Jeksenbi, 24 Mausım 2018
Alaşorda 1427 4 pikir 9 Qañtar, 2018 sağat 10:41

Orıstı jiıp el qılğan – varyag-qıpşaqtar (jalğası)...

(Jalğası. Bası mına siltemede)

Endi, slovenderdiñ osı varyagtardı bilikke şaqırularınıñ sebebine kelelik. Jılnamadan bizder slovenderdiñ varyagtarğa kelip: «Pridite k nam na knyajenie, vladeyte nami, zemlya u nas obil'na, no naryada u nas netu» degenderin oqimız.  Orıs zertteuşileri bwl jerdegi «naryad» degen sözdi «poryadok», yağni, tärtip dep tüsindiredi.  Bizdiñşe, naryad degenimiz sän-saltanat bolmaq.  Osılay bolğanda, naryad degen söz  ceremonial, yağni, han köteru tärtibi degendi bildiredi. YAğni, slovenderde han äuleti bolmağan soñ, eşqanday  da,  «naryad» ta bolmağan.  Ejelde, han äuletinde taq kiesi boladı degen wğım bolğan. Taqtıñ kiesi bolsa, onda, sol taqtağı patşağa bağınğan halıqtıñ da kiesi bolmaq.  Orhon jazularında sir-qıpşaq Tonıkök, türiktiñ birinşi qağanatı jöninde aytqanda: «Olar öz arasınan qağan taptı» dep aytadı.  Bwl jerde taq kiesi bolmadı degen wğım jatır, sondıqtan bwl qağanat qwladı degendey.  Qwtlwğtı qağan qoyıp, oğan sir-qıpşaqtardıñ kieli han äuletiniñ   Elteris atağın laqabı retinde berip,  eldi özi bilegen Tonıkök arı qaray: «...men özim bilikti Tonıkök ielik etpesem, men joq bolsam,  Qapağan-qağan türik esir jerinde Bod ta, halıq ta, adam da, el iesi de joq bolğan bolar edi» deydi.  Bwl jerde Bod dep taq kiesi aytılıp twr.  YAğni, Tonıkök han äuletine jatpaytın teksizdi qağan qoysa da, quırşaq qağan saylap el bilegen öziniñ  boyında taq kiesi bolğanın aytıp twr. Tonıköktiñ Aşide äuleti ejelgi Kay Oseden'niñ  (aşide-oseden') äuleti ekenin aytqan edik.  Osını, Aşide jönindegi: «Ertedegi bir qağannıñ äuleti» degennen wğamız. Tonıköktiñ tañbası üşbwrış bolğan.   Aşide äuletiniñ tört aşa tañbasın bizder ejelgi YUeçji-Kuşan (aday-qıpşaq) patşasınıñ altın teñgesinen köremiz. Mine, özderinen han saylasa taq kiesi bolmay tozarın bilgen slovender Kay äuletiniñ ökili dep Ryurikterdi taqqa şaqırğan bolsa kerek.  Orıstar taq kiesi degendi  «pomazannıy na carstvo» deydi.   YAğni, olarğa patşalıq qwruğa qwdaydıñ batasın alğan adam kerek boldı.  Olardıñ wğımında onday bata tek monarhtar äuletinde ğana bolğan.  Orıs jılnaması varyagtardı «nahodnik» deydi.  YAğni, «tabıldı» degen söz.  Qazaq şejirelerinde jar tübinen tabılğandar jönindegi äñgime jii kezdesedi.  Osı tabılğandar mindetti türde tekti bolıp şığıp jatadı. Mäselen, «Manas» jırındağı Boqmwrınnıñ tabılğan bala (nahodnik) ekeni belgili. Alay da, Köketay han ölerinde Boqmwrınnıñ han boların aytıp, mwrager etedi. Eger de, Boqmwrın teksiz jetim bolsa, onı eşkim de han saylamas  edi.  Anığında, Şıñğıs hannıñ babası Bodanjar mañqanıñ äkesi de (bayaut-mwğal) tabılğan bala edi.  Sondıqtan da, odan tuğan balaların  Alan ana Köketay han siyaqtı: «Olar erteñ han boladı»  deydi.  Bodanjardıñ «mıñğaq» degen qosımşa atı Boqmwrınğa mağınalas «mañqa» degendi bildiredi.  Demek, bizderdiñ babalarımız patşa wrqına til men köz timesin dep olardı osılay atağan. Qırğızdardıñ bizdi «mañqa qazaq» deytinderi – patşa qazaq dep jalbañdağandarı boladı. Orıstar da, bizderdi qırğız atağanda «kirgiz-kaysak» dep patşalıq tegimizdi aytıp, naq qırğızdı «dikokamennıe kirgizı» dep, olardıñ  patşalıq saqtardıñ  wrpaqtarınıñ qasında  jabayı halıq ekenderin aytqan.

