Beysenbi, 15 Qaraşa 2018
Bolğan oqiğa 2713 6 pikir 11 Qañtar, 2018 sağat 10:01

Qos kempir

Jaqında  bir mektepte bolğan jağday  äleumettik jelini  şulatıp jibergen edi.  Mwğalim äyel ötken ğasırdıñ otızınşı jıldarındağı aşarşılıq  kezinde bolğan bir oqiğanıñ jelisin oquşılarğa dwrıs jetkize almay,  öreskel qatelikke wrınıptı. Mañızdı taqırıp basqa jaqqa bwrılıp, qazaqtıñ wlttıq minez-dästürine nwqsan keltiretin astamşılıq sözder aytılğan edi. Atap aytqanda, aşarşılıq kezinde bir auıldan ekinşi auılğa tamaq izdep şıqqan äyeldi eki balasımen  aş qasqırlar qorşap alğan,  qwtıludıñ jolın izdegen äyel eki balanıñ birin (bireui üş jasar  wl, ekinşisi emşektegi oraulı qız) qasqırlarğa tastap ketuge,   oraulı qız balasın tastap qaşuğa mäjbür bolğanı jaylı aytıp beredi.  Oquşı balalar mwğalimniñ äñgimesin üylerine barıp aytıp, ananıñ qız balanı tastap ketuin qazaqta qız balanı adam qatarınan kemsitu bolğan dep qabıldaptı. Pikir aytuşılardıñ  biri mwğalimdi  ayıptasa, ekinşileri  qızdı adam qatarında kem sanau qazaqtıñ jaman dästüri degen sıñayda pikirler aytqan edi..

Ärine, bwl jerde mwğalim  qazaq halqınıñ basınan keşken Wlı aşarşılığı jaylı aytamın dep taqırıptı aşa almay,  oğan boylay almağanı, onı balalarğa tüsindire almağanı birden közge körinip twr. Bwl taqırıp qazaqtıñ jazılmağan, qanı äli künge deyin sorğalap twrğan jandı jarası. Ol jaylı ayta qalsaq, talay aşarşılıq pen jwttardı, zwlmat zamandardı basınan keşken, «mıñ ölip mıñ tirilgen qazaq»  turalı aytuğa tiispiz. HH ğasırdıñ basında altı million bolğan qazaq halqı qazir kem degende 40-50 million bolar edi dep jüruimiz de beker emes. Ätteñ, ötken ğasırdağı qazaqtı jalmağan eki aşarşılıq, keñestik atıp-asu qırğını, ekinşi älem soğısı bolmağanda...

Qwdayğa şükir, qazir sol qazaqtı qayta tiriltip jatırmız, sanımız on millionnan asıp, elimizde üles salmağımız alpıs payızdan mol asıp bara jatqanı köñilimizge demeu. Şıntuaytqa kelgende sol mıñ ret ölgen qazaqtı, mıñ ret tiriltken kimder? Ol - qazaqtıñ anaları. Joğarıda keltirilgen mısal bügingi  künge  jetu jolımızda  qazaqtıñ wrpağın köbeytuge erekşe üles qosqan,  jankeşti erlik jasağan qazaqtıñ Anaları jaylı jaqsı tärbieli äñgime ayta almaytınımızdı, analarımızdıñ ömirinen habarsız ekenimizdi bildiredi. Ia, şınında da sol analarımızdıñ ömir tarihınan ne bilemiz? Qazaqtıñ analarınıñ, qazaqtıñ sanın, wrpağın köbeytu jolında öz ömirlerin qwrbandıqqa şalıp, bar ömirlerin wl-qızdarına arnağanın bağalap, qadirlep jürmiz be? Keşegi künderge deyingi zamanda aşarşılıq, soğıs,  jwt, indet siyaqtı zwlmattar men näubetterdiñ qasiretin qazaqtıñ analarınan köp körgen analar bar ma eken..

