Senbi, 18 Tamız 2018
Twlğa 1344 0 pikir 19 Säuir, 2018 sağat 09:04

Qanapiya  Basıqarabalası degen kim?

Basıqarabalası Qanapiya degende köz aldımızğa közi kömir şoğınday, sözi mirdiñ oğınday, eki iığına eki kisi mingendey batır twlğalı jigit elesteydi. Şınında ol qanday kisi boldı eken?! Ötken künnen qalğan suretter joq. Biraq, el auzında saqtalğan derekter bar.

Sarıarqanıñ ataqtı sal-serileri Birjan sal, Jayau Mwsa, Aqan seri, Segiz seri, Qwltumalardıñ qatarında qostanaylıq änşi-sazger Qanapiyanıñ da bolğanın köne köz qariyalar küni büginge deyin aytıp otıradı. Qanapiya Qostanay oblısınıñ Äulieköl öñirinde, Qazanbası ormanınıñ Besağaş degen jerinde tuıp-ösken. Arğınnıñ işinde qwlqay ruına jatadı. Atası Berdibaydan: Medet, Şedet, Basıqara tuğan. Qanapiyanıñ özi tört ağayındı: Esqoja, Arıstan, Älekeş degen inileri bolğan. Öz kindiginen wl bolmağan.

«Qanapiya jüris-twrısı şapşañ, qızıl şıraylı, qoyu qara qastı, qır mwrındı, keñ mañdaylı, ajarlı kisi eken. Aq şapan, ükili qwndız börik kiedi eken. Ükili dombırasına monşaq tizip aladı eken», – deydi kezinde Qanapiyanıñ inisi Älekeşpen söylesip, jas kezinde özi de ol kisini körgen Qoyşıbaywlı Täñirbergen aqsaqal. Közi aşıq, kökiregi oyau Qanapiyanıñ Birjan salğa jazğan dostıq hatınan onıñ sauattı bolğanın bayqaymız.

«Minse berik, şapsa jüyrik qazanatım,

Qwlaq sal Telqoñırğa, jamağatım!

Balası Qojağwldıñ Birjan salğa,

Jibergen hatpen bwl bir amanatım», – dep dästürli jır ülgisinde bastalğan öleñmen jazılğan hat osıdan keyin Qanapiyanıñ özine ğana tän aduındı, ör keudeli sözderge kezek beredi:.

«Minuşi em ker bestini, jılqı jiya,

Birjanğa arnap aq  qağaz, aldım siya.

Sibir men Orınborğa atım şıqqan,

Balası Basıqara Qanapiya...

Tas biter tau basına qiya-qiya,

Qolıma qalam menen aldım siya.

Ädeyi bir-eki auız Birjanğa arnap,

Söz jazğan osılayşa Qanapiya...»

degen Qanapiya jırı köpşilikke oy saları anıq.

Onıñ bizge jetken tuındıları qasqaldaqtıñ qanınday ğana. Biraq, az da bolsa saz ekenin aytuımız kerek.

Qanapiya ataqtı aqın Nwrhan Ahmetbekovtıñ anası, aqın qız Äbişpen de aytısqa tüsken. Bälkim, el işinen tabılıp qaluı.

E.Ismayılov «Aqındar» dep atalatın  halıq aqındarı tvorçestvosına arnalğan monografiyasında  Qostanay öñirinde tuıp-ösken halıq aqındarı Nwrjan Nauşabaev, Omar Şipin, Nwrhan Ahmetbekov, Sät Esenbaev şığarmaşılığına toqtaladı. Nwrhan aqınnıñ sözine süyenip, onıñ şeşesi Äbiş 19 jasında Basıqarabalası Qanapiyamen aytısıp, jeñip şıqqan eken, – deydi.

Aqınnıñ köp sözderi şeşendik sözder qatarına jatadı: «Batırmen joldas bolsañ, halqın jauğa bermegenin aytadı, şeşenmen joldas bolsañ, söz öneriniñ örnegin aytadı, mırzamen joldas bolsañ, köñilge jaqpaytın qılıqtı aytadı, wrımen joldas bolsañ, qanıpezer bwzıqtı aytadı, baymen joldas bolsañ, mıñğırğan malın aytadı, şalduarmen joldas bolsañ, qaydağı men jaydağını aytadı, şaruamen joldas bolsañ, botası men taylağın aytadı, şebermen joldas bolsañ, wstarası men qayrağın aytadı», – deydi.

