Düysenbi, 25 Mausım 2018
Twlğa 1427 3 pikir 12 Aqpan, 2018 sağat 09:09

Polkovnik - Bauırjan Nögerbek

Soğıstan keyin bwl esim köp boldı. Jwrt bitkenniñ barlığı wldı bolsa – Bauırjanday batır, Bauırjanday erjürek, dañqtı... atı añızğa aynalğan qaharman bolsa eken degen... Şükir büginde el işinde Bauırjandar barşılıq... Ramazan da şaqalağınıñ atın ırımdap Bauırjan dep atağan...

Bauırjan Nögerbek - Wlıtaudıñ tuması. Äkesi Ramazan soğıstan keyingi qiındıq, joqşılıq, tapşılıq kezderde Jezqazğan qalasındağı tigin fabrikasında bölim basşısı boldı. Er-azamattardıñ köbi soğısqa ketip, oralmağan, qaytqandarı – mügedek, biriniñ qolı, biriniñ ayağı joq, üsterindegi gimnasterkaların äli şeşpey jürgen kezi edi bwl... El işi jüdeu... Aşarşılıq, repressiya, soğıs... birinen soñ biri kep eli eseñgirep qalğan şaq edi bwl... Dey twrğanmen... Wlı Jeñis el köñilin kötergen... «Bwdan jaman künde de toyğa barğam» deytin qazaqtıñ soğıstan soñ da toyı tarqamağan...

Jesir atanğan kelinşekter  küyeui qaytıs bop, jetimderin jetelep jürip ösirgen äyelder de bwnday toy-jiınnan qwr alaqan emes-ti. Ramazan osınday bir otırısta Bauırjannıñ şeşesimen kezdesken... Bas qosqan...

Bauırjan Jezqazğanda qazaq mektebi bolmağandıqtan, orıs mektebine bardı. Alğır, zerek boldı. Klassta da, köşede de dostarınıñ aldı boldı. Birte-birte kele-kele Bauırjan – Boris boldı. Mektepte de, köşede de Bauırjandı Boris degen... Ol kezde opera teatrı tek Almatıda, drama teatrları da bas şaharda. Al, oblıs ortalıqtarı, kişigirim qalalarda tek kinoteatrlar bolatın... El-jwrttıñ köñil köteretin de, bas qosatın da, qız-kelinşekterdiñ özderiniñ tigip-pişken köylekterin körsetetin de sol kinoteatr bolatın... Qız-jigittiñ äke-şeşeden sıtılıp, kezdesetin orındarı da sol kişkene ğimarat bolatın. Kino – ğajap dünie ğoy. İşine bir kirip ketseñ, ertegigi engendey bolatın...

Iä, kinonıñ ol kezdegi röli ülken edi... Tım ülken bolatın... Közi aşıq Ramazan qolı qalt etkende kinoğa barğış edi... Jäne köbinde balası Bauırjandı qasınan tastamaytın. Fil'mnen soñ ekeui üyge birge qaytadı. Kinodan alğan äserlerimen bölisedi. Qızıl-keñirdek bop keyde äkesimen salğılasadı. Sodan soñ wyıqtar aldında qiyaldaytın... Ärbir körgen fil'mderin oy özeginen ötkizetin. Äsirese, ötken ğasırdıñ 60-şı jıldardı bwl elge ündi kinoları kele bastadı. Bala qiyalın bwl kinolar, beytanıs äuen, özge dünie, basqa dästür, ädet-ğwrıp bala tüysigine älemde de basqa el-jwrt bar ekenin, olardıñ da özderindey joqşılıq, tapşılıq, ädiletsizdik bar ekenin bala Bauırjan sol Radj Kapurdıñ fil'mderinen wğa bastadı. Ol turalı äkesi ekeui wzaq söylesken. Bauırjan alğaş rejisser boludı armandadı.