Köptegen zertteuşiler orıstıñ tarihşısı Tatişev köldeneñ tartıp, Ryuriktiñ tegin slavyanğa jazğandağı «Ioakim jılnamasınınıñ» jalğan qağaz ekenin aytadı. Tatişevtiñ özi bwl qağazdı «hudoe pis'mo», yağni, «arıq qağaz» dep aytqan. Bwl jılnamanıñ payda bolu tarihı, aqiqatı  öte kümändi bolğan soñ, ukrain tarihşısı Aleksey Toloçko Tatişevtiñ jazbalarına zertteu jürgizip «Ioakim jılnamasınıñ» jalğan qağaz ekenin däleldep bergen. (I. Danilevskiy).  Bizder talay jerde dala auız tarihınıñ derek beruindegi şejirelik täsildi aytqan edik.  YAğni, şejirelerde simvoldıq twlğalardıñ bar ekeni jöninde.  Mäselen, joğarğı aytılğan şejirelik Müyizdi, Ökireş degenderimiz tarihi twlğalar emes,  qıpşaqtar  pen naymandardıñ tübiniñ turandıqtar ekenin bildirip twrğan şejiredegi simvoldıq twlğalar boladı.  Bwnday simvoldıq twlğalar tärtibi är eldiñ şejiresinde de, jılnamasında da kezdesedi.  Osımen qatar şejire men orıs jılnamalarında jasırın mağınalar da kezdesedi. Onıñ üstine, orıs jılnamalarına qıpşaqtardıñ zor äseri bolğanda. Mısal üşin «Alpamıs» jırın alalıq.  Zındanda, yağni, qazılğan orda  jatqan Alpamıstı eşki aydağan Keyquat (Kay Kuvad patşa) eşkilermen asırap bir küni şwñqırdan şığuına sebepşi boladı.  Bwl jerde qazaqtı qoy emes, eşkimen nege asırağan?  Onıñ mänisi mınada.  Qazaqta: «Erte-erte ertede, eşki jüni börtede» degen söz bar. Bwl jerde Ferğana añğarınıñ jalğız qaqpasınıñ aldındağı Mırzaşölde jayılıp jürgen tübitti eşki jöninde aytılıp twr. Börte degeni Mırzaşöldiñ biik bwtaday börte-jusanı.  Jayılğanda tübiti börte-jusanğa ilinip qalatın eşkimiz qazir angor atalatın ejelgi qañlılardıñ eşkisi boladı. Şıqqan jeri Ferğana añğarı bolğandıqtan angor atalğan bwl eşkiler kai-kañlılarmen birge Kişi Aziyağa ketip, qazir sol jaqta (Türkiyada) ösiriledi.  Ankaranıñ eski atauı Angor – Ferğana añğarın aytıp twr.   Alpamıstıñ tarihınan bizder basına qater töngende ejelgi jaulasqan otırıqşı ariyler men köşpendi ariylerdiñ, yağni, turandardıñ   aqırında birigip birine-biri qoldau körsetkenderin wğamız. Keyin, Alpamıs Keyquattı Iran (arian) tağına otırğızadı.  Öştesken jau eposta qalmaq bolsa, tarihta solardıñ ataları ğwn-qıtay edi.  Estemi, Bumın, Möde, Külteginniñ tübiniñ qıtay ekenin ğalamtordağı «Şıñğıs handı türik qılğan Raşid ad-din» attı maqalamızdan da bile jatarsızdar.  Sonımen, Alpamıstıñ zındanı da, qamalğan qazılğan orı da,  «Qaraqan tauda qamalım» degendegi Vara-Kangha qamalı boladı.  Negizinde, «Alpamıs» jırınıñ mağınası öte tereñ.  Osını arğıqazaq mifologiyası  ğılımınıñ atası Serikbol Qondıbay ğana tüsine alğan. YAğni, Wltan qwldıñ tarihı, qañlı-qıpşaqtar Ergene qoñğa ketkende, älemdi teksizderdiñ bilegenin aytıp twr. Osı siyaqtı, orıs jılnamalarında da jasırın mağınalar men simvoldıq twlğalar tastalğan. Orıstıñ wlı aqını Aleksandr Puşkin de: «Ertegi jalğan, alay da, onda meñzes bar» degen edi. Endi, qıpşaq teoriyasınıñ twrğısınan orıs jılnamalarındağı osı meñzesterdi taldalıq.

