Senbi, 21 Qırküyek 2019
Arılu 3115 19 pikir 30 Säuir, 2018 sağat 11:33

«Georgiy lentasın» tüysiksiz qazaq qana tağadı

Alla keşirsin, keyde sonau noğaylınıñ Qaztuğan, Dospambet, Şalkiiz, Jiembet jırauların aytpağanda tipti, qazaqtıñ aldağı üş ğasırda qanday küyge tüserin  közben körip, qolmen wstatqanday, aynaqatesiz aytıp ketken Möñke bidiñ, onıñ berjağındağı Äbubäkir Kerderi, Sarışolaq, Esengeldi Aqpan jırau, Qarasaqal Erimbetterdiñ, Dulat (Babataywlı), Şortanbaydıñ jırların oqi bastağannan düniede  aqındardan ötken äulie bar ma eken degen bir küpirlik oyğa ketedi ekensiñ.

Äulie Möñke aytqanı

Aynımay keldi aldıma

Bağımnıñ neden qaytqanı

Qwdaydıñ köñili qaldı ma

Elimdi bilep baradı

Keşegi kelgen qañğıma!

Bwl – Sarışolaq şayır Boranbaywlı. Mwnda ol elimdi keşegi  kelgen qañğıma bilep baradı degende qazaq dalasına arbasın şiqıldatıp, zeñbiregin kürkiretip, nayzalı mıltığın şoşañdatıp qara qwrttay qaptap kelip aydındı köldi, asqarlı bel men jaylaulı jerdi tartıp alıp jatqan orıs äskerleri men solardıñ izimen kelip jatqan mwjıqtardı aytıp otır.

Bi, starşın moynına

Jezden qarğı tağındı,

Ağa swltan, qazılar

Käpirge boldı jağımdı...,-dep Dulat küyinse, Mwrat Möñkewlı:

 

Men qauip etkennen aytamın

Keşegi tuğan balanıñ

Wstay ma dep  bilegin,

Şaya ma dep jüregin

Aşı suğa toydırıp,

Qauğaday şaşın qoydırıp

Bwza ma dep reñin

Adıra qalğır zamannıñ

Men jaratpaymın süreñin,–dep küñirenedi.