- Mağan deyin şeşem segiz bala tuıptı. Biraq eşqaysısı twraqtamaptı, eki-üş jasqa kelgende nauqastan, indetten öle bergen, – deydi qazir 77 jastağı «Qoğalıköl» auılınıñ tuması Küzembay Qojaqwlı aqsaqal.  – Jarıqtıq anamnıñ sol kezdegi ömirden qalay torıqqanın, qayğırıp kün keşkenin qazir köz aldıma elestetu mümkin bolmas. Äkem Oñğarbaywlı Qojaq sol kezde jası eluden asıp, jası wlğayıp bara jatqan şağı. Bala twraqtamaydı. Otağasınıñ artına wrpaq qaldıra almay bara jatqanı anamnıñ janın jegidey jep baradı. Ne istey aladı? Şeşeme osı jağday qattı batadı. Äkemniñ tuğan ağası Äbdiraman degen kisi anamnıñ qayğıdan jüdep solıp bara jatqanın körip:

- Kelin, mına tömengi jaqta qojadan şıqqan Qwlboldı işan degen kisi bar. Men seni sol kisiniñ üyine ertip barayın depti. Bir baspağın jetelep äulieniñ üyine barıp tüneydi. Üyde Toqbala degen qart äje bar eken. Äje şeşeme aytadı: Tünde qanday tüs körseñ, şırağım erteñgisin mağan aytarsıñ – deydi. Aytsa aytqanınday tünde tüs köripti. Tüsinde 8-9 jasar bir er bala kiiz üydiñ esigin bir aşıp, bir jauıp twr. Men kelin tüsirip jatırmın, esikti aşıp japqan sayın üyge kelin tüsirip jatamın. Bir kezde sırtta qar jauıp twr eken. Qolıma şelek alıp qalaqpen qardı üş şelekke toltırıp saldım. Tağı da şelek äkelip qar salayın desem qar tausılıp qalıptı...

Erteñgisin twrğan soñ şäy üstinde äjege körgen tüsin aytıp beredi. Äje biraz oylanıp bılay depti: - Ey, şırağım! Bir er bala köresiñ, qalğandarı qız boladı. Osı tüsiñdi Alla qabıl etsin dep batasın beredi.

Äkem kolhozdıñ ataqtı qoyşısı, «bas şopan» degen atağı bar. Sonımen 1940 jıldıñ küzinde, küzem qırqım kezinde men düniege kelippin. Elde jası 90-n asqan Küzembay degen şal bolğan eken, osınday şal bolsın jäne küzem nauqanı kezinde tuğan soñ atımdı ırımdap Küzembay qoyıptı. Mine, süytip men balalardıñ ölimin toqtatqan bala boldım. 1944 jılı şeşem qız bala bosanıptı. Mağan serik bolsın dep atın Serikkül qoyıptı. Süytip bir üyde eki bala boldıq.

Biraq anamnıñ oyında äulie kempir aytqan, meniñ jalğız wl ğana bolatınım, qalğandarı qız tuatını esinen şıqpağan bolsa kerek. Küzembayım nege jalğız boladı, artınan eretin inileri  nege bolmaydı? Osınday oymen jürgen, qatarınan segiz balanı jerlep, ölimderin basınan keşirgen anam bwl mäseleni şeşudiñ jolın özi oylastırıp, özi josparlap jürse kerek...

.. Bes jasımdı bitirip, altı jasqa qarağan kezim. 1945 jıldıñ mamır ayı bolsa kerek, öytkeni qoydıñ jabağı jünin qırqıp jatqan kezi edi. Säskege jaqın wyqıdan twrdım, üyde bir böten qız jür. Men oğan qaraymın, ol mağan qaraydı. Balamın ğoy, dalağa şığıp oynap kettim. Keşke qaray şeşem tamaqtı işip bolğan soñ kiiz üydiñ kire berisindegi oñ jağınan orın dayındap tösek sala bastadı. Äkem osı oñ jaqtağı orınğa, tañerteñgi men körgen qızben birge jattı. Tañerteñ ekeui birge twrdı. Men «bwl kim» dep oylanıp jürmin. Tüsten keyin ğana şeşemnen «bwl kim» dep swradım. Şeşem: «Ol sağan «apa» boladı, «apa» dep ayt. Ol äkeñniñ äyeli boladı, meniñ siñlim – dedi. Sodan ol qızdı «apa» dep kettik. Apamnıñ atı Külhanıs, 1925 jılğı, äkem 1887 jılğı, arası 38 jas, anam 1905 jılğı, öziñ eseptey ber, äkem sol kezde 58 jasta. Apam küyeuge şıqqan soñ bir aydan keyin soğıs bastalıp, küyeui sodan habarsız ketipti. Anam Külhanıstı äkemniñ rwqsatınsız,  özi qwda tüsip apamdı äkelip äkeme qosıptı. Äkem könbegen, biraq anam köndiripti.