Varyag mäselesin zertteuşi I. Vışegorodcev «Ioakim jılnamasındağı» Ryuriktiñ slavyandıq şeşesi degen Umilanıñ atın «umolyat'», yağni, jalbarınu degennen bolğan añızdıq esim ekenin aytadı.   YAğni, slovender varyagtarğa taqqa otıruğa jalbarınğan degendi  bildirip  twrğanın aytadı.  Bizdiñşe, bwl Umila degen esim «umolenie» emes, Umay ananı eske salıp twrğanday. Bizder bwrındarda basına üşbwrıştı täj kigen Umay ananı atası qıtay ğwn-türiktiñ emes, qıpşaqtıñ simvolı ekenin aytqan edik.  Mäselen, şejirelik atası qıtay ğwn-türik bolğan Bilge qağannıñ bitiktasında şeşesin aytqanda: «Umay tekti anam» deydi. YAğni, bwl jerde aşina-qıtay (a+sina) Bilge qağan anasınıñ qıpşaq ekenin aytqanı edi. Jäne de, türik degen etnonimniñ bastapqı nwsqası «turkut» - turdıñ köti», yağni, anadan turandıq degendi bildirse kerek degen de edik. Sondağı orıs jılnamasında türik bitiktasındağı siyaqtı, Umila degen esimde «Umay tekti anam»  degen meñzes bar.  Osıdan bolar, varyag mäselesin jete zerttegen orıs tarihşısı Igor' Danilevskiy Ryurik äuletiniñ anadan «polovcı», yağni, qıpşaq ekenin aytadı. Osımen qatar, Igor' Danilevskiy: «Ryurik kim bolsa, ol bolsın, biraq ta, sloven bolmağan» deydi.  Normanğa da tartpaydı.  Al endi, ryurikoviçterdiñ kümisterinen bizder qıpşaqtıñ twmar tañbasın eki jerden köremiz.   Osı äyel jatırınıñ simvolı üşin Vara qamalın salğan Iemniñ atı Umay anağa aynalıp ketken bolsa kerek.  Adaydağı Jemeneydiñ bastapqı atauı Iem eney bolğan dep oylaymız.   YAğni, Iem eney degenimiz üşbwrış tañbanıñ bir atauı bolsa kerek. Şejire derekterindegi Jemeneydiñ laqab atınıñ Bwzau bolğanı da qasietti siır ananıñ wlı, mañdayında üşbwrıştı tañbası bolğan  qara bwqanı eske salıp twr.  Ferğana añğarınıñ äbden qalıptasqan pişininiñ  üşbwrıştı ekenin kartadan köruge boladı. Mäselen, Enisey özeniniñ atın Atambaev qırğızdardıñ qoyğanın aytadı. Bizdiñşe, Eniseydiñ bastapqı qıpşaqtıq nwsqası Ene say bolğan.  YAğni, bwl özenge de Ergene, Vara Kangha sayınıñ bir atauı berilgen. Qırğızdar bolsa, Ene say degenniñ ne ekenin de bilmeydi. Al endi, Vışegorodcev aytqan «umolyat'» degen söz Ryuriktiñ ağayını degen Sineustıñ atında jasırınğan deymiz.  YAğni, Sineus degen esimniñ qıpşaqşa aytıluı Saniyaz bolğanda, bil esim birneşe märte tağzım etu degendi bildiredi.   YAğni, san – neşe märte, niyaz – tağzım etu, çelobitie.  Ryuriktiñ ekinşi ağayını Truvordıñ atı Twrar esimin eske salıp twr. YAğni, bwl esimde «jalbarınsaq bilikke kelip twrar» degen wğım jatqanday.  Al endi, Ryuriktiñ atası degen knyaz' Gostomısldıñ esimi «gost' mosol» degendi eske salıp twr. YAğni, masıl qonaq degen wğımda. Qonaqqa şaqırıp moynımızğa otırğızdıq degendey. Mosol dep jambas jilikti aytadı. Al endi, qıpşaqtardıñ saltında jambas jilik eñ sıylı qonaqtıñ sıbağası boladı.  Tipti, «jalğan qağazdağı» Ryuriktiñ äkesi degen Goclavtıñ atı da Vara-Kanghanı aytıp twrğanday. Ryurik jöninde fil'm şığarğan Mihail Zadornov keybir derekterde Goclav degenniñ   Gotislav  dep berilgenin aytadı.  Joğarıda aytqanday, goti, koti degenimiz qamal bolğanda, bwl esim Gotislav – slavnaya krepost' Vara-Kangha degen mağına beredi. Osımen qatar orıstıñ YAroslav degen esimi «slavnıy yar» degendi bildiredi.  YAr degennniñ jar, or ekeni belgili. Al endi, Gostomısl, yağni,  Gost'mosol  degeni «jambas qonaq» degen mağına berip twrğanday.  Ryuriktiñ boyarları degen Askol'dimiz -  Asqar (tau), Dirimiz - Dür, yağni, Tur bolmaq.