Mektep bitiruge bir-eki jıl qalğanda kino jaylı jazılğan maqala, bolmasa akterlerdiñ sureti bolsa, qiıp alıp, jinap qoyatın. Bauırjan osılayşa kinoğa bet bwrdı. Alayda Bauırjan mektep bitirgen jılı oquğa bara almadı. Jezqazğandağı trikotaj fabrikasında bölim bastığı bolğan Ramazan tösek tartıp qalğan... Üydegi jalğız bala... Amal ne? Bauırjan äkesiniñ qasınan şığa almadı. Düniedegi eñ qiını öziniñ özgelerden biiktigi bile twra saptıñ soñında twrğanday Bauırjan da qattı qinalğan. Amal ne?! Äkesin tastap kete almadı. Qinadı. Eñ bolmasa qasında bolıp, kökesine kömektesem degen.

El qatarlı oquğa barğan joq. Özimen birge oqığan klasstastarı, Almatı, Qarağandı, tipti bireuleri Moskva, Leningrad siyaqtı ülken qalalarğa ketti. Bireuleri oquğa tüsti, bireuleri ülken şaharda jwmısta qalğan. Al Bauırjan sol tigin fabrikasına kirip, jwmısşı bop istedi. Biraq köñildegi qiyal bwğıp jatqan bwlan küş... oğan tınıştıq bermegen... Östip jürgende «Qazaqfil'mniñ» habarlandıruın gazetten oqığan. Keler jılı jaz şığa Bauırjan Almatığa, qazirgi 8-mart köşesindegi «Qazaqfil'mge» keldi. Bwl kezde Kamal Smailov «Qazaqfil'mniñ» direktorı kezi-tin. Kälekeñ ol kezde ülken-ülken ister tındırıp jatqan. Komsomoldan kelgen jas jigit qıruar jwmıs bitirdi. Jäne osı kezeñderde äygili «Qız-Jibek» pen «Atamannıñ aqırı» fil'mderi tüsirilgen edi... K.Smailov Moskvadağı VGIK-ke baratın jastarğa «scenarlıq şeberhana» aştı. YAğni oquğa tüsetin balalarğa dayındıq kursı edi. Onı alğaş «Qazaqfil'mniñ» redaktorı Lev Varşavskiy bastap, keyin Valeriy Starkov jalğastırğan. Starkov özi kinonıñ tarihın jaqsı biletin redaktor, oqığan-toqığanı köp, bilimdi adam edi. Rejisser bolam dep kelgen Bauırjandı Starkov äri-beri tıñdap, onıñ jazğandarın oqıp-taldap, basqa wsınıs bildirdi. «Seniñ oylau-taldau, analiz jasau qabiletiñ jaqsı eken. Sen odan da «kinotanu» mamandığına barsañ qaytedi?» degen. Bauırjan kelise ketti. Söytip barın salıp dayındalğan. Solay Bauırjan VGIK-tiñ «kinotanu» mamandığına tüsti. Bwl kezde «Qazaqfil'mde» käsibi kinosınşılar joqtıñ qası-tın. Qazaq kino öneriniñ twñğış sınşısı – Qabış Siranovtıñ tası örge domalap twrğan şağı-tın. Starkovtıñ oyı da osı edi... Wlttıq kadrlerdi dayındau – ol kezde auaday qajet bolatın. Bir ayta ketetini sol jılı Qazaqstannan jeti jigit oquğa tüsken.