Endi şeşem turalı aytayın, atı Aysarı, alaşanıñ derbis ruınan, «Şağan» auılınıñ tuması. Al Külhanıstıñ ruı bäybişe Sarğasqa. Külhanıstıñ şeşesiniñ atı Zeynegül, ruı Alaşa, meniñ anama tuıs bolıp keledi, ol kisini apa deytin. Mine, kördiñiz be, anam Külhanıstıñ şeşesimen kelisip apasınıñ qızın küyeuine äyeldikke alıp bergen. Külhanıs apam meniñ şeşemdi ömir boyı «apa» dep ketti. Aytpaqşı, keyin estidim, Külhanıs apamdı üyge äkelip äkeme qosqannan keyin şeşemniñ ağası jäne äkemniñ inisi anama qattı wrısıptı: «Qartayıp otırğan joqsıñ, 40-a endi ğana keldiñ, ne keregi bar ol äyeldiñ, eki balañnıñ nesibesine ortaq qılıp» depti. Sonda şeşem olardıñ özderine wrsıp betterin qaytarıp tastaptı: - Nesi bar, erteñ Küzembaydıñ at bayları boladı, bauırları köbeyedi. Jalğızdıqtan tuıstıñ köbi jaqsı emes pe!

1945 jıldıñ ayağı, jeltoqsan ayı bolsa kerek, malşılar tügel qırdan oralğan soñ auılğa sot keldi. Ol kezdegi kolhozımızdıñ atı «Molotov». Sot äkemizdi eki äyel alğanı üşin sottauğa kelipti. Äkem: «men äyel alğan joqpın, anau äyelden swra» depti. Şeşem:  «Oğan äyel alıp bergen men, men onımen ajırasqanmın, qazir bölek twramın» dep sotqa jauap beripti. Sot 1000 som ayıp tölesin dep äkeme ükim şığarıptı.

Al endi Külhanıs apamnan tuğan balalardı aytayın. 1946 jıldıñ kökteminde apam qız tudı, 1948 jıldıñ küzinde wl tudı, äkem ol kezde 61-e bolğandıqtan atı Alpısbay boldı. 1950 jıldıñ küzinde Tülkibay düniege keldi. Itimiz sol küni bir tülki wstap äkelipti, sodan atı Tülkibay boldı. 1952 jıldıñ 12 säuirinde apam wl tudı. Balalar jalğasa bersin dep şeşem atın Jalğasbay qoydı. 1954 jıldıñ 1 qırküyeginde apam Äsemküldi düniege äkeldi. Biraq auıl sovettiñ hatşısı bolıp isteytin Äsem degen qaynısı bar edi, qwjat toltırğanda ol kisi Äsemküldiñ atın Ayımkül bolsın dep kuäligin solay toltırıp jiberipti.

Anam da apammen qatarlasıp bala köterip jürdi. 1947 jılı Meyizkül qarındasımdı, 1950 jılı Aqkenje qarındasımdı düniege äkeldi, şeşem Aqkenjeni kenjem dep ataytın. Mine, kördiñiz be, bir üyde osılay toğız bala östik. Kimniñ kimnen tuğanın eşkim bilmeydi. Apam balanı tuıp emşekten şığarğan soñ anamnıñ qoynına saladı, bäriniñ anası ülken şeşem siyaqtı. 1959 jıldıñ jetinşi qırküyeginde 72 jasında äkem qaytıs boldı. Apam sol kezde bar bolğanı 34 jasta. Bir üyde eki äyel. Barlıq auırtpalıq osı eki äyeldiñ moynında. Soğan qaramay kolhozdıñ auır jwmısın istep bärimizdi aman-esen er jetkizdi. Adamdardı uısınan şığarmay wstap twrğan kolhoz zamanı, zeynetaqı degen joq. Ärkim öz künin özi köredi. Azın-aulaq uaq mal men siırımız bar. Sol kezde mektepti bitirgenmin. Ol kezde kolhozşılarda pasport (tölqwjat), metrika (tuu turalı kuälik) degender bolmaydı. Qalağa ketuge rwqsat joq. Rwqsatsız qalağa ketip jwmıs istep jürgenderdi jwmıstarınan şığarttırıp alıp keletin. Meni zorğa degende qalağa üş aylıq traktordıñ oquına  jiberdi. Biraq mamandıq alğanımnan ne payda, traktor aydauğa rwqsat bolmadı, qara jwmıs istedim. İni-qarındastarım da qara jwmıs istedi. Meyizkül dükenşiniñ oquın oqıdı, biraq köpke deyin jwmısqa twra almadı. Süytip jürgenimde armiyağa şaqırılıp, kolhozdan ketip «bostandıq» aldım.

