Beysenbi, 20 Qırküyek 2018
Kübirtke 6343 0 pikir 11 Mamır, 2018 sağat 10:00

Abaydı sümireytip, Şäkärim, Qajımwqandardı wmıtıp ketken "Qazaqstan tarihı" kitabında Kim Man Sam ne istep jür?

nemese Elbasınıñ «Ruhani jañğıru» bastamasın qoldamağan rektorlar jaylı

QR Konstituciyasınıñ 33-babında közdelgen   «1.Qazaqstan Respublikası azamattarınıñ tikeley jäne öz ökilderi arqılı memleket isin basqaruğa qatısuğa, memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru organdarına tikeley özi jüginuge, sonday-aq jeke jäne wjımdıq ötinişter joldauğa qwqığı bar» degen zañ normasına süyenip osı maqalanı jazıp otırmın.

2015 jılı 11 jeltoqsanda QR Bilim jäne Ğılım ministrliginiñ keñeytilgen mäjilisinde 117 joğarğı oqu orındarınıñ rektorları «Qazaqstan tarihı» pänin «Qazirgi Qazaqstan tarihı» pänimen auıstırudı birauızdan qoldaptı. «Qazirgi Qazaqstan tarihı» bwl «jaña pän» 1991 jıldan, yağni tek Täuelsizdik alğan jıldardan bergi uaqıttı ğana qamtidı. Sonda mwqım bir halıqtıñ tarihın tereñdetip oqıtuğa qarsı bolğan rektorlar  jastardıñ  memleketşil bolıp ösuine kedergi jasap, olardı otan süygiştik sezimge tärbieleytin negizgi pän – «Qazaqstan tarihın» oqıtu qajet emes degen opasız wlttıq kodtıñ  keleşegine ziyandı şeşim şığarıptı. Al sol jastardıñ ata-anası - qazaqtar bwl  qaterli şeşimge   narazılıq bildirip qarğıs aytuda? Qazaq halqı 117 rektor men ministrliktegi jağımpaz jandayşaptardan  ğana twrmaytın şığar.

Öziniñ tarihın joğaltqan jwrt, öziniñ tarihın wmıtqan el qayda jürip, qayda twrğandığın, ne istep, ne qoyğandığın bilmeydi, keleşekte basına qanday kün tuatınına közi jetpeydi. Eger bir halıq öziniñ tarihın bilmese, bir el öziniñ tarihın joğaltsa, onıñ artınşa özi de joğaluğa ıñğaylı bolıp twradı. Düniede öñge jwrttar qatarında kem, qor bolmaytın, twqımım qwrıp qalmasın degen halıq öziniñ şejiresin imanı därejesinde wğıp biluge tiis - degen bolatın qazaqtıñ mañdayına bitken asıl azamattarınıñ biri Mirjaqıp Dulatov (Türik balası."Qazaq", 1913j №2).

Ol ötken tarihqa bağa bergen endi bir eñbeginde: "Küni bügin düniede eşbir närseniñ asılı bilinbey qalğan joq. Är närseniñ tübi tekserildi, asılı bilindi. Bilimi artıq, közi aşıq jwrttar düniedegi adam balasınıñ asılın, näsilin tekserip bolıp, barlığın kitapqa jazdı.  Böten jwrttar qatarında ala böten bizdiñ qazaq halqınıñ asılı tekserilip, tarihı tolıq jazılğan joq. Bügin Aziya kartasınıñ törtten birine ie bolıp twrğan qanşama million qazaqtıñ tarihı kömeski qalıp ta twrğan jayı bar.

Tarih ğılımında qanşa tarih jazuşılar şığıp, qanşama kitap jazıp şığardı. Solardıñ arasında qazaqtıñ asılın anıq qıp aytatını joq. Arabşa, türikşe, orısşa biz körgen kitaptarda qazaq turasında jazılğan sözderdiñ bäri de haqiqatqa harab, şip-şiki ötirik" (M.Dulatov. Türik balası. "Qazaq", 22 naurız 1913j №7).

Al tarih degen mazmwnı tereñ ruhani wğımnıñ adam sanasınıñ, dünietanımınıñ, eldiñ, wlttıñ hal-ahualınıñ damuına, qoğamdıq qarım-qatınastardıñ dwrıs qalıptasu därejesine tigizer äseri erekşe. Tarihsız qoğam, halıq, memleket boluı da tipti de mümkin emes.

Osı qağidanı tereñ tüsingen Elbasımız Nwrswltan Nazarbaevtıñ  «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarıq körgen maqalasında köterilgen qazirgi  aumalı-tökpeli zamanda auaday qajet bolıp twrğan  WLTTIQ KOD  mäselesin qoldamağan, onıñ wlttıq, memlekettik mañızdı mänin jete tüsine almağan Qazaqstannıñ   joğarğı  oqu orındarınıñ keybir rektorları tarih päninen memlekettik bağdarlamağa say şığarılğan qazirgi kezeñde jas wrpaqqa auaday qajetti  bwrın ğılımi aynalımda bolmağan tıñ derektermen bayıtılğan oqu qwraldarın kitaphanalarına aluğa  lauazımdı bilikterin asıra paydalanıp qarsılıq bildirude. Olar bwl qarsılıqtarın kitaphanada tarih päninen oqulıq-kitaptar jetedi (onıñ  bälenbay danası bar) degen jaltarma jauappen şektelgen.

