Jeksenbi, 24 Mausım 2018
Mäñgilik el 2005 73 pikir 12 Naurız, 2018 sağat 03:01

«Bes bastama» jäne äleumettik reforma zäruligi

Keñ mağınadan aytqanda, ärqanday qoğamnıñ damuı men reformalanuı ekonomika, qoğam jäne sayasi salanı qamtidı. Adamzattıñ tayau zaman tarihında memleketter öz jağdaylarına qaray nemese kezindegi bilikbasınıñ payımı boyınşa, osı üş salağa ärqalay basımdıq bergen. Degenmen köp jağdayda aldımen ekonomikanı damıtıp, soñınan äleumettik reforma men sayasi reformanı jolğa qoyıp otırğan faktiler basım. Ayırmaşılığı sol, keybir elder ekonomikalıq, äleumettik jäne sayasi reformanı qatar alıp jürgen; bäzbir memleketter aldımen äleumettik jağdaydı nığaytıp alğannan keyin barıp, sayasi reformağa tizgin bergen;sayasi salanı müldem qoya twrıp, ekonomikalıq-äleumettik reformanı aralastıra jasağan elder de kezdesedi. Zertteuşilerdiñ salıstıra qorıtuınşa, reformanıñ «aldımen ekonomika, sosın qoğam, soñında sayasat» ülgisin wstanğan elderdiñ reformaları jemisti bolğan da, ekonomika men sayasi reformanı birden qatar qolğa alğan elderdiñ köbi «şaşılıp qalğan». Mısalğa ötken ğasırdıñ 60-70 jj. «ekonomikalıq ğajayıptar» jasağan Japoniya men Koreya, Singapor,Tayvan, Gon' kong sındı «Aziyanıñ tört barısı» ekonomikanı nığaytu men äleumettik salanı sauıqtıruğa qatar den qoydı. Japoniya jalaqını eseleu jolımen, Singapor ükimettik käsiporındardı qoldauımen, Tayvan äleumettik jeñildikterdi jolğa qoyuuımen, Gon' kong orta-şağın käsipkerlikti damıtuımen äleumettik äleuetterin mığımdadı. Al batıstıq demokratiyanı bağdarşam etken keybir Latın Amerikası elderi men  joğarıdağılar siyaqtı şığıstıq mädenietti twtınğanımen, biraq, batıstıñ ülgisine jügingen Tayland, Malayziya , tipti «küni batpas imperiyanıñ şekpeninen şıqqan» Indiyanıñ keşirmesi basqa nätije berdi. Ekonomika men sayasi reformanı «teñ bastırğan» bwl elderde batıstağıday qazirgi zamanğı memlekettik wğımdağı köppartiyalıq, konstituciyalıq bilik, zañnıñ üstemdigi, aşıq BAQ deytinderdiñ barlığı bar. Biraq, ol elderde ekonomikanıñ aldığa jıljığanı şamalı, halıqınıñ tabısı neşe ondağan jıldar bir qalpında qalıp keledi, korrupciya, äleumettik teñsizdik pen zorlıq-zombılıq, qoğamdıq qwldırau, t.s. keleñsizdikterden ayaq alıp jürgisiz. Damığan elderdiñ damu tarihı da damudıñ «ekonomika-qoğam-sayasat» jelisin quattaydı. Soltüstik Europanıñ «jwmaqtı elderi» de ekonomikalıq jetistikterinen keyin, birden äleumettik salağa nazar bölgendiginiñ nemese ekonomikanı äleumettik müddege qızmet ettirgendiginiñ arqasında qazirgidey adamzat balasına arman bolğan, nemese Karl Marks qiyalındağı bayaşat ömirdi bastan keşude. Äleumettik sayasat halıqtıñ tileginen şıqqan  elderde sayasi ornıqsızdıqqa jol joq, öytkeni, qarını toq, teñdigi qamsız elde saylau jäne bilik auısımı degender kök attıñ ornına küreñ attı auıstırıp mingen siyaqtı üyrenşikti jayt.

