşpendilik ömirdi idealğa aynaldırğan bolıp şıqtı. Ärine, mağan şabuıl kitap äli jarıq körmegen soñ jariya türde jürgen joq, «qara pikir» türinde jürgizildi. Mine, meniñ sol kezde ortalıq komitettiñ bayağı ğılım bölimine ekinşi ret tüsinikteme jazuıma tura keldi.

— Jañağı kitap keyin şıqtı ma?

— Iä, kesilgen, qısqarğan küyde, men jazğan bölimdersiz 1995 jılı jarıq kördi. Dälirek aytqanda meniñ jazğanımnan kirispe men birinşi tarau ğana kirdi, qalğandarın laqtırıp tastadı. «Qazaq wltşılı» degen ataq mağan osılay tañıldı.

1986 jıldıñ jeltoqsanınan keyin sol kezdegi bizdiñ instituttıñ ğılımi qızmetkeri, keyin onıñ direktorı bolğan M.Qozıbaev kompartiyanıñ ortalıq komitetine ülken jabıq hat joldap, ol hatınıñ twtas bir betin mağan arnap, «Masanov qazaqtıñ köşpeli qoğamın maqtap-madaqtap jür, ol «qazaq wltşıldığınıñ ideologı (ideolog kazahskogo nacionalizma)» dep jazdı. Keñes ökimeti kezinde meniñ basımda osınday oqiğa orın aldı...

— Aytpaqşı, sol «Jeltoqsanğa» öziñiz qatıstıñız ba?

— Qatısqan joqpın. Sebebi, Ğılım akademiyasınıñ qoğamdıq ğılımdar böliminiñ ğılımi hatşısı retinde mağan berilgen, «qızmetkerlerdiñ jwmısqa şığu tärtibin tekser, kim jwmıs ornında joq, solardı jazıp ber» degen tapsırmanı orındau üstinde boldım. Ärine, mwnday tapsırmanı alğan jalğız men emes edim. Biraq, men de, basqalar da jwmısqa kelmegenderdi jasırdıq, «barlıq qızmetkerler öz ornında otırdı» dep jazıp berdik. Al, şın mäninde Ğılım akademiyası ğimaratındağı instituttardıñ köp adamı alañğa şıqqan bolatın. Ayta ketu kerek, «tekseruşi bolıp otırğan» bizderdi de teksergender boldı. Sol sebepti de bizdiñ bir adamdı qwtqarıp qala almağanımız anıqtaldı. Ol ädebiet institutınıñ qızmetkeri edi, atı wmıtpasam Serik bolatın. Ol alañda twtqınğa alınğan eken, sondıqtan biz onı «jwmısta otırdı» dep jaza almadıq.

— Sizdiñ öziñizde alañğa barsam, barlıq oqiğanı közimmen körsem degen oy bolğan joq pa?

— Joq, şının aytu kerek, onday oy, talap bolğan joq mende. Jastardıñ tirligi ğoy degen oy ğana boldı. Ol uaqıtta… Şınımdı aytayın, barğım kelgen künde de jwmıs ornımnan kete almas edim.

— Onda sizge tarihşı retinde swraq. Aqparat qwraldarı halıqtıñ sanasına birjaqtı wğımdı tıqpalap jattı. Soğan biraz jwrt sendi de. Äsirese, sırttağılar. Siz öziñiz sol aqparattardı qalay qabıldadıñız? Kümänıñız boldı ma, bolmadı ma?

— Birinşiden, men eresek adammın, sondıqtan «Jeltoqsannıñ» eşqanday da wyımdastıruşısız, aldın-ala dayındıqsız, birden bwrq ete qalğan, qazaq jastarınıñ namısqa tigen iske qarsı jauabı ekenin jaqsı tüsindim. Ol qazaq jastarın ğana emes, qazaq halqın qorlağan is edi.

Mağan respublikanı kim basqaradı — bäribir bolatın. Biraq, mağan basqa mäsele — ökimettiñ jastardı alañnan ketiru, qudalap ketiru täsilderi principti mañızğa ie edi. Olardıñ jastardı wrıp-soğıp ketiru täsilderin adam jüregi qabılday almaytın.