Iä, patşalıq Resey de, onıñ izbasarı Keñestik Resey de  osı şermende de şerli şayırlar aytqanday qazaqtıñ jeri men suın tu-talaqay qıp basıp, bölisip alğan soñ endi tili, dini, ürdisteri siyaqtı wlttıq qasietterinen ayırıp, äldebir mäñgürt maqwlıqqa aynaldırumen aynalıstı. Sonıñ nätijesinde Möñke bi aytqan äkesine qarsı söylep ejireygen wlı, bedireygen qızı, düdämaldau dini, alaşwbar tili bar qazaq degen wlt düniege keldi. Köñiliñizge kelse de aytayıq, biz büginde joğarıdağı äuliedey aqındar aytqanday küyge tüskenimiz ras. Eger el basqarıp otırğandar, äsirese, qazaqtıñ wlttıq sanasın, wlttıq namısın oyatudı dereu memlekettik deñgeyde qolğa almasa, täuelsizdik aldıq dep on, jüz jerden  şuıldasa da jäy halıqtıñ sana-sezimi eşqaşan özdiginen oyanbaydı. Al, ğasırlar boyı orıs otarşıldığınıñ qwrsauında tili şwbarlanğan, äjesi nemeresimen orısşa söyleudi şen de, sän de köretin qazaqtıñ sanasın seni adam qılğan orıs degen qwlminezden ayırmau üşin sonau patşalıq Resey zamanında şığarılğan äulie Georgiy lentası degendi jıl sayın 9-şı mamır qarsañında qazaqtardıñ ülken-kişisiniñ moynına, tösine, köligine tağıp qoysañ da jetip jatır eken. Qazir düniya jüzinde Reseyden basqa ne Europanıñ, ne Amerikanıñ, ne Afrikanıñ birde-bir memleketi toylamaytın Jeñis küni degen meyramdı Reseyge qosılıp Qazaqstan toylaydı. Oğan keyinirek toqtalarmız. Al 9-mamır qarsañında Qazaqstandağı Resey elşiligi qazaqtarğa şülen taratqanday taratatın äulie Georgiy lentası degen ne närse? Bwl sarıala taspanı Reseydiñ Qazaqstannan basqa respublikalardağı elşilikteri jwrtqa taratpaq tügil körsetuge de qımsınadı. Bwl orden alğaş ret sonau orıs-türik soğısı (1769-1774) kezinde orıs sarbazdarın (soldattarın) jigerlendiru üşin hristiandardıñ dini köseminiñ biri Georgiydiñ atınan tağayındaldı. Qanşa patşası men prezidenti özgerip jatsa da Reseyde eñ aldımen orıstıñ müddesin qorğau sayasatı özgermeydi. KSRO-nı basqarğan Kreml'degiler de özderi «Wlı Otan soğısı» dep ataytın soğıs kezinde 1942 jılı bwl ordendi qayta qalpına keltirdi. Endi onı bügingi Resey qayta jañğırtıp (1992 jıldan) otır. Aytpaqşı, soğıs aldında mal tieytin qızıl vagondarmen Mäskeu Qazaqstanğa auıl-auılımen äkep tökken äzirbayjandar, meshetter, çeçender, qaraşaylar, özge de wlt ökilderi onı «Wlı Otan soğısı» dep moyındamaydı. Al Ukraina, Latviya, Litva, Estoniya, Moldova, Keñes ökimeti  däuirlep twrğan kezdiñ özinde «Jeñis toyı» degendi toylap qarıq qılğan joq. Bwl kün Germaniyada «qaralı kün» retinde atap ötiledi. Al ğılım-bilimi, ädebieti men öneri, mädenieti men önerkäsibi damığan, älemdegi ozıq oylı elderdiñ birinen sanalatın irgeli bir el qaralı kün dep esepteytin kündi «Jeñis küni» dep, «Za russkiy narod», «Za russkuyu armiyu», «Za Rossiyu» dep tostaqan tolı araqtı suşa simirip, dumandatıp toy-toylau mädenietti halıqtıñ isteytin isi emes. Jalpı qasietti, islam dininde «Jeñis toyı» degendi toylau da künä. Öytkeni, «Jeñistiñ» jolında eki jaqtan da jüz mıñdağan, milliondağan jazıqsız pendeniñ qanı tögildi. Öz äkem Sahi marhwmdı ata dep ataytınmın. Ol kisi dini kitaptı biraz oqığan adam-dı. Birde «Ata, soğısta qanşa nemisti öltirdiñ?» degenim bar. Sonda ol «qoy-ä! Qaydağını aytpa! Neğılam onıñ qanın tögip. Ol da biz siyaqtı kämändirleriniñ, ükimetiniñ aydap saluımen amalsız kele jatqan Qwdaydıñ pendesi. Äpeserimiz: «istirlay» dep bwyrıq bergende ğana basımdı tömen salıp,  jerge qarata közimdi jwmıp, atıp-atıp  jiberetinmin»-dep edi qayran, äkem!