Auızeki aytqan sözderiniñ birinde: «Bir mästekti äkelip qorağa baylap kör, aldına swlı tögip, kök şöp salıp, bağıp-qağıp, sılap-sipap kütkeniñdi wmıtıp, jal bitken soñ toyınıp, aldına barsañ, tistep, artına barsañ, teuip, jaman maldı asırasañ, şoqtığına qol apartpas, jaman adamdı sıylasañ, janına qoñsı qondırmas. Bilimsizdi mırza deseñ, qwlına sanar, jalına jal bitse, edireyip şığa keler. Tektige qızmet etip, sıylas bolsañ, tarıqqanında şapağatı tier», – deydi.

Endi bir sözinde: «Jigit üylenbey ketpeydi, qızday alğanğa jetpeydi, qonaqası işilmey ketpeydi, şaqırıp bergenge jetpeydi, dau bitpey ketpeydi, bi aldına jüginip, ädildik bolmay jığılsañ, ölgeniñşe esiñnen ketpeydi», – dep kösiledi. Qartayğan şağında bir jiında otırıp jastarğa aytqanı:

«Qwstay edim bir künde,

Aydıñ kölden qu alğan.

Biz qu alğan ol kölder,

Osı künde sualğan.

Batır da boldıq bir kezde,

Jigit jiıp, tu alğan.

Mırza da boldıq bir kezde,

Eldiñ sıylap kärisin,

Bay men kedey, bärisin,

Alğıs penen bata alğan.

Jastıq däuren ötken soñ,

Küş pen quat ketken soñ,

Bir swmıray şal boldıq,

Auzı-basımız quarğan...»

Seriniñ inisi Älekeştiñ aytuı boyınşa, Qanapiya 1840 jılı tuıp, 1917 jılı naurızda 77 jasında süzekpen auırıp, qaytıs bolğan. Ata mekeninde jerlengen.

Bizben äñgimesinde aqınnıñ Qostanay qalasında twratın jienşarı Ümit Aymwhambetova  jasında qwlağında qalğan biraz jaydan sır tiegin ağıtqan edi.

Qanapiya aqınnıñ äkesi Basıqara ülken bay, äri molda, äri baqsı kisi bolsa kerek. Ol kisiniñ birneşe äyeli bolğan. Baylığı sonşa, suaruğa äkelgende jılqılarınıñ şeti körinbeydi eken, sonda da bäybişesi su işken jılqığa qarap: «Şal-au, bizdiñ jılqı osı-aq pa?» – deydi eken.

Wldarınıñ biri Arıstan asa küşti bolsa kerek. Taban tirep twra qalğanda, par ögiz ornınan qozğalta almaydı eken. Jalğız wlı bir salıp qalğanınan jan tapsıra jazdaptı, sodan bılay eşkimdi eşqaşan jäbirlemeuge, qol tigizbeuge ant bergen eken.

«Sol Arıstannan Mwstafa degen wl, Zeynep degen qız tuğan. Zeynep meniñ äkemniñ şeşesi. Mwstafadan Smağwl, Ahmetbek degen eki wl tuğan. Bwl kisiler de äri aqın, äri dombıraşı. Smağwl nağaşım äri ülken molda bolğan kisi, Mekkege barğan, jılan jwtqan baqsı bolğan desedi. Onıñ şındığın bilmeymin. Oblısımızda belgili molda boldı. Ol kisi «Ateist» degen jurnal  jazdırıp alatın. Üşkirgeni em bolatın», – deydi Ümit.

Qanapiya baydıñ balası bola twra, bar malın kedeyge bölip berip, öziniki bitkennen keyin basqa baylardıñ üyir-üyir jılqısın aydap äkelip bir tünde soyıp, qaqtap, terisin dalağa tañ ata jayıp qoyadı eken, quğınşı körsin dep. Kelgenderge «Bayekeñe ayt, Qanapiya aydap, soyıp aldı!» – dep qoya beredi eken. Al birde quğınşınıñ biri boy bermey, qol jwmsay bastağanda, onı daladağı baqanğa baylap qoyadı. Şeşesi şığıp: «Bosat, obal boladı, ana sütimdi aspanğa sauamın, jibermeseñ», – degen soñ barıp qoya beredi.