Bizderdi, Ğılım akademiyasınıñ jas komsomoldarı men kommunisterin sol kezdegi Frunze audandıq partiya komitetine şaqırdı. Şaqırılğandardıñ teñ jartısı — orıs, teñ jartısı — qazaq. Aupartkom ortalıq partiya komitetiniñ nwsqauı boyınşa ne istedi deseñizşi? Olar zauıttarğa tapsırıs berip, wşı üşkirlengen temir tayaqtar jasatıp äkelgen. Endi sol tayaqtarmen bizderdi qarulandırıp, alañdağı jastarğa aydap salmaqşı. Mine, däl sol jerde konflikt bastalıp ketti! Qazaqtar ayttı: «Biz alañğa da barmaymız, basqalardıñ da baruına jol bermeymiz! Sabatpaymız jastardı!» dedi. Al, orıstar baruğa dayın twrdı. Birine-biri ayqaylau, jağağa jarmasu bastaldı. Ne kerek, qazaq jastarınıñ tabandılığı arqasında partiya serkeleri eşkimdi alañğa şığara almadı!

— Esesine alañğa qalanıñ basqa audandarınan osınday jasaqşılar kelip jattı ğoy…

— Ol ras. Biraq, Frunze audanınan emes. Men sol jerde birinşi ret partiyanıñ bilikten ayrıla bastağanın bayqadım. Aqırı halıqqa aytqanın istete almağan partiya organdarı alañğa armiyanı, soldattardı äkep tökti. Onı bärimiz kördik.

— Mümkin, soldattardı aldıru isi basqa da jwmıstarmen qatar jürgizilgen şığar.

— Bäribir, olardıñ halıqtı bwrınğıday aytqanına köndirip, aydauına jürgize almaytını, jalpı eldi basqara almaytını belgili boldı. Keyingi eki-üş jıl osı ürdisti tek küşeytti. 1988 jılı men Mäskeuge kettim. Ol jaqta jürgende bar oyım qalay kompartiyanıñ qatarınan şığu boldı. Eñ oñay jolın taptım da — müşelik jarna tölemey qoydım. Sonıñ özinde meni partiya qatarınan qumadı. Qaşan El'cin partiyanı jauıp tınğanşa resmi türde sonıñ qatarında jürdim.

Qazanday bwrqıldap qaynap jatqan, «demokratiya, demokratiya» degen Mäskeuden 1992 jıldıñ qañtarında kelgen men qazaq wltşıldığınıñ jaña tolqının kördim. Bwl tolqındı joğarğı jaq özi quattap, bağıttap, rettep, qoldap, bilikti nığaytu üşin paydalanıp otırğanın kördim. Qañtarda kelgen men naurız ayında qazaq wltşıldığın, biliktiñ sayasatın qattı sınap maqala jazdım. Bwl sayasat wltşıldıq qana emes, emigraciya tolqının tudırıp jattı. Men mwnday tolqın bizdiñ elimiz üşin ölimmen teñ dep eseptedim. Osılayşa men memleketti sınauşı jandardıñ birine aynaldım.

— Mine, osı jerde siz ben bizdiñ jolımız eki ayrıladı. Siz oqığan Mäskeude men de üş jıl oqıdım. Keyin elge oralıp, öñkey orıstardıñ işinde tört jıl jwmıs istedim. Qazaqtarday orısqa oñ közben qaraytın halıq joq. Siz aytıp otırğan jayt qazaq wltınıñ wlttıq sana-seziminiñ dür etip köterilgen, ökinişke qaray, keyin basılıp qalğan şağı edi. Siz bolsañız onıñ öñin teris aynaldırıp, jau joq jerden jau körip otırsız.

— Men bäribir öz pikirimde qalamın.