«Köp aytsa köndi, jwrt aytsa boldı-ädeti nadan adamnıñ» dep asıl tekti Ibrahim (Abay) aytqanday keñestik ideologiya eti men süyeginen ötip, qanına siñip qalğan bügingi qazaqtarğa «bwl biz üşin Otan soğısı emes» deseñ äkelerimiz osı soğısqa qatısqan, auzıñdı jap deytinin de körip jürmiz. Olar äkeleri ol soğısqa öz erkimen barmağanın, onıñ aldında Resey qoldan jasağan aşarşılıqtardı, neşe türli tärkileu, halıq jauı, Amerikanıñ, Japoniyanıñ tıñşısı, jer audaru, atu-asu siyaqtı zobalañnıñ talayın bastan ötkergen bayğws halıq ruhı taptalğan, ärnärseden qorqıp, ürkip otıratın jäne Mäskeu ne aytsa sonı isteytin qarañğı tobırğa aynaldırılğanın aytsañ da tüsinbeydi. Aytpaqşı, orıspen kindigi bir bauırlası derlik Ukrainanıñ Reseyden ketisuiniñ bir sebebi de osı «Jeñis künine» degen közqarastıñ ekitürliligine baylanıstı edi. Resey öz qolastındağı kez-kelgen wlttı sanasız mäñgürtke aynaldırudıñ ondağan, jüzdegen täsilin qoldanıp keledi. Eger sol wlttan bas köterer, wltınıñ tilin, salt-dästürin tiriltip, sanasın oyatatın nemese azattıq aluğa ündeytin bireu şığa qalsa Resey basşılığı dereu onıñ közin qwrtudı, eñ bolmasa adamdar arasına, el işine iritki saluşı etip körsetudi dereu qolğa aladı. Mısalı, Ukrain halqınıñ wltşıl azamatı Benderanı olar basqa wlttardıñ da, tipti, birsıpıra ukraindardıñ da sanasına  eñ jekswrın, eñ jauız, otanın satqan kisi retinde siñirip tastağan. Al Bendera özimizdiñ keşegi alaş arıstarı siyaqtı ukrain halqınıñ qamın oylaumen ötken er de, ör twlğa. Reseydiñ osınday sanasızdandıru sayasatı qazaq jerinde zor şeberlikpen jürip jatqanın eşqanday «Nwr Otan», eşqanday «Aqjol» partiyasınıñ müşesi, ne deputat bolmasa da,  eşqanday jurfak, politfak bitirmese de kökirek közimen añğarğan Esengeldi Aqpan jırau Keñes ükimeti qudalağasın özi tuğan Aqtöbe aymağınan Qaraqalpaq auıp bara jatıp «Sarıarqanıñ dalası-ay, Aşalı toğay ağaşı-ay, Şer-şemendey qaynaydı-au» kökirektiñ sanası-ay, Sanasız bolıp barasıñ sarı qazaqtıñ balası-ay»-dep sol zamanda-aq bizdiñ osınday «şwbartil» «düdämal din» küyge tüsip bara jatqanımızdı aytqan-au, ä? Ol kezde qazaqtar Sarıarqa dep bir şeti Atırau, Aqtaudan bügingi Torğay öñirine şeyin Reseymen şekaralasıp jatqan wlanğayır ölkeni aytqan. Mahambettiñ «Arqanıñ qızıl izeni», Qwrmanğazınıñ  «Sarıarqası» da sol öñir.

Iä, Batıs öñiriniñ aqın-jırauların osınday jırların oqıp otırıp, sol beybaqtar osı küngi qazaqtardıñ moynına Georgiydiñ sarı lentasın tağıp alıp «Spasibo, dedu, Za pobedu!»-dep käyipke tüsip şuıldap jüretinin de bilgen be dep qalasıñ. Ol zamanda osı ordendi qazaqtıñ orısqa tigen qızınan tuğan general Kornilov tağıp jüripti. Al osı «Jeñistiñ» 70 jıldığına arnalğan, Mäskeude ötken äskeri paradqa Belorus' prezidenti A.Lukaşenko da kelgen joq. Onıñ esesine qazekemder äkesi tirilip kelgendey dürildetip toylaumen boldı. Solardı körip otırğanda Mirjaqıp Dulatovtıñ «Orıs otarşıldarı Reseydiñ qolastındağı basqa halıqtardı maymıl oynatqanday qıldı» degeni eske tüse beredi eken.

Küyingennen

At üstindegisi namıssız, arsız kil kerdeñ,

Aqsaqaldarı saqalın satıp kün körgen

Jwrtımdı körip jabırqau sözdi köp jazdım

Esi bar qazaq eñirep jılar jır-şermen,-deuge de bardıq.

Meyram, mereke degenderdiñ özi ülken tärbielik, tağlımdıq jäne sayasi is-şara. Ol bir wlttıñ basınan ötkergen tağdırına, tarihına, wlttıq erekşeligine säykes kelse, ekinşisinikine mülde qarama-qayşı boladı. Sondıqtan, neni toylap, neni meyramdasaq ta osı jağın oylanıp alayıq, täuelsiz qazeke!

Mırzan Kenjebay

Abai.kz

19 pikir