Elimizde prezident Nazarbaevtiñ «aldımen ekonomika, sosın sayasat» qağidatı bar. Bwl jalpı adamzat damuı üderisiniñ zañdılıqtarına jauap beretin wstanım boldı. Sondıqtan da igi jemisterin berip keldi. Şirek ğasırdan bergi ekonomikalıq jetistikterimiz sonıñ däyekti däleli. Dese de arıqarayğı jerde ekonomikanıñ jalğastı bwrınğı serpinmen jıljuı qıyınday bastadı, onı soñğı jıldardağı ekonomikalıq ösimniñ özi körsetip otır. Qazir köbisi bwl jayttı älemdik ekonomikalıq dağdarıstıñ saldarı, yağni sonıñ bizdiñ ekonomikamızdağı körinisi dep sanaydı. Şıntuaytında, tereñirek bajaylasaq, osı dağdarıstı delinip kelgen jağdaydıñ öziniñ ornığıp qalğandığın bağamdar edik. Bwl neni bildiredi? Bwl ekonomikamızdıñ twraqtı birküyge bayızdağandığın bildiredi. Ärine, düniejüzilik dağdarıstıñ salqının, ekonomikamızdıñ şikizattıq sipatına baylanıstı älemdik ekonomikağa täueldiligin, osıdan tuındaytın  mwnay jäne tüstimetaldar bağasınıñ auıtqımalılığına baylamalılığın joqqa şığaruğa kelmes. Degenmen, moyındauımız jäne erte jarıqta esimizdi jiyuımız kerek: Ekonomikalıq ösimniñ qayta qarqın aluın, beri aytqanda, aldınğı jıldardağı ösimdi qaytalauın quattaytın faktorlar joqtıñ qası. Sırtqı faktorlardı alıp qaraytın bolsaq, ekonomikalıq sarapşılar halıqaralıq narıqta bizdiñ közirlerimiz bolıp kelgen şiki mwnay, tüsti metaldar sındı iri tauarlardıñ bağasınıñ juıq arada qayta teppeytindigin boljap otır. Demek, mwrnağı jıldardağıday üstem bağağa şikizat satıp kerekti kapital qorlaytın künder kelmeske ketti degen söz. Ekonomikamızdıñ işki bolmısına üñilsek, öndiristik äleuetiniñ tım älsizdigine baylanıstı, bizdiñ ekonomika dimkäs ekonomika sapına jatadı. Köpke belgilisindey, ekonomikamız tarihi şikizattıq sipatta qalıptasqan, onıñ öñdeu-mänerleu quatı bastauıştıq deñgeyde ğana. Şaruaşılıq qwrılımı da birinşi şaruaşılıq (agroşaruaşılıq) pen ekinşi şaruaşılıq (önerkäsip) jaqın salmaqtı wstaytın, üşinşi şaruaşılıq (keñ mağanalı qızmet körsetu) mardımsız ülestegi, jetilmegen jağdayda. Qazirge deyingi qwlşınıstardıñ barlığı da keñes odağınıñ ıdırauı mwrağa qaldırğan küyreuden şığu jäne osı küyreuden qwtıludıñ şığar jolı retinde ekonomikanı twtastay narıq zañdılıqtarına wyıytın bağıtqa şıt jaña qayta wyımdastıru; narıqtıñ zañdıq, infraqwrılımdıq, psihologiyalıq wstındarın baulu; jañğı atalğan dimkäs qwrılımdı sauıqtıru-jetildiru, onı älemdik ekonomikağa kirigetin betalısqa bağdarlau; sonday-aq şama-şarqımızşa innovaciyalıq jobalardı mäpeleu sındı maqsattarğa jwmıldırıldı. Bwlar ekonomikanıñ ösuine, biz kuä bolğanday, alğaşqı serpin silağanımen, onıñ bügingi jetken deñgeyi qazirgi bolmısımen ekonomikalıq ösimdi arıqaray qamtamasız etuge qauqarsızdıq tanıtadı. Bwl qazirgi qolğa alıp otırğan ekonomikanı qwrılımdıq jağınan  reformalau-jetildirudi qarqındandıru, öñdeu-mänerleu salasın barınşa ikemdi tetiktermen üstey damıtu, ekonomikanı basqaruda oğan älikkünge deyin oralğı bolıp otırğan dağdılı äkimşilik-byurokrattıq täsilderden batıl da jıldam bas tartu, jwrttı üyrenşikti psihologiyalıq dağdılarınan arıluğa tärbieleu, zamanaui innovaciyalıq faktorlar men tegerşikterdi meylinşe köptep engizu siyaqtı wşan teñiz şaralarğa jüginudi talap etedi.

Sonımen bir uaqıtta, ekonomikalıq ösimniñ bayızdap qaluınıñ beyekonomikalıq sebepterine nazar audaruımızdıñ mañızı bölekşe. Öytkeni, meyli qaysı elde nemese qay kezeñde bolsın, ekonomikanıñ jalğastı damuı taza ekonomikalıq emes faktorlardıñ säykesti damuın kereksinedi. Ol sayasi şart-jağday boluı mümkin, qoğamnıñ kerekti jetilu deñgeyi boluı mümkin, qoğam müşeleriniñ ınta-auanı boluı mümkin, t.b.. Elimiz sarapşıları köbinese, ekonomikanıñ endigi üderisine qoldanıstağı sayasi jüyeniñ ıqtimal kedergisine jiti nazar audaradı. Bwl, ärine, tejegiş tetik jäne onıñ mañızdılığı talas tudırmaydı da. Köz aldağı qazaqstan jağdayında, mañızdılığı mwnan mısqal da kem tartpaytın jäne ärbirimizdiñ müdde-tilegimizge tikeley sayatın faktor bar. Ol—äleumettik sala. Elbasınıñ «aldımen ekonomika, sosın sayasat» qağidatında äleumettik sala keñ mağınadağı sayasat auqımında qarastırılğan. Sonau eseñgireuden es jiyu jıldarında bolsın, el qaltasına qarajat tüsip, äne-minemizdi tügendey bastağan jañğıru mezgilinde bolsın, memleket jalpı äleumettik bas auırularğa köñil audarmay qoyğan joq. Desede, elimizde jüyeli de däyekti äleumettik reforma jürgizilmegeni dau tudırmasa kerek. Bası sonau  qarjısı AQŞ asıp ketetin medsaqtandıru qorı sınağınan beri, keşegi zeynetaqı qorınıñ qarjısın qalay paydalanu talqısına deyin, biraz äleumettik jobalar ömirge joldama alıp, jäne bas jarnamaşısı prezidenntiñ özi bolıp ügittelip-däriptelip, ümitsiregen jwrttıñ qwjat jinap alaşapqın boluına türtki bolğanı ärkimniñ esinde. Jarnaması jarqın da, ürdisi küñgirt osı jobalardıñ aqıresepte eşkimdi jarıtpağanı jäne belgili. Auıldı köteru üşin «Auıl jılın» jariyalap, halıq saulığın jöndeu üşin  «Salamattı Qazaqstan» jobasın jasağanmen, däyeksiz, qwntsız, qadağalausız engizilgen bastamalar änşeyin mal şaşpaqtıñ älegi bolıp qala bergen. Juıq jıldardan bergi bilim jäne densaulıq salası eñbekkerlerine jıl sanap üstemelep jalaqı qosudıñ jeke kisiler üşin igi äseri bolğanımen, bwl da jüyeli, tiyanaqtı äleumettik sayasat degennen köri, balağa kämpit ülestirip aldarqatqan siyaqtı nauqandıq sipattı şarağa wqsañqırap baradı. Öytkeni, «byudjettikter» de biledi: özderine bälenbay payız aylıq üsteletinin; tağı da tüsinedi: esesine ağaş otap, köşe sıpırıp, üydi-üyge saylau beletterin jetkizip zır jügiretinderin. El twrğındarın baspanalı etudiñ neşe türli nwsqası wsınıldı. Köz jwmuğa bolmas, jobalar birtelep jetildirilip keledi. Biraq, tağı da jüyesizdik pen tiyanaqsızdıq basım, birizdilik, sabaqtastıq saqtalmağan,  mwnda da japıraq attap sekirgen tasbaqanıñ kebin elestetesiz.