Mine, bwnday  joramaldarsız-aq,  tañbalar men şejireniñ negizinde Ryuriktiñ  qıpşaq bolğanın  däleldep berdik deymiz.  Ryuriktiñ tübin orıstıñ Lomonosov siyaqtı ğwlamaları tüsine almağandı nadan orıs qaydan tüsinsin?  Orıstardıñ tüsirgen «Russkiy kaganat» attı fil'minde Ryuriktiñ zamanınan qalğan  qış kirpişke basılğan  üşbwrış twmar tañbanı bizder anıq köremiz. Alay da, orıs tarihşısı bwl tañbağa «jaña qaqpağa qarap twrğan qoy siyaqtı» qarap qaldı da, läm-lim dep eşteñe ayta almadı.   Varyagtardıñ qıpşaqtar ekenderi jöninde arabtardıñ, parsılardıñ, qıtaydıñ, ejelgi orıstardıñ  derekteriniñ negizinde monografiyalıq eñbek jazuğa bolar edi.  Mäselen, Biruni arab eliniñ geografı Al'-Maşannıñ Kangdizdi (Kanghanı) nol'dik meridian retinde alğanın aytadı. Demek, ertede bwl Vara-Kangha qamalınıñ geografiyalıq ornı da belgili bolğan.  «Skazanie o Mamaevom poboyşe» attı derekten orıs zertteuşileri varyag degenderdiñ qıpşaqtar ekenderin bayağıda wğıp qoyğan sıñaylı. Alay da, olardıñ şovinistik sasıq kökirekteri osını moyındatqızbay otır.  Orısta patşa atağın eñ alğaş alğan Qaharlı Ivan taqtağı ryurikoviçterdiñ soñğısı edi. Osıdan keyin orıstıñ tağına qayın jwrttan, nağaşı jwrttan öñşeñ köldeneñ kelgen teksizder otırıp, Romanovtar äuletin qwrıp, aqırında halıqtıñ qaharına wşırap qırılıp qaldı.  Olarda taq kiesi bolmadı.