 

Mende birde-bir aspirant joq…

— Sizdiñ «Köşpendiler örkenieti» degen kitabıñızdan men olardıñ örkenieti turalı bir jaqsı, jılı söz taba almadım desem boladı…

— «Örkeniet» degen söz är jağdayda ärqalay qoldanıladı. Men bwl kitabımda Toynbidiñ «örkeniettiñ qalıptasuına onıñ jer jağdayı äser etedi» degen sözin qoldandım. Men Qazaqstanda ekonomikalıq qatınastardıñ, qoğamdıq qatınastardıñ, ömir sürudiñ, jalpı bäriniñ erekşe boluına baylanıstı eşkimge wqsamaytın örkeniet qalıptasqanın jazdım. «Örkeniet» sözi bwl jerde sol ayrıqşılıqtı beyneleu üşin qoldanılıp otır. Özin qorşağan ortanıñ resurstarın öz paydasına asıra bilu köşpendilerde biologiyalıq tür, yağni mal arqılı jüzege asırıldı. Otırıqşı elderde bolsa ol beybiologiyalıq, yağni eñbek qwraldarı arqılı iske astı. Eki örkeniettiñ arasındağı bastı ayırmaşılıq osı.
Mäsele nede? Mäsele mağan deyin eşkimniñ köşpendilerdiñ şaruaşılıq türlerin, ömir süru beynesin zerttegisi kelmegeninde. Bäri «köşpendilik degenimiz öte qarabayır, zertteuge twrmaytın, ğılımi qwndılığı joq qwrılım» dep eseptedi. Ol basqa qwrılımdarğa, mısalı otırıqşılıq örkenietine eşqanday ıqpal jasay almaydı degen pikir qalıptasıp qaldı. Keñes ökimeti de sol sebepti köşpendilerdi özine oñtaylandırudıñ, beyimdeudiñ ornına onıñ tamırına balta şauıp tındı.
Köşpendiler ömir süru üşin şaruaşılıqtıñ barlıq türin igere bildi. Egin egu kerek bolsa, egin de ekti. Al, ol kezde qazirgi Qazaqstan jerinde eginşilik tek qana reseylikterdiñ äserimen damıdı, qalıptastı degen pikir keñ qanat jayğan bolatın. Al, men olay eseptegen joqpın. Eginşilikpen şwğıldanu köşpendilerdiñ şaruaşılığınıñ işki bir türi ğana boldı. Meniñ bwl közqarasım ornığıp qalğan közqarasqa qayşı keldi. Biraq jer öñdeu köşpendiler ömiriniñ negizi bola almadı, olardıñ ömir saltı negizinen — köşpendilik, soğan layıqtalğan mal şaruaşılığı boldı.

— Bwl - sizdiñ sol kezdegi közqarasıñız. Al, bügingi kün biiginen qarasaq?

— Bügingi kün biiginen qarar bolsaq kereğar (paradoks) jağday qalıptasıp twr. Men elimizdegi köşpendiler tarihı jöninen jalğız ğılım doktorımın. Meniñ birde-bir aspirantım joq. Eşkim köşpendiler ömirin zertteumen aynalısqısı kelmeydi. 3 mıñ, 4 mıñ jıl tarihı bar bwl örkenietti zertteuge qwlşınıp otırğan bir qazaq joq. Täuelsizdik kelgeli 13 jıl ötti, özgergen eşnärse joq. Nege? Sebebi, keñes ökimeti kezinde barlığı kommunistik partiyanıñ tarihın zertteumen aynalıstı. Derbes el boldıq. Endi bäri tarihtı añızğa aynaldırumen şwğıldanıp jür. Jeke twlğalardı şekten tıs däripteumen, bwrınğı wlı memleket jaylı jazumen jür. Al, naqtı tarihtı zerttep jürgen bireui joq. Naqtı tarih qarapayım adamdardıñ qalay ömir sürgenin zertteuden, ekonomikalıq jüyeni zertteuden bastaladı. YAğni, nağız ğılımmen aynalısqısı keletin adam joq. Men sol jalğız küyimşe qalıp otırmın.

— Endigi swraq, köşpendiler örkenieti adamzatqa ne berdi?

— Nege ol adamzatqa üles berui kerek? Adamzattıñ qanday qatısı bar bwl jerde? Bwl örkeniet bizge, qazaqtarğa berilgen örkeniet. Biz sonıñ negizinde birneşe mıñ jıl ömir sürip keldik.

— Twra twrıñız. Örkeniet atanğannan keyin ol da ärbir adam sekildi artına bir närse qaldırğan şığar?

— Al siz ne qaldırğıñız keledi?

— Kez kelgen säl de bolsa adami qwndılığı, mañızı bar närse.