Qısqası, äleumettik sayasat bar, biraq, äleumettik mäsele qordalanğan küyi bir ükimetten ekinşisine közindey körip jüretin mwra bolıp qalıp keledi. Twrğındardıñ är jaqtılı äleumettik qamtamasızdandırıluı, densaulığı, bilim aluı, qara qospen qamdaluı, äleumettik teñdikten igiliktenui, policiya jäne sot aldında özin derbes twlğa esebinde sezinui äm olardı sezindirui, bilik qwrılımdarımen qatınastağı kemel erkindigi, pikir-erikin bildire aluı siyaqtı tolıp jatqan äleumettik añsar-müddesi qanağattanbağan qalpında, jüyesiz, retsiz, şatısqan beynede saqtalıp keledi. Bizdegi äleumettik teñsizdik pen törelik jüyesindegi bılıqtar jaylı söz ısırap etudiñ özi jönsiz.

Osı jäytterdiñ ekonomikanıñ jalğastı örkendeui men basqa da reformalardıñ jönimen jürgiziluine ıqpalı (nemese salqını) qanşalıqtı därejede? Bizdiñ real ömirimizde, älginde atap ötilgen, älemettik reformalar qalpağı kigizilgenimen, birtwtas memlekettik äleumettik  sayasat bolıp qalıptaspağan jüyesiz şaralar toptaması jäne onıñ  nätijesizdigi memlekettiñ jap-jaqsı ekonomikalıq reforma sayasatın qoğamdıq-äleumettik quattaudan ayırıp tastap otır. Köz alda bizdiñ ekonomikalıq reformanı alğa itermeleytin äleumettik qozğauşı küş sarqıluğa taqau. Äleumettik saladağı jürdim-bardım reformalardıñ jüyesizdigi halıqtıñ jañaşıldıqqa bolğan ıntası men qızğındılığın söndirip ketip jatır. Mısalı, jemqorlıqqa qarsı küresti halıq qos qoldap quattadı, jemqorlıq tiılsa teñdik qalpına keledi, teñdik qalpına kelse, bölinetin külşeden ülesimiz artadı dep oyladı. Jemqorlardıñ neşe atası qwrıqtaldı, biraq, bwl olarğa eşqanday payda äkelgen joq; ipotekalıq bağdarlamalarğa qızğın qatısıp kördi, biraq, kelip twrğan kezegi tüsiniksiz artqa şegerile berdi, bolmasa salımınıñ öziniñ qayda ketkenin bilmey qañğırıp qaldı; basında keleşekte jaqsı jwmıs jasaydı dep bağalap jeke menşik zeynetaqı qorına tabıstağan zeynetaqısın, memleket salımşı bolğan özimen kelispesten, bir-aq bwyrıqpen memlekettik birtwtas zeynetaqı qorına audarıp jibergenine quanarın da, jwbanarın da bilmeytin ekiwday küyge qalıp otır. Mwnday mısaldar toqsan tarau, mıñ bir bwtaq. Osınday äleumettik köñil-küyden qanday qoldau kütuge boladı. Soñğı jıldardağı ekonomikalıq ösimniñ qwldırauı men ekonomikanıñ tömen ösiminiñ twraqtanuın ekonomikanıñ işki zañdılıqtarı tudırğan töl qaynarlarınan basqa, osınday qoğamdıq-äleumettik sebepterinen böle qarauğa bolmaydı.