Keybir orıs zertteuşileri Resey prezidenti Vladimir  Putindi, Ryuriktiñ näsili  knyaz' Mihayl Tverskoydıñ wrpağı ekenin aytadı. Onıñ atası Spiridon - Mihail Tverskoydıñ wrpağı admiral Putyatinniñ wlı deydi.  Jäne de, knyaz' Mihail Tverskoydıñ saqtalıp qalğan portretindegi bet-älpeti men Vladimir Putinniñ bet-älpetinde tañğajayıp wqsastıq bar ekenin aytadı.  Osımen qatar, Putinniñ köziniñ tüsi slavyandıq kökşil emes, qıpşaqtıq jasıl swr tüsti kelgen.  Putyatin degen atı-jönniñ Putinge aynalıp ketui ğajap emes. Mäselen, qazaqta Ablez degen esim Abulgaziz degenniñ qısqartılğan nwsqası boladı. Osı siyaqtı, Spiridon Putyatinniñ atı-jöni qısqartılğan nwsqanı alıp Putinge aynalıp ketui äbden mümkin.  Al endi, onıñ  Vladimir degen esimi qıpşaqtıñ Wlatemir degeninen qalğan.   YAğni, qattı şınıqqan qwrış bolat temir degen söz. Qazaq şejiresinde Wlatemir naymandardıñ bir atası boladı. Vladimir Putinniñ boyında ülkendi asa qwrmetteytin, sıylaytın, qıpşaqtarğa tän qasiet bar ekeni belgili. Ol kisiniñ bwl qasietin bizder elbasımızben kezdesken kezinde anıq bayqaymız. Ärqaşan elbasımızdıñ sözine qwlaq asıp twradı. Al endi, keşegi Atambaevtıñ atası degen Manas jöninde Şoqan, onıñ ata-anasın sıylamağanın aytqan. Tipti, Manastıñ esirip, äkesiniñ malın aydap äketkenin de aytqan edi. Qırğızdıñ tübi -  aruağı bölek dep atalarımız aytqan sarmattıñ Azıq taypası boladı. Qıpşaqtarğa jatpaydı.  Ertede olardı (azıqtardı) az, as, asiy dep qıtay derekteri tañbalağan.  Manas degenimiz man+az degen eki sözden qwralıp, azıq adamı degen mağına beredi. Azıq (yazig) atauı qırğızda, qazaqtardağı qıpşaq atauı siyaqtı saqtalıp qalğan. «Altınşı äjem qalmaqtıñ qızı edi, mümkin soğan wqsauım» dep Säbit Mwqanov aytqanday, bizdiñ babalarımız atası qıtay ğwn-türiktermen miday aralasıp, solardıñ qızdarın alıp nağaşıdan jartılay mongoloidtıq bet-älpetti qabıldasa, kezinde evropeoidti bet-älpetti bolğan sarmattardıñ bir böligi de, ğwn-türikter siyaqtı atadan qıtay bolıp süyek-şatısqa  tüsken. Sondıqtan da, qıtaydıñ şejirelik dästürinde qırğızdar qıtay generalı Lı Linniñ wrpaqtarı retinde körsetilgen. Qırğızdıñ bet-älpetiniñ mongoloidtığı qazaqtardikinen basım bolğanı osıdan deymiz. Qaytkende de, ğwn-türikter men qırğızdar qıtaylarmen tikeley süyek-şatısta bolıp mañğol tektes bolğan.  Mäselen, Külteginniñ saqtalıp qalğan müsinin qarañız, barıp twrğan sinid-mongoloid, qıtay da, qıtay. Al endi, qıpşaq-qazaqtardıñ atasınıñ qıtay bolğanın eşbir şejire derkteri aytpaydı. Qazaqtardıñ özderiniñ şejirelik dästürinde qaybir ata bolsın, onıñ şeşesiniñ qırğız, qalmaq, qaraqalpaq, qoñırat, orıs, sarı üysin, türkimen qızdarı bolğanı ğana aytıladı.