— Siz ben bizdiñ babalarımız öte bay tarihi mädeniet qaldırğan. Biraq, onı tüsinu üşin bizdiñ birinşiden arnayı bilimimiz bolu kerek, ekinşiden, reseylik jäne basqa da tarihtardağı qatıp qalğan qalıptardan arıluımız qajet. Qanday qalıp? Qala boldı degen. Bizde qala bolğan joq. Kitaptar, kitaphanalar boldı degen. Bizde kitaphanalar da bolğan joq. Bizde basqa tarih boldı. Basqa mädeniet boldı. Biz — köşpendilermiz. Endeşe bizdiñ tarihımız, bizdiñ mädenietimiz jaylı oylauımız kerek. Bizge ne qaldı, biz ne qaldıramız, sol jaylı. Onıñ ornına bizde kitaphana boldı ma, bolmadı ma, soğan basımızdı qatıramız. Bolğan joq kitaphana! Bizde de, Reseyde de!

— Reseydi qozğamay-aq qoyayıq.

— Jaraydı. Biz ğılımi zertteudiñ qağidaları jayında aytıp otırmız. Äñgimeniñ mänisi ne qaldırğanda emes. Biz bay tarih qaldırdıq, biraq biz onı bil-mey-miz. Jalğız adam onı tağı otız jıl zerttese de bilip şığa almaydı.

— Eşnärse bilmey otırsaq, onda bizde şınında da eşnärse bolmağan eken ğoy?

— Qalay eşnärse bolmağan? Köşpendi bolu degenimiz eñ kemi eki-üş mamandıqtı igeru degen söz. Mal jaylı tügel bilu, keñistikte ömir süre bilu degen söz. Qayda su bar, t.s.s.

— Osı jerde tarihşılar pikiri qaq jarıladı. Bireuleri bizde memlekettiktiñ barlıq şarttarı boldı deydi. Köşpeli bolsaq ta el, memleket boldıq. Endi bireuler eşnärse bolğan joq deydi. Osı kezde zañdı swraq tuadı, eşnärse bolmasa qanday küş osınşama alıp keñistikti qorğap keldi?

— Kez kelgen armiya qwmda bir ayda özi-aq öledi.

— Tek qwmda şölden emes, soğıstan da öldi ğoy.

— Problema nede, bilesiz be? Bizdiñ öz tarihımız, öz mädenietimiz bola twra biz tağı da özge jwrttıñ tarihın özimizge köşirip äkelip, sonımen ölşegimiz keledi. Stereotipke wrınamız. Resey de Qazaqstandı alğaşında armiyanıñ küşimen bağındırıp, tez arada jaulap alğısı keldi. Sonday maqsatpen şıqqan Perovskiydiñ jorığı ne boldı? Perovskiy barlıq äskerin şölde qırıp aldı. Osıdan keyin barıp Resey jaylap beketter twrğızıp, qazaq jerin birte-birte igerip aluğa kirise bastadı. Oraldağı şekaranı oñtüstikke deyin aparu üşin olardıñ jüz jılday uaqıtı ketti.

— Stereotip dey beresiz. Qalay bolğanda da äñgime nätijede emes pe?

— Klassikalıq mağınadağı memleket köşpendilerde eşuaqıtta bolğan joq. Biraq bwl köşpendilerde bilik instituttarı bolğan joq degendi bildirmeydi. Biraq bwl memlekettik bilik instituttarı emes, bwl köşpendilerdiñ erekşe bilik instituttarı bolatın. Onıñ küşi aumaqqa emes, halıqqa taraytın. Olar sırt jwrtqa qarsı şıqsa müddeleri bir bolğandıqtan birigip, qarsı şığıp otırdı. Biraq bwl ol elde memleket boldı degendi bildirmeydi. Basqa elderdegi bilik qwrılımdarı jaylı tüsinik köşpendilerge jürmeydi. Bizdiñ jwmıs solardı zertteu boluı kerek.

— Sizdiñ joğarıdağı «Qazaqtardıñ köşpendi örkenieti» kitabıñızdı oqığan adam ol qanday örkeniet boldı degen swraqqa jauap taba almaydı. Ekinşi bir «Istoriya Kazahstana: narodı i kul'turı» degen kitapta siz köşpendiler eşqanday derlik mädeni qwndılıqtar qaldırmadı, tipti ğwn degen halıq tarihta bolğan joq dep jazasız. Bwl qalay?