Elbasınıñ keşegi «bes bastaması» osı olqılıqtıñ ornın birden toltırmasa da, äleumettik sala jañğıruına ekpin beretin şara bolğay dep ümittenemiz. Bwl bastamalar twrğındardı baspanamen qamtu, tömen tabıstılardıñ tabısın salıqtı azaytu täsilimen köbeytu, jastardıñ bilim aluına qoldau jasau, şağın biznesti kötermemleu, el twrğındarınıñ gazğa qolın jetkizu sındı auqımdı mazmwndı qamtıp otır, ärqaysısınıñ mañızdılığı ol öz aldına. Osı künderi el ükimeti men parlamentten bastap, bükil bilik jüyesi osı bastamanı täpsirlep, jarnamalap jatır. Jön-aq, bizde jaña bastama, jaña joba qaşanda näsihatsız qalğan emes, äsirese ol birinşi adamnıñ auzınan şıqqan bolsa. Äñgime osı bastama, jobalardıñ tabanınıñ jerge tiyuinde twr. Mäselen, ğasır basındağı öñirlik klasterler jobası büginderi wmıtılıp ta ketti; qanşama investiciyalıq-innovaciyalıq jobalar twsauı kesilgen ornında qaldı (prezidenttiñ özi jörgeginde baqilıq bolatın jobalar üşin özin mazalamaudı eskertip jalınğanday bolğanı da bar); atqa qonğan jaña minstrler bastap, ayağına jetkize almaytın, nemese ol ornınan ketken soñ kelesi minstr laqtırıp jiberetin ayaqsız reformalar (eger onı reforma dep atauğa kelse) jaylı aytudıñ özi artıq. Auzı küygen ürip wrttaydı demekşi, osılardıñ bärin bastan keşken halıq «bes bastamanı» quana qabıldağanımen, analardıñ ayağın qwşpasa igi dep alañdaulı. Qazaqstan halqı, jüyeden Qazaq halqı memlekettiñ ärqanday bastamasın qoldausız qaldırğan emes. Qoğamda biliktiñ neşe türli mazağına könip kele jatqan qazaqtay kömpis halıq joq deytin äñgime bar. Bile bilsek, bwl kömpistik, bolmasa ınjıqtıq emes, asqan jauapkerşilik, sälihalı patriottıq! Är qazaqtıñ aytatını tınıştıq bolsınşı. Bwl ne de bolsa, ğasırlap kütip äzer qolımız jetken täuelsizdikten ayırılıp qalmayıqşı degeni, sol täuelsizdikten köz jazıp qalmas üşin bärine de könermin deytin şınayı niet, özindeginiñ bärin sonıñ jolına salauat etetin qaysar bekim. Osı jağınan kelgende, ädilin aytsaq, qazirgi bilik qazaq halqına qarızdar! Olar joğarıdağı bayandalğan äleumettik talaptarın qoyğısı kelmeydi emes, dese de, qwrılıp jatqan eldiñ qamı üşin, täuelsizdiktiñ bayandılığı üşin, memleketke mwrsat berudi sanalı türde aldıñğı kezekke qoyıp keledi. Endeşe, bilik te halıqtı jerge qaratpauğa qam jasağanı qwp. Osı jolğı «bes bastamanıñ» wsınılğan uaqıtı da halıqtıñ añsarına döp kelip twr, yağni der kezinde dayındalğan. Osıdan ilgergi «ruhani jañğıru» bastamasınıñ qanday nätijeli bolğanı, onıñ söz bwydalıqqa salınbay, tiyanaqtı atqarılğandığında. Sonımen bir uaqıtta ol, qoğam qoldauınıñ memlekettiñ şeşimi men sayasatınıñ jemisti boluı üşin qanşalıqtı mañızdı ekendigin körsetip berdi. «Bes bastamadan» da halıq sonday dilgirlikti, ıjdağattıqtı, naqtılıqtı kütedi. Ol ayaqsız qalmay, dittegen jerine jeter bolsa, ekonomikalıq reformalardıñ tereñdeui men jemistenuine, keleşekte sayasi jañğırtulardıñ maqsatına jetuine, twtas qoğamnıñ jaña tınıstauına, memleket-qoğam ıqpaldastığınıñ nığayuına orasan quat berer edi.

Qwrmet Qabılğazıwlı

Abai.kz

73 pikir