Endi, Ergene qoñ, Vara-Kangha jöninde birer söz. Raşid ad-din mañğoldardıñ bir taypası qattı qırğınğa wşırağan soñ, osılardan Qiyan men Nüküzdiñ Ergene qoñğa ketip qalıp jasırınğanın aytadı.  YAğni, Qiyan men Nüküzdi mañğol dep aytıp twr.  Al endi, Ergene qoñ oqiğasınıñ türkilik nwsqasında mañğoldar atalmaydı. Ergene qoñğa Qayan men El hannıñ jieni Toğız ketedi (toh+uz, tohar). Raşid ad-dinniñ mañğoldardı aytqanınıñ mänisi mınada. Şıñğıs han Kök Mañğol Wlısın qwrğannan keyin, barlıq qiyat-qıpşaq, sonıñ işinde nayman, kerey, jalayır, oñğıt-uaq t.b, jäne de mançjur, oyrat taypalarınıñ mañğol atanuı mindet bolğanın aytpasa da, tüsinikti.  Mine, qazirgi Mañğol üstirtinde qalğan oyrattardıñ, tañğwttardıñ, tibettikterdiñ, keybir orman halıqtarınıñ  mañğol atanuı osıdan bolğan. YAğni, Şıñğıs hannan jüz jıl keyingi Gazan hannıñ twsında ärine barlıq köşpendi halıq mañğol atanıp jürdi. Sondıqtan da: «senim bildiretin adamdardıñ aytuınşa» dep Ergene qoñ jöninde söz bastağan Raşid ad-din, sol senim bildirgen saray adamdarınıñ auızınan mañğoldardı jazıp ketti. Al endi, Şıñğıs hannıñ şıqqan tegi mağoldar han twqımı Qayannan emes, Raşiden aytqan Nüküz ben türkiler aytqan Toğızdıñ (jien) wrpaqtarı boladı. YAğni, han äuletine jien. «Qwpiya şejirede» aytılğan bayauttardıñ da Ergene qoñnan şıqqandarı anıq.  «Oğıznamede» Raşid ad-din mağol degendi «moval» deydi. YAğni,  bwl sözdi estilui boyınşa jazğan. Äbilğazı bolsa, «munol» söziniñ aytıluı qiın bolğan soñ bwl ataudıñ «mugul» dep aytılıp ketkenin jazğan.  Jäne de, «mun» söziniñ qayğı ekenin aytadı (mwñ). Bwl sözdiñ aytıluınıñ qiın bolğanı, bastapqı nwsqasında bizdiñ «ñ» ärpimiz bolğan soñ deymiz. Sondıqtan da, Raşid ad-din «moval» dep, Rubruk «moal» dep bwl sözdiñ bastapqı «mwñal» nwsqasınıñ estiluin jazbalarında barınşa keltirgen. Eger de siz moval dep te, moal dep te aytsañız «mwñal» sözi estiletini haq. Osımen qatar Raşid ad-din «moval» atauınıñ mağınasın: «Ärqaşan da mwñdı (mwñlı) bolıñdar» dep tüsindirgen. Mwñal degenimiz osı boladı. YAğni, mwñlı bolğandar, mwñdı alğandar. Al endi, Äbilğazınıñ aytqanınday, munoldıñ mugul bolıp ketkenin bizder şejire derekterinen de köremiz. Onda Mwñal ruınıñ atı Mwğal dep jazılıp jüredi. Qadırğali Jalayır da, Äbilğazı bahadür han da munol degenniñ mugulğa ayanalıp ketkenin täjik (parsı) tilinen bolğanın aytadı. Olardıñ tilinde «ñ» ärpi joq. Sondıqtan da, kezinde Şağatay wılısınıñ şığısında qwrılğan memleket solardıñ tilinşe Moğolstan (mwğalstan) atalğan.  Ejelde mwğal atanıp jürgen mwñaldar osı Şağatay wılısınıñ jerinde köşip-qonıp jürgen. Mäselen, Asqaq Temirdiñ  şejiresinde Sozaqtan Mağol, odan Asqaq Temir dep aytılğan.  Bwl jerdegi Sozaq degeni su saq (aday), mağol degeni mwñal boladı.  Sonda, «Qwpiya şejiredegi» «bayaut-maalih» degenimiz bayaut-mwñallıq, yağni, qazirgi tañda Kişi jüz qwramında Şıñğıs hannıñ tañbasımen jürgen Baywlı Mwñal bolmaq.  Mañğol elinen oralğan ğalım, tarih ğılımdarınıñ doktorı Zardıqan Qinayatwlı marqwm, Şıñğıs hannıñ babası Bodanjardıñ osı bayaut-maalihtiñ jigitinen ekenin aytıp ketken edi. Al endi, Bodanjardıñ «nwrdan jaraldı» degenderi, ğalım aytqanday, bar bolğanı ideologiya ğana. Raşid ad-dinniñ moval-mağol-mwñal atauınıñ mağınasınıñ «ärqaşan da mwñlı bolıñdar» (mwñ alıñdar) degendi bildiretinin «Qwpiya şejire» de rastap twr.  Raşid ad-din «Oğıznamede» moval söziniñ mağınasın tüsindirgende, olardıñ ağayını degen Oğız hannıñ: «Ärqaşan da mwñlı bolıp, ittiñ terisin jamılıp, qwstıñ etin ğana jep, eşqaşanda Türkistanda (turanda. Q.Z.) körinbeñder!» degen sözderin keltiredi. Oğız han atağan moval söziniñ  mağınası osı deydi. Al endi, «Qwpiya şejirede»  Şıñğıs hannıñ babası Bodanjardıñ ağayındarımen sıyıspay düzge ketip (quılıp), tek qana qwstıñ etimen qorektenip jürgeni aytıladı. Mañğıstauda jürgen kezderimde qwstıñ qaytqan, kelgen kezinde olardıñ  aspandağı tobırınan künniñ közi körinbey ketetinin bayqağan edim. YAğni, Adaylardıñ qazirgi qonısı  qısı-jazı qwstıñ eñ köp jüretin jeri boladı. Jäne de, mifologiya Asqaq Temirdiñ aqquğa küykentay salğanın estigen qıpşaq Asan qayğı Bäydibekpen birge kelip: «Aqqu – qanattı qwstıñ töresi, beybitşilik beynesi» dep, aqquğa küykentaydı  salmauın eskertken dep aytadı.  Qarşığasın salıp qaz-üyrektiñ  mamığın qarşa boratqan Bodanjardıñ endi bir wrpağı Asqaq Temir, ärine, aqqudıñ etin jeu üşin oğan küykentayın salğan edi. Şıñğıs hannıñ ata-tegi jöninde tolığıraq ğalamtordağı «Şıñğıs han - Aday ruınıñ wrpağı» attı maqalamızdan bile jatarsızdar.