— Men arheologtar üşin wzaq uaqıt saqtalatın zattay qwndılıqtar qaldırmadı degenmin. Kiiz wzaq saqtalmaydı ğoy, dwrıs pa? Sondıqtan da arheologtar köşpendiler ömirin emes, otırıqşılıq ömirdi, qalalardı zertteuge qwmar. Al, köşpendiler qalada twrğan joq.

— Mümkin olar qıtay derekközderi jazğan kezde qalada twrğan şığar? Sıma Cyan, Ban Gu «qañlılardıñ, üysinderdiñ memleketi» dep jazadı ğoy.

— Qıtaylar özderiniñ şekarasınan mıñdağan şaqırım jerdegi, közderimen körmegendi bireulerdiñ aytuımen jazğan. Gerodottıñ jazğan dalbasaları sekildi. Al biz bolmağır dalbasa derekterdiñ işinen tittey de bir dän tabuımız kerek. Qıtay derekközderine süyenip birde-bir taypanıñ qayda ömir sürgenin anıqtau mümkin emes.

— Bwl sizdiñ közqarasıñız. Al, älem ğalımdarı ğwndar bolğan, Euraziyanı jaulap alğan deydi. Eki közqarastıñ ekeui birdey aqiqat bola almaydı ğoy?

— Men ğılımi oqulıq jazdım, jäne ol eñbegim ğılımi ortada tüsinistikpen qabıldandı.

— Degenmen sizdiñ kitabıñız oqulıq qoy, studentterge arnalğan…

— Men ol kitaptı jazğanda stereotipterden qwtılu kerektigin aytu üşin jazdım, özimizdiñ erekşe, eşkimge wqsamaytın tarih, mädenietimizdi aytu üşin jazdım.

— Siz osı eki mäsele jaylı bir swhbattıñ üstinde osımen üşinşi ret aytıp otırsız, biraq onıñ ne ekenin mağan tüsindirip bere almadıñız. Tipti «biz ol bay tarihtı qalay zertteudi de bilmeymiz» deysiz. Ekinşiden siz «saqtarğa, üysinderge tañılıp jürgen qwndılıq, mädeniet» deysiz. Şın mäninde sonda ol kimdiki, bileyik te bärimiz, onı nege aşıp aytpaysız? Basın bastağan soñ ayağına deyin jetu kerek qoy.

— Men tüsindireyin ne aytqım kelgenin. Qıtay derekközderi bar. Arheologiyalıq zattay derekter bar. Mine, osı zattay derekterde «mınau saqtardiki nemese üysinderdiki» degen söz joq qoy. Biz qıtaydıñ ba, basqanıñ ba, bir ğalımınıñ aytqanın alamız da saqtiki iya üysindiki deymiz. Eger ol metaldan, farfordan jasalsa men onı köşpendiler jasağan joq dep tike aytamın, olar onı satıp alğan. Al, süyekten, teriden jasalsa köşpendiler jasağan deuge kelisuge boladı. Bizdiñ arheologtar bolsa osı mañnan tabıldı ma, bwl mañda saqtar ömir sürgen be, yağni mwnı tek saqtar jasağan deydi. Men onımen kelise almaymın.

— Al, wrpaqtar sabaqtastığı degenge qalay qaraysız, saqtar, üysinder eşqayda auıp ketken joq qoy. Äsirese, Ertis pen Edildiñ arasındağı el jaylı eşqanday derekter joq. Al, ol jerde halıq ömir boyı twrıp keldi ğoy.

— O-o, siz ülken problemanı qozğap otırsız. Äñgimeniñ özi olar jaylı derekterdiñ bolmauında ğoy. Tek arheologiyalıq zattar ğana bar, ol zattardıñ bäri köşpendilerdiki emesi belgili. Men sondıqtan nomadizm institutın aşu kerek dep jürmin.