Armiyadan kelgen soñ qalağa oralıp sonda twraqtap qaldım. Üydiñ  (wldıñ) kişisi Jalğasbay, biraq ol äli jas. Anamnıñ mağan kelgisi keletinin bayqadım. Bir küni keldi. Endi qalada otırıp Külhanıstıñ jağdayı qalay eken, soqpay ketti ğoy, qolı timey jür-au dep jii sağınatın boldı. Elde eşteñe joq qoy dep azın-aulaq  tamaq, basqa zattar bolsa sıbağasın dayındap qoyatın. Şeşem 82 jasında dünie saldı. Qaytıs bolarınıñ aldında: «Ey, Küzembay, elge barar jolda eki-üş beyittiñ qorımı bar. Qaytıs bolğan adamdı jolda mola bolsa attatpaydı degen bwrınnan qalğan söz bar. Meni reti kelse şañıraqqa, Jalğasbaydıñ üyine aparıñdar dedi. Auılğa apardıq. Bir aptadan keyin közin jwmdı. Şalınıñ qasına qoydıq. Wl-qızdarı, kelinderi jılap jattı. Biraq, Külhanıs apamnıñ dauısı erekşe basqa estildi. Eldegi abısın-ajındarı apama erekşe tänti boldı. Külhanıs apam 85 jasında qaytıs boldı. Apam ekeui 43 jıl birge twrdı, eki äyeldiñ balaları degen  qılauday da sezimdi tudırmadı. Apalı-siñlili siyaqtı bolıp ömirden ötti. Ekeui bir künde – 6 mausımda düniemen qoştastı, biri 1987 jılı, ekinşisi 2010 jılı. Jılda ekeuine bir künde qaytqan künderinde dwğa bağıştaymız. Ekeuiniñ de qaytıs bolar aldında aytıp ketken sözderi: «Auız birlikte bolıñdar, jwrtqa äñgime bolmañdar». Sol ösietti ärqaşan esten şığarğan emespiz. Joğarıda ayttım ğoy, Meyizkül qarındasım biraz uaqıt dükenşilik jwmısqa ornalasa almay  jürdi dep. Ol kezde auıldağı saudanıñ bastığı sel'po, ortalığı Kirov kolhozında, bastığı Adıranova Erkesarı. Keyin bildik, Erkesarı qarındasıma jwmısqa aludı nege sozğanın  bılay tüsindiripti: «Men seni jwmısqa alayın desem, auıldıñ känigi dükenşileri ayttı, olar eki äyelden tuğan, mwnday jauaptı jwmısqa alsa ärtürli jağdaylar tuıp qaluı mümkin» dep eskertkenin aytıptı.

Apam qaytıs bolar aldında balalarınıñ bärin şaqırıp: - Mına Küzembay bir töbe, qalğandarıñ bir töbesiñder. Endigi ülken osı Küzembay, silañdar – dedi. Apamnıñ sol aytqanımen jürip jatırmız. Sıylastıqtarımız ayrıqşa. Til men közden tipäy, tipäy.

Qos ananıñ arqasında qazir Qojaqtıñ toğız baladan tarağan äuleti mäueli bäyterekke aynaldıq, jinalsaq bir auıl bolamız. Ia, «mıñ ret ölgen» qazaqtı  «mıñ ret tiriltip» qazaqtıñ sanın toltırıp kele jatqan, ıntımaq pen birligin saqtap kele jatqan osı Analar emes pe...                         

S.Jüsip

Abai.kz

6 pikir