Keyingi zertteulerden bizder Ergene qoñğa ketkenderdiñ orıs jılnamalarındağı polovcı men peçenegter ekenderin wqtıq. YAğni, Qayan, Qiyan degenimiz polovcılar, Nüküz, Toğız degenimiz peçenegter. Peçeneg degenderimiz şejiredegi Sozaq, yağni, su saqtarı boladı.  (A. Abdrahmanov. «Qazaqstan etnotoponimikası». Ğılım-1979 j). Añızda Qiyandardıñ Ergene qoñdı arhardıñ izimen jürip tapqandarı aytıladı. Bwl jerdegi arhar, künniñ simvolı boladı. YAğni, olar Sayan-Altaydan şığıp künniñ artınan, şığıstan batısqa qaray jürgen. Ferğana añğarı bolsa, qıtay derekterinde «Batıs öñiri» dep belgilengen. Osımen qatar qıtay tilinen orıs tiline audarğandar Ferğana alqabın Davan' deydi. Qıtay ieroglifterin jete tanığan qazaqstandıq ğalım YU.Zuev Davan' degendi Dayyuan' dep tüzetedi. Bwl jerde «day» jäne «uañ» degen sözder bar.   YAğni, Day (aday) patşalığı degendi bildirmek.

Endi, Kayut, Qiyat äuletiniñ ejelgi halıqtar arasındağı mañızı jöninde ayta ketelik. Qıtay Li Sin'-çuanıñ «Cza-ci» dereginde Şıñğıs han qwrğan mañğol imperiyasınan basqa da, ertede mañğol memleketiniñ  bolğanı aytıladı. Onda: «Tağı da bir mañğol memleketi bolğan. Şao-sin bilikte bolğan kezde (1132-1162) olar dürbeleñdi bastadı. Olardıñ basşısı özin birinşi aqsüyek imperator, äulet atası dep zañsız jariyaladı. Czindıq Lyannıñ kezinde olar şekarada elge tınım bermedi» dep aytıladı.  Bwl jerdegi Lyan 1122-şi jılı bilikke kelgen. Osıdan bizder Şıñğıs hannıñ arğı atası Kabıl qağannıñ zamanın anıqtaymız. YAğni, qıtaylar «zañsız imperator» dep Kay äuletinen şıqpağan, qiyattarğa kirme qiyat-börjigindik  Qabıl qağandı aytqan. Qabıl qağannıñ qıtaylarmen qas bolğanı belgili. Onıñ qağan degen atağınan biz onıñ memleket qwrmaqşı bolğanın tüsinemiz. Alay da, ol ölerinde tağın öz balalarına emes, basqa atanıñ balası Ämbegeyge tastap ketedi. Onıñ mänisi mınada. Ämbegeydiñ tauşıut ruınıñ etimologiyası qıtay tilinen «qanınan hanzada», «taq mwragerleri» degendi bildiredi. Sonda, tauşıuttar han äuletine jatpaytın bayaut-mwñaldan bolsa qalayşa qanınan hanzadalar bolmaq? Mine, osı jöninde biz «Mañğoldardıñ qwpiya şejiresi» men Raşid ad-dinniñ jazğandarınan  jasırın mağınalardı köremiz. Sergey Klyaştornıy qıtay derekteriniñ negizinde soltüstikte sir-qıpşaqtardıñ şara jäne kai degen taypalarınıñ bolğandarın aytadı. «Qwpiya şejiredegi» tayşıuttardıñ atası degen Şaraqay linkum şejiredegi Kay äuletin bildiretin simvoldıq twlğa bolmaq.  