— Instituttı qalay aşu kerek deysiz, zertteytin qwraldarıñız joq, jazba, qazba derekközderiñiz joq?
— Iä, olar joq. Bizge ekonomika, ekologiya, mädeniet, fol'klor, basqa da salalar, eñ aqırı rulıq-taypalıq qatınastar arqılı zertteytin institut kerek.
— Qazaq tilin bilmeytin Masanovtıñ fol'klor arqılı zertteudi aytuı tipti qızıq. Al, sol fol'klorda äli künge deyin sırı aşılmağan, keyde sırı endi aşılıp, filologtarğa kömektesip jatqan sözder bar.

— Men özime kelsem ekonomikanı aytıp, sonı aynaldırıp jürmin. Al, endi meni fol'klor arqılı tolıqtıratın adam käni, qayda sol qazaq tilin biletin aspirant?

— Onda nege Nwrbolat Masanov özi qazaqşanı üyrenip almaydı?

— Üyrener edim, tek men özimnen basqa eşkimge bwl taqırıp kerek emesin kördim de Mäskeuden kelgen soñ sayasattanuğa auısıp kettim. Eger eñ bolmağanda bir aspirant kelip «mağan jetekşi bolıñızşı» degende men köşpendilerdi zertteuşi küyimde qalar edim! Tipti jetekşi bol demey-aq qoysın. Eger siz mağan osınday bir aspirant tauıp berseñiz bwl tamaşa bolar edi. Bwl bolaşaq mekteptiñ negizi bolar edi. Ol meni qazaqşağa üyreter edi, men oğan ekologiya, ekonomika jağınan kömekteser edim. Biraq 10 million qazaqtıñ işinen onı zerttegisi keletin äli bir adam şıqqan joq! Endi siz mağan aytıñızşı, nağız patriot men be, joq öziniñ tarihın jöndep zerttegisi kelmeytin, Resey tarihına aparıp tañğısı keletin basqalar ma? Men bizdiñ tarih bwl özgeşe bölek tarih, zertteyik desem mağan qarsı «sen qazaq tilin bilmeysiñ» degen kinä tağa bastaydı. Sizdiñ de aşıq kinä taqpasañız da sonday oyda ekeniñizdi sezip otırmın.

— Men kinä tağuğa äli jetken joqpın.

— A-a, äli jetken joqsız ba? Oğan deyin men sizge, sizderge kinä artıp jatırmın, kördiñiz be?

 

Qazaq qoğamınıñ auruın aytqanım üşin meni qazaqtar jek köredi

— Siz qazaq tiliniñ bolaşağı joq dep, onı öli tilderdiñ qatarına qosıp qoyuıñız arqılı jaman dañqqa ie boldıñız. Osı söziñizdi negizdep ketiñizşi.

— Är til sol tildi qoldanuşı halıqtıñ qwralı. Qazaq tili — keşegi köşpendilerdiñ tili. Orıs tilinde jılqınıñ tüsi jaylı 5-6 söz bolsa, qazaq tilinde 500-600 söz bar. Orıs tili agrarlı, äri qalalanıp kele jatqan til. Qazaq tili ol deñgeyge jete alğan joq. Jäne bügingi kün talabına say etu öte qiın boladı. Öte! Äzir ol oğan dayın emes. Dayın bolu üşin ne isteu kerek? Birinşi, barlıq älemdik ğılımi bilimniñ bärin qazaqşağa audaru kerek. Sonda intellektual'dıq, ziyatkerlik orta payda boladı. Ol üşin infraqwrılımdar jasalıp, naqtı isterge köşu kerek.

Meni sınauşılar jañağıday aytqan sözimdi köredi de, mınaday aytqan wsınıstarımdı körmey qaladı. Men sonday-aq barlıq sözge birdey qazaqşa balama tauıp, qoldan söz nemese termin jasauğa da qarsımın. Nege? Qoldan jasalğan jasandı söz köbinese sözdi tüsinudi kürdelilendirip, qiındatıp jiberedi. Al, ol kerek pe bizge?

Men qazaq qoğamınıñ auruın aytqanım üşin meni qazaqtar jek köredi. Nege onda olar därigerlerdi jek körip ketpeydi? Bwl — meniñ qazaq ziyalılarına ökpe artuımnıñ tağı bir sebebi. Olar tıñday bilmeydi.

— Nwreke, äñgime ne aytuda emes, qalay aytuda ğoy. Janı aşıp aytu bar, tabalap aytu bar. Sizdi tabalap otır dey almaymın, öytkeni tek dwşpan ğana tabalaydı, al, siz qazaq halqınıñ jauı emessiz dep bilemin. Biraq, siz üzildi-kesildi aytasız, al, olay söylegen adamnıñ jartı sözi qate boladı.

— Men bwnıñızben kelisemin. Kördiñiz be, siz ekeumiz til tabısa bastadıq.

— Siz qazaqta qala bolğan joq dediñiz.

— Bolğan joq. Boldı degen sözdiñ bäri beker.

— Jaraydı, Europanı jaulap alğan ğwndar tarihta bolğan joq degen adamdı, älem ğalımdarı bir jaq, bir özi bir jaq bolğan adamdı men jeñe almaspın... Kelesi swraq, siz nege azamattıq qoğam qwru jağındasız?

— Älemde tegine qarap wlt jazu tek KSRO-da boldı. Franciyada bäri francuz eliniñ azamattarı, kim bolsañız da. Zidan — şıqqan tegi arab. Etnikalıq aparteidten arıluımız kerek. «Qazaqstandıq» dep jazılu kerek, boldı, bitti.

— Nwreke, siz Franciya men Qazaqstannıñ ayırmaşılığın tamaşa bilip otırsız, biraq aytpaysız. Franciyada twratındardıñ bäri qay tilde söyleydi?

— Francuz tilinde.

— Äp, bärekeldi! Bizde de halıqtıñ bäri qazaqşa söyleytin, özin şın mäninde «francuzbın» degen siyaqtı «qazaqpın» deytin bolsın, sosın «qazaqstandıq» dep jaza bereyik, eş qarsılığım joq.

— Im-m… Biraq, birden orıs tilin kerek emes dep, halıqtıñ jartısın ekinşi sorttı adamdar etip tastauğa bolmaydı ğoy.

— Nwreke, mäseleni olay qoyıp otırğan eşkim joq, siz onı da jaqsı bilesiz. Bizdiñ aytarımız — qazaq tilin bil. Boldı! Barlıq älem elinde bar talap. Jañağı öziñiz ülgi etip otırğan Franciyada da, Izrail'de de, barlıq elderde solay. Sizderdiñ sorlarıñız nede, bilesiz be? Sizder özderiñizdiñ üyrenşikti ömir qalıptarıñızdı bwzbas üşin ğana bükil wlttıñ tilin, tağdırın qwrbandıqqa şalıp otırsızdar. Jalqausızdar! Til üyrengileriñiz kelmeydi. Sizder jağday osı küyinde qala bersin deysizder, al, tili qwrıp jatır ma, til qwrığan soñ qazaq degen wlt ta qwri ma, oğan bas auırtqılarıñız kelmeydi.

— Jaqsı, men sizdiñ aytqandarıñızdı qabıl alamın... Tek qazaq tilin bwyrıqpen kirgizuge bolmaydı. Memleket öz qolına alu kerek qazaq tilin tegin üyretudi. Memleket adal bolsa, biz de oğan adal bolamız. Men aytqandı memleket istese, sosın onıñ aytqanın men istemesem, sol kezde mağan keliñiz! Sondıqtan qazaq intelligenciyası qazaq tilin damıtu üşin ne isteu kerek, sonı oylansın. Al, onıñ, keşiriñiz meni, oylaytınday miı joq!

— Men öz basım oppoziciya sınağanına qarsı emespin, biraq jalañ sınağanına, naqtı eşnärse wsınbağanına qarsımın.

— Men wsınıp jatırmın.

— Men jalğız sizdi aytpaymın. Jalpı oppoziciyanı aytamın.

— Bwl kinäñizdi de qabıl aluğa mäjbürmin: olar memlekettik organnan şenge bas wrudı alıp keldi. Mağan sınnıñ özin ölşemmen aytıñız deydi. Men «mağan sınağandı Nazarbaev qoydıra almağan. Sender qoydıramın dep otırsıñdar ma» deymin.

— Sol oylarıñızdı, sınıñızdı aytıp jürsiz be?

— Aytıp jürmin, tek tıñdamaydı ğoy, tıñdamaydı…

Äñgimelesken Ömirzaq AQJIGIT,“EVRAZIYA-KZ”.05.08.2005

Abai.kz

25 pikir