Olar Maksim Smagulov, Serik Raybaev, Slambek Tauekel, Jäken Dänenov, Bolat Omarov, Sapar Süleymenov jäne Bauırjan Nögerbekov edi. Bauırjan kinotanuşı Nina Tumanovanıñ şeberhanasına tüsti. Studenttik jıldar VGIK-tiñ jataqhanası, Moskvanıñ qızıqtı da şuaqtı künderi zu ete öte şıqtı. Äsirese wlağattı wstazı Nina Petrovna Tumanova öte bilimdi, oqığan-toqığanı mol kisi edi. Jäne ol Bauırjandı erekşe jaqsı kördi. Minezi wyañ, köp söylemeytin, söylese ärdayım ornımen öz oyın naqtı da däl jetkizetin şäkirtinen ümit kütetin. Iä... Bauırjan wstazınıñ senimin aqtadı. «Qazaqfil'mge» kelgen soñ, redaktorlıq jwmısqa kirdi. Bwl kezderi «qazaq mul'tiplikaciyasınıñ» ayaqqa twrıp, qaz-qaz basqan kezi-tin. «Qazaq mul'tiplikaciyasınıñ atası» atanğan Ämen Haydarov jaqsı wyımdastıruşı bola bildi. Äsirese, «Qarlığaştıñ qwyrığı nege ayır?» fil'mi jarq etip wştı. Fil'm 1968 jılı Leningrad qalasında ötken Bükilodaqtıq kinofestival'da, 1975 jılı N'yu-York qalasında ötken Halıqaralıq mul'tiplikaciyalıq fil'mder festivalinde jüldeler alıp, jwldızı janğan kezi edi bwl. Ämen ağamız Moskvağa kelip VGIK-tegi jastarmen jolıqqan. Sebebi Ämen Haydarovqa bilimdi, alğır jastar kerek edi. Ämen ağa qatelespedi. Sol jılı ekonomfaktı bitirgen Slambek Tauekel, Jäken Dänenovtı – suretşi-mul'tiplikator, al Bauırjandı redaktorlıq qızmetke şaqırğan bolatın... Öytkeni Bauırjan diplomdıq jwmısın Ämen Haydarov aytqan – «qazaq mul'tiplikaciyasınıñ ösu jolı» taqırıbı boyınşa qorğağan bolatın. Sondıqtan ol «Qazaqfil'mge»  kelgen soñ redaktorlıq jwmısqa kirdi. Bwl kez qazaq mul'tfil'minde Ämen ağadan basqa Flober Mwqanov, Tamara Mwqanova, Ğani Qıstauov, Jäken Dänenov, Slambek Tauekel t.b. qızu jwmıs istep jatqan şağı bolatın. Bauırjan bwl jerde on bes şaqtı jıl qızmet atqardı. Tek mul'tfil'mderdiñ ğana emes, «Qazaqfil'mdegi» körkem fil'mderiniñ de redaktorı boldı.

Taldıqorğan oblıstıq drama teatrında aktermin... oynaytın rol'derim de, otbasım da, päterim de bar. Biraq köñil şirkin kök dönen... Sahnağa siyatın türim joq. Onıñ üstine ol kezde oblıstıq «Oktyabr' tuı», respublikalıq «Leninşil jas» gazetterine äñgime, maqalam şığa bastağan joq. Ayaq astınan bir küni kilt bwzıldım. Moskvağa VGIK-ke barsam dedim... Qısqası şıqqanı bar, şıqpağanı bar äñgime, novellosımaq jazğandarımdı «Qazaqfil'mge» jibergem... Arada 2-3 aydan soñ Almatığa kelsem meniñ äñgimelerim jaylı «scenarlıq şeberhanasınıñ» jetekşisi Ekaterina Vasil'evna Rubanoviç büge-şügesine deyin qaldırmay aytıp otır... Söytsem meniñ jazğandarımdı Bauırjan Nögerbek orısşağa audarğan eken. Iä, osılay Bäukeñ osılay meniñ Mäskeu atanuıma öz ülesin qosqan azamat bolatın... Jäne onı men keyin... köp keyin ğana bildim. Baukeñdi körgen sayın ol kisige degen qwrmet, sıylastığım... Sol üşin «sizge rahmet» dep aytqızbadı. Dwrısı, birde «Bauke, bayağı meniñ äñgimelerimdi orısşağa audarğanıñızğa rahmet» dey bergenimde sözimdi böldi. «Jaraydı, qoyşı onı» degen. Netken qarapayımdılıq, netken sırbazdıq, tektilik...

Bauırjannıñ qazaq mul'tiplikaciyası turalı jazğan alğaşqı kitabı 1984 jılı «Kogda ojivayut skazki» degen atpen şıqtı. Jäne sol kitabı üşin Baukeñ «Qazaqstan Lenin komsomolı sıylığınıñ igeri» de boldı.

Jetpisinşi jıldardıñ ortasında «qazaq televiziyasında» Jeñis künine arnalğan habardan wlı Baukeñniñ – Bauırjan Momışwlınıñ bir swhbatın körgenim bar. Baukeñ bası jalañ bas, burıl şaşın artqa qayırğan, qası men mwrtı tikireygen... Abayşa aytqanda, qoyu mwrtı auzına tüsken, üstinde oyuı bar, qazaqı şapan... kişkene stoldıñ üstinde swhbat berip otır eken. Dauısı kürkiregen kündey... Bolmasa arıstannıñ aqırğanı ispetti. Baukeñ söylep otır. Bir kezde jwdırığımen stoldı bir perip qalğanda stakandağı su tögilip ketti. Äli köz aldımda. Ol orısşa «ya polkovnik v otstavke, no ne grajdanin v otstavke» degen... Sol söz esimde qalıp qoyıptı. Alla Pugaçevanıñ bir äni bar edi. Sonda söz bar. «Nastoyaşiy polkovnik» degen... Iä, Baukeñ nağız polkovnik edi-au.

Bauırjan «Qazaqfil'mdegi» redaktorlıqtan soñ Qazaqstan Kinomatograftar odağında ekinşi hatşı bolıp wzaq istedi. Sodan soñ ğılım akademiyasında, keyin Qazaq wlttıq öner akademiyasında wstazdıq qızmetke auısqan.

1991 jılı Wlı imperiya KSRO qwlağanda jılağandardan quanğandar köp boldı. Täuelsizdikpen birge ekonomikalıq krizis, sayasi dañdarıs, aqşanıñ qwnsızdanuı, tağı da basqa qiındıqtar köp boldı. Sonıñ biri Resey endi basqa respublikalardıñ azamattarın oquğa qabıldamadı. Arman quğan jastardıñ tauı şağıldı. Men sol kezeñderde Almatıdağı teatr jäne  körkemsuret insitutına basşı bop keldim. Osı şaqta Bauırjan bizde prorektor bop qızmet atqaratın. Bizdiñ bolaşağımız üşin özimizde bwrın bolmağan, tek Moskva, Leningrad siyaqtı ülken qalalarda ğana oqıtatın jaña mamandardı dayındau kerek edi. Sol jañadan aşılğan on üş  mamandıqtıñ biri – ol kinotanu bolıp edi. Bauırjan osı iske bar ıntasımen, küş-qayratımen kirisken. Şındap kelgende Bauırjan Nögerbek - Täuelsiz elimizdegi kinotanu mamandığınıñ irgetasın qalauşı. Birden bir sonıñ avtorı. Bauırjannıñ alğaşqı şäkirtteriniñ aldı büginde elimizge, ruhaniyatımızğa bilgili twlğalarğa aynaldı.

Olar: Güljan Naurızbekova, Nazira Mwqışeva, Gülnar Mürsälimova, Baqıt Qwtpanbaev, Nwrbol Almanov, Berik Uäli, Äsel Särsenbekova, Samal Esenbaeva, Tolqın Qojahmetova.

Bauırjan Nögerbek sözge köp aralasa qoymaytın, jımiıp qana otırıp külgende özine ğana jarasqan şoqşa saqalı selkildep, mäz bolğanda közi jwmıla ketetin.

2010 jılı Qazaqstannıñ Eñbek Eri, Qazaq wlttıq öner universitetiniñ rektorı Ayjan Musahodjaevanıñ şaqırtuımen Baukeñ Astanağa keldi. Ayman Qojabekqızı öner ordasın tek muzıka mamandıqtarınan twratın universitet emes, teatr jäne kino, horeografiya mamandarın dayındaytın öner ordası jasayın degen... Alayda kadr mäselesi qaşan da tapşı ğoy. Osı orayda rektor Almatıdan belgili sınşı Äşirbek Sığay, kompozitor Keñes Düysekeev, kinotanuşı Bauırjan Nögerbek sındı mamandardı şaqırttı. Osı kezeñderde universitet wşan-teñiz jwmıs atqarğan... Jastardı jıl sayın osı mamandıqtarğa qabıldadı. Bauırjan Nögerbektiñ bwl ekinşi tınısı aşılğan şağı-tın. Jäne Astanadağı wşan-teñiz şaralardan Baukeñ qalmaytın. Bir toğa, sırbaz, är sözinde, är oyında ülken adamgerşilik, adamğa degen ülken sıylastıq, kisige degen qwrmet - onıñ kredosı edi.

Büginde Baukeñniñ 90 jasqa kelgen anası Äniş apamız Jezqazğan qalasında, Bauırjannıñ twñğış wlı Sattardıñ qolında. Bauırjannıñ otbası tügel öner auılında twradı dese de boladı. Qızı Altınay – Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri, Q.Quanışbaev atındağı memelekettik akademiyalıq qazaq muzıkalıq drama teatrınıñ aktrisası. Ülken talant iesi. Oynağan rol'deri birinen-biri äsem, birinen-biri artıq obrazdar somdap jür. Kinoda da Altınay ülken biikterge köterildi. Basqasın aytpağanda, tek Aqan Sataevtıñ «Anağa aparar joldağı» bastı röli – qazaq önerindegi erekşe qwbılıs deuge boladı. Wldarı Säken Nögerbek te, Baubek Nögerbek te äke jolın quıp, wstazdıq qızmetti tañdağan.  Biri Astanadağı Qazaq wlttıq öner universitetinde, biri Almatıdağı Qazaq wlttıq öner akademiyasında şäkirtter tärbieleude. Olar da kinotanuşı. Tipti nemeresi Araylım da kinotanu mamandığın tañdağan.

Taudıñ biiktigi – ol alıstağan sıyın körinetini siyaqtı, uaqıt ötken sayın qazaq öneriniñ has twlparı Bauırjan Nögerbektiñ ornı üñireyip twr. Ömirden ötkenine bir jıl bop qaldı. Keyde kinoprem'eralardan körgende qwşaqtasıp, amandasıp twratın edik. Büginde tanıs beyne körinbeydi. Mäñgilikke attanğan... Attas ağası Baukeñderdiñ düniesine ötipti.  Key-keyde eske Baukeñ-Bauırjan Momışwlı tüsedi. Nağız polkovnik... Bizdiñ Baukeñ,  Bauırjan Nögerbek te – önerdiñ, kinonıñ polkovnigi edi. Qazaq kinotanu mektebiniñ polkovnigi. Meniñ «Tıraulap wşqan tırnalar» degen spektaklimdegi polkovnik eske eriksiz tüsedi. Onda Polkovnik Luk'yanov jas jauınger Pernebek  Boranbaevtı Sibirden – it jekkennen aman saqtap qalu üşin özi qolbasşığa jüredi. Sol sätte akter T.Meyramov qolın şekesine qoyıp, «Çest' imeyu» deydi. Baukeñ de sol attas ağasınday qolın şekesine taqap, «Çest' imeyu» degen ğoy. «Çest' imeyu».  Osındayda men de qolımdı şekeme qoyıp, äskeri adamşa «Bauke, çest' imeyu» degim keledi. Çest' imeyu, Bauke!

Talğat Temenov, Qazaqstannıñ Halıq artisi, professor 

Abai.kz

3 pikir