Şaraqay degenimiz älgi şara men kai, yağni, sarı kailar, linkum degenimiz qıtay tilinen «wlı ämir» degendi bildiredi. Al endi, Raşid ad-din bolsa, «Jılnamalar jinağın» Gazan hannıñ qadağalauımen jazğan soñ, tayşıuttardı Alan ananıñ kişi wldarınıñ wrpaqtarı degen jasırın mağına tastaydı. YAğni, bwl jerde «Alan ananıñ kişi wldarı» dep Kay äuletiniñ wrpağı Dubun-Bayan men jarı Alan ananıñ kişi wlı Bögentay aytılıp twr.  Mine, sondıqtan da, «Qwpiya şejirede» bwl wrpaq tayşıut, yağni, qanınan hanzada, taq mwrageri, wlı ämir  atanğan.  Al endi, Alan ana men Dubun-Bayannıñ ülken wlı Belgimtaydan qıtay derekterinde jazılğan Belgunut obağı taraydı. Bwl Belgunuttar qazir Nayman atalıp jür. Sondıqtan da, Nayman şejiresinde Nayman şaldıñ wlı, laqab atı Ökireş degen Belgibaydıñ simvoldıq twlğası payda bolğan. Ärine, «Qwpiya şejireni» Şıñğıs han äuletiniñ ideologtarı özderine, yağni, mwñaldarğa tartıp bwrmalap jibergen. Sondıqtan da, tayşıuttardıñ börjiginderge kirme ekenderin aytpağan. Jäne de, tauşıuttardıñ Şıñğıs hanmen ne üşin jaulasqanın naqtı aytpasa da, «Qwpiya şejireden» bizder bwlardıñ arasında taqqa talas bolğanın añğaramız.  Onda: «Ämbegeydiñ közi ketken  soñ, sender bizdi basınbaqşı boldıñdar» dep Şıñğıs hannıñ şeşesine aytılğan sözder bar.  Endigi, han äuletine jatpaytın börjiginderde taq kiesi bar dep halıqtı  sendiru üşin bwrmalauşılar şejirede Şıñğıs hannıñ toğızınşı babası Bodanjardı (Böten sarı) Kök Täñiriniñ nwrınan jaratıp qoyğan. «Altın däpterde» aytılğan, Alan anağa aydıñ säulesimen kiiz üydiñ şañırağınan tüsip, künniñ nwrımen qaytıp ketetin sarı itti bizder Tamğalıdağı tastardan köremiz. Onda, Täñirdiñ denesi - sarı tazı it keypinde, bası - jeti qabat ğarış aspan türinde salınğan.  Demek,  «Altın däpterdegi»  sarı it degeni Kök Täñiriniñ simvolı boladı.  Al endi, Şıñğıs hannıñ arğı atasınıñ Qabıl degen esimi - ariylik Kavi atauınıñ mağınasın beredi. YAğni, Kök Täñiriniñ dauısın sanasına qabıldau degen wğımda. Demek, qazaqtağı Qabi, Qabıl degen esimder Kavi söziniñ qıpşaqtarşa aytılğan  fonetikalıq nwsqaları boladı. Qazirgi oyrat-mañğoldar bwl Qabıl degenniñ ne ekenin de bilmeydi. Osı siyaqtı, Şıñğıs handı oyrat-mañğolğa sanap jürgen orıs ğalımdarı da, nadandıqtarınan Rarog, Ryurik degen esimniñ ne ekenin bilmeydi. Qabıl men Rarogtıñ mağınasın zoroastra dininen köptegen ädet-ğwrıp, añız-äpsana, salt-dästürdi alıp qalğan bizder, yağni, älemdik tärtip ornatqan ejelgi qıpşaqtardıñ töte wrpaqtarı ğana tüsine alamız.

(soñı)

Qayrat Zarıphan, şejiretanuşı

Abai.kz

 

 

4 pikir