Qıruar etti kedey-kepşikke bölip bergen seri özi sol etten auız da timeydi eken. Bwğan nalığan äkesi Basıqara balasına teris batasın berip, teris qaraptı. Basıqara aytqanı qalt ketpeytin baqsı  eken, birde bir ağayın kelinderiniñ biri Basıqara äuletin balağattap kökip keledi eken, onı estigen Basıqara şıday almay: «Oy, Qwday, qaq basınan qondırğır!» – degen eken, älgi äyel kire bere tabaldırıqta eki qolımen basın wstap, jan tapsırıptı. El sözine sener bolsaq, teris bata alğan Qanapiya ärqilı kezeñdi bastan ötkizse kerek. Jolda toqtağan auıldarı biri sıylap qarsı alsa, biri qorıqqanınan asın beredi eken.

Birde mınaday jağday bolıptı. Qıs küni bir auılğa baydıñ üyine kelip toqtaydı. Dalada börkin şeşip, qamşımen eki qwlağın, eki ayağın tartıp-tartıp jiberip (ädeti eken), atqosşısına: «Barıp, Qanapiya kelip twr dep ayt!» – deydi.

Qaytıp kelgen oğan: «Ne dedi?» – depti.

Ol: «Ündemedi», – deydi.

«Endeşe kirelik!»

Kirip kelse, eki kisi törde kösilip, jastıqqa jantayğan, aldına as qoyıp jatır eken.

«Bılay şığıñız!» – degen üy iesiniñ sözinen keyin barıp dastarhanğa otıradı, ana kisiler orın bermeydi, söylespey, mensinbey otırğanın bilgen soñ, közin qısıp qalıp, atqosşısına belgi beredi, ol bayqamağansıp şamdı söndirip tastaydı. Şırpı izdep äure bolıp, şamdı jaqsa, tabaqta dım joq. Qonaqtar biri qazı, biri qarta ruınan eken.

«Siz kimsiz?» – degen sözge Qanapiya: «Sender biriñ qazı, biriñ qarta bolsañ, men jayamın», – dep dürse qoya beripti.

Qazaqtıñ şeşendik önerine tañday qaqqan zertteuşilerdiñ biri P.Melioranskiy: «Qazaqtar şeşen äri ädemi söyleudiñ ülken şeberi. Söz öneriniñ qwdiretti ieleri – ertekşi-äñgimeşilerdi, improvizatorlar men jıraulardı olar qadir twtıp, erekşe qwrmetteydi», –  dep jazğan bolatın. Osı sözdi Qanapiya aqınğa baylanıstı aytuğa da boladı. Qanapiya aqınnıñ büginde el jii aytatın äni bireu ğana. Biraq bireu de bolsa, biregey än ekendiginde eşkimniñ dauı joq.

«Jasımnan köp saldırdım qarşığanı,

Aqqan ter mañdayımnan tamşıladı.

Nıspımız Qanapiya bolğannan soñ,

Jiılıp öñşeñ qaşqın jamşıladı.

Jasımnan qarsı boldım hanzadağa,

Jüyrik at jaraspay ma bozbalağa.

Balası Basıqara Qanapiya,

Jem boldım ala qıstay qandalağa» –

dep aqındığına batırlığın serik qılğan azamat aqın eşkimge esesin jibermegenge wqsaydı.

El auzındağı äñgimelerdiñ birinde Qanapiyağa jergilikti dümşe moldalardıñ biri jala jabadı. Ayday jönelgen jandarmdardan qapısın tauıp, qaşıp şıqqan Qanapiya auılına kelse eki äyeli de toyda jürse kerek, molda da sonda bolsa kerek. Qanapiya janına ergen serikteriniñ biri arqılı habar bergizip: «Meni jandarmmen şayqasıp, oqqa wştı, qaytıs bolıp ketti degen habar beriñder», – deydi. Äyelderine qalay joqtau aytu kerek ekenin de üyretip qoyğan bolu kerek, olar eki büyirin tayanıp swñqıldağanda, estigen eldiñ etegi jasqa toladı. Ölimdi jerge payda izdep kelgen dümşe molda Qanapiyanıñ üstine kirip, qolın wstay bergende, bos jatqan ekinşi qolımen moldanı jağınan tartıp jiberedi. Ne bolıp, ne qoyğanın añğara almay, eseñgirep qalğan moldekeñ «öliktiñ»  betine üñilse, ol bir közin baqıraytıp aşıp qarağanda, moldanıñ esi şığıp, bölmeden twra qaşıp, esik aldına barıp talıp jığıladı.

Qanapiyanıñ qalıñ jwrtşılıqqa äli keñ taray qoymağan ekinşi änin Nauırzım audanındağı Qayğı auılında twrğan qadirli aqsaqal, belgili änşi Bayqonıs Mwhamedjanov jaqsı biletin edi. Ökinişke oray, bwl än äli künge deyin än jinaqtarında jariyalanbay keledi.