Endi sol rektorlar atağan eñ köp tarağan oqulıqtardıñ avtorları –  Ç.Musin men G.Kan esimdi professorlar.

Kezinde wlttıq tarihqa janı aşıp, oğan şınayı bağasın bergen qazaqtıñ asıldarı  pikir bildirgen "Qazaq tarihınıñ"  bügingi hali qanday küyde eken degen saualğa, layıqtı jauap beru qiındau bolıp twr. Biz täuelsizdik jıldarı oqırmandarğa ärqaysısı üş qaytara, birinen keyin biri irkes-tirkes basılıp şıqqan, bir basılımınıñ tirajı 5000-nan  twratın avtorlar Ç. Musin men G.Kannıñ oqulıqtarı turalı söz etpekpiz.  Bwl oqulıqtarğa aytılğan oqırman jwrtşılıq arasında är-aluan pikirler bar. G.Kannıñ oqulığın, bir oqırman "qısqa  naqtı jazılğan" dep wnatıp jatsa, endi bireuleri "Qazaq tarihın" bayağı Keñes däuirindegi keypine tüsirip, halıqtıñ bay tarihın "äbden ıqşamdap", "küzep" sümireytip tastağan", "qazaq halqınıñ tarihı öz därejesinde jazılmağan" degen qarsı pikirler aytıluda. Al Ç.Musinniñ oqulığındağı tarihi oqiğalardıñ bayandalu täsili Otanımızdıñ tarihın meyilinşe bwrmalap "aqtañdaqtarğa" toltırıp ketken Keñes däuiriniñ avtorlarınıñ sarqıtın işken adamnıñ  isi degennen basqa eşteñe ayta almaysıñ.  Atalğan eki oqulıqta da Keñes däuirindegi oqulıqtardağı sekildi, qazaq halqına eñbekteri siñgen ardaqtı azamattardıñ esimderi mülde atalmay, nemese bwlıñğır etip berilgen. Keybir tarihi oqiğalar bwl eki oqulıqta da, tipti eskerilmegen. Sonda G.Kannıñ kitabınıñ mwqabasınıñ sırtındağı "qazirgi bilim beru standartı talabına say jazılğan oqulıq" degen bağa şındıqqa jata ma?

Endi oqırmandardıñ pikirlerine qosıla tarihşı-ğalım retinde, osı oqulıqtardı köbirek paydalanatın studentter qauımına däris oqitın oqıtuşı-professor retinde, äriptesterime aytar meniñ de "Datım" bar.

Biz täuelsizdikke qol jetken kezeñnen bergi uaqıtta "Qazaqstan tarihınan" oqulıq jazğan avtorlardıñ işindegi, 15 mıñnan astam tirajben,  öziniñ üş basılımın oqırmanğa wsınğan professor Musinniñ  oqulığınan mısal keltire otırıp jauap bermekpiz. 591-bettik oqulıqtıñ  XX ğasırdağı oqiğalarınıñ mañızdı degen keybirine ğana toqtaldıq  (Oqulıqtardağı olqılıqtarğa  tolıq  jauap  bar).

Musinniñ 2005 jılı üşinşi ret tolıqtırılıp qayta basılıp şıqqan "Qazaqstan tarihı" oqulığında,  tarihi oqiğalardı bwrmalauğa jol berilgen, äsirese keñes däuiriniñ tarihi oqiğaları şala, üstirit, bayandaumen ğana şektelip qalğan. Mwnday ädis qazaq wltınıñ bay tarihın köpe-körneu oqırmanğa jwtañ etip körsetuşilik onıñ mañızına nwqsan keltiredi. Oqulıqta qazaq halqınıñ keñes däuiri kezeñindegi köptegen tarihi oqiğaları tolıq qamtılmağan. Qazaqstan tarihınıñ keñes däuirine deyingi kezeñinde jergilikti halıqtardıñ qanday dindi twtqanı turalı aqparattar oqulıqta berilip kelse, al keñes däuiri kezeñinde qazaqtar mülde dinge senbegendey körinis jasalğan. Mwnday körinis G. Kannıñ da oqulığınan orın alğan. Sonda bwl äriptester Qazaqstan halqı din twtpaydı degen ateistik piğıldan äli arılmağan ba? Qazaqstan Mwsılmandarı dini basqarması (QMDB) qalay qwrıldı, elimizde qanday konfessiyalardıñ ökilderi bar, olar kimder degen mäselelerge eki avtordıñ da oqulıqtarınan orın tabılmağan. Al dinniñ özine kelsek ol turalı älemge äygili oyşıl Tommazo Kampanella: "Vera i religiya obladayut magiçeskoy siloy v gosudarstve, tak kak "ob'edinyut duşi lyudey" – dep memleket basşıların sendirgen. Al büginde bizdiñ Elbasımız älemdik dