Düysenbi, 25 Mausım 2018
Dästür 1045 3 pikir 12 Naurız, 2018 sağat 02:48

Situativti qazaq salttarı

Osıdan biraz bwrın "Qanat Tasıbekovtıñ "Situativti qazaq tili" attı kitabı jarıq körip, ol ükimet tarapınan qoldau tauıp, qayta basılıp şıqtı. Bwl öte qwndı eñbek qazaq tilin üyrenudi meylinşe jeñildetedi. Mısalı, mende fransuz tiliniñ situativtik sözdigi bar. Teatrda, avtobusta, ashanada, köşede t.t. sözder frazalar türinde berilgen. Qanattıñ kitabı soğan wqsaydı, alayda ol qazaqtıñ salt -dästürimen tvğız baylanısta qwrılğandıqtan - qazaqı bolmıstı qatar meñgeruge jol aşadı. Mwnıñ qwndılığı da sol bop twr!

Tildi tilge tiek ete otırıp, salt-dästürge oralayın: - Keşe ğana Elbası "qazaq halqınıñ jauapkerşiligi" mäselesin köterdi. Bwl bizdiñ bwrınnan aytıp kele jatqan swraq bolatın... Endi, uaqıtı kelgen sıñaylı... Olay bolsa, "jauapkerşilikti qazaq" osı Jauapkerşilikke layıq bolğanı abzal emes pe? YAğni, onıñ boyında Wlttıñ barlıq izgi qwndılıqtarı ornığuı tiis. Onı qalay ornıqtıramız? Bireuler "Ädebiet arqılı", ne bolmasa, "Batırlar jırın oqu" arqılı deydi... Oğan kümän joq. Biraq, ärbir jas bala, şet eldik azamat Qazaq ädebietin ne Batırlar jırın oqu barısında Qazaq salt-dästürleri älippesimen tanıs bolmasa, onda ol özi oqığan dünieden "qazaq bolmısın" ayşıqtay alatın deñgeyge jete almaydı. Sol sebepti oğan qazaqtıñ köptegen dästüri men saltı, oylau täsili, düniege degen közqarası tüsiniksiz küyinde qala beredi... Bwl mäseleni şeşudiñ bir jolı bar: ol - qazirgi mektepterde oqıtılatın "Özin-özi tanu" päni siyaqtı, Qazaq halqınıñ dünietanımı men salt-dästürleriniñ, ädet-ğwrıptarınıñ situativti negizderi de mektepten berilui tiis. Şeteldikter üşin arnayı kurstar aşuğa bolar edi. YAğni, basqaşa aytsaq, bwl - "özin-özi tanudıñ" wlttıq bastauı bolıp şığadı.

Söytken jağdayda, ärbir jas "qazaq jigiti (qızı, kelini" t.t.) wlttıq bolmısqa say ärtürli situaciyada qalay äreket etudiñ" bastapqı erejelerin boyına äuel bastan siñirip, soğan say äreketi bolar edi. YAğni, bwl - ÖZİ - QAZAQ, SÖZİ - QAZAQ, TÜRİ -QAZAQ, QILIĞI - QAZAQ degendi bildiredi. Mine, osınday - "WLTTIQ BOLMISI BÜTİN QAZAQ" qana zaman JAUAPKERŞİLİGİN öz moynına aluğa qabiletti! Al onı igermegen, meñgermegen qazaq, qanşama principşil azamat bolmasın, wlttıq jauapkerşilikke kelgende "mıñ qwbılmalı" bolıp qala beredi (ärine, Qazaqstanda). Köp jağdayda onıñ "jauapkerşiligine" qoğam tarapınan senim az boladı, endeşe, soñınan ileser adam da az boladı... Ömir zañdılığı men adam psihologiyasınıñ äseri osılay!

Äbdiraşit Bäkirwlı

Abai.kz

3 pikir