Atalğan änniñ mätini mınanday:

«Kerbesti atqa minemin jılqı jiya,

Abzal qızdar tartadı garmoniya.

Qwyqıljıtıp osı änge basatwğın,

Basıqara balası Qanapiya.

Ayağıma kigenim qajol kebis,

Silekeyi qalqanıñ bal men jemis.

«Elde seri jalğız men» –  dep jürgende,

Swlu qızdıñ ösegi şığadı emis».

Qanapiyanıñ üzik-üzik öleñderin el auzınan jazıp alıp, osı uaqıtqa deyin saqtap kelgen wrpaqtarınıñ biri Mwstafanıñ nemeresi, Ahmetbektiñ qızı – Qanşayım Karmenova. Onıñ aytuına qarağanda, ataqtı «Qanapiya» jırınıñ soñğı şumağı:

«Sarı masa bizdiñ eldi şağıp jatır,

Qapajan onı bilmey ne qıp jatır?!

Qızğanğan qızıl itke jem boladı,

Saumalı sabasınan ağıp jatır», – degen joldar tüsip qalğan.

Al:

«Öteniñ özi jaqsı, bala jaman,

Ötipti bizden bwrın talay zaman,

Jün-jıbır, qıl-qıbırğa üstim toldı,

Iä, Alla, qwtqar deymin esen-aman.

Öteke, üyiñ suıq, qorañ-dağı,

Suı joq däret alar qwmandağı.

Atıma şöp, astıma tösek te joq,

Qosqa qonsam bolmay ma mwnan-dağı», – degen sözin Öte degen kisige aytqan eken.

«Qolıma aq qağaz ben aldım siya,

Balası Basıqara Qanapiya.

Bi-ti dep aytqan sözge tüsinersiñ,

Süygenim, osı hatım bir qwpiya» – degen öleñ de, mazmwnınan körinip twrğanday, Qanapiya jırı ekendigi kümän tuğızbaydı. Jalpı, Qanapiya aqın ejelgi şığıs şayırları sekildi öz esimin şığarğan öleñderine jii qosıp otırğan. Jası wlğayğan şağında mınanday öleñ şığarğan:

«Aspanda wşıp jürgen aqşa qwrlar,

Mıltıqtıñ bilte bassa oğı zırlar.

Öleñdi jas künimde aytuşı edim,

Kelmeydi wlğayğan soñ dauıs-mwñdar.

Ülken joq  Mwhamedten, Qwdaydan soñ,

Qattı joq tobılğıdan, ırğaydan soñ,

Öleñdi jas künimde aytuşı edim,

Kelmeydi dauıs şirkin wlğayğan soñ.

Wşadı bozşa torğay ködeni ıqtap,

Söyleydi jaqsı jigit sözin mıqtap.

Jürgende mwrtqa ökpelep, saqal şıqtı,

Üstine jığılğannıñ jwdırıqtap».

Aqın jırları Birjan sal, Aqan seri, ükili Ibıray sekildi sal-seriler öleñderimen mazmwndas:

«Deuşi edim kärilik kelmes mañayıma,

Orta jüz, atım şıqtı talayına,

Bwl künde qız-kelinşek qırın tarttı,

Kirgen soñ aq-nısana samayıma.

Bizderge elu degen tanıldı ösek,

Halıqtiki ras eken, eseptesek,

Qırıq asıp, elu jasqa kirgennen soñ,

Kisige jaramaydı böten tösek».

Qanapiya aqın sol twstağı köp aqındar joralğısımen äyelder turalı da öleñ jazadı. Äyeldiñ wstamdısı, aqıldısı ğana er jigitke baq äkeletinin ayta kelip:

«Qatınıñ jaman bolsa, basıñ qatar,

Demey-aq ülken kisi, atıñdı atar.

Käpirden qwtılatın eş hayla joq,

Keş bolsa, süyretilip birge jatar.

Estisiñ qatınıñnıñ aqırğanın,

Artınan «mwnda kel!» – dep şaqırğanın.

Uaqıtıñ bar bolsa da, kemşilik köp,

Tizesin oñaşa üyde batırğanın».

Osınday mändi sözderi, sändi äuenderi qalğan sañlaq aqın el jadınan şığuı mümkin emes.

Aqılbek  Şayahmet

Abai.kz

 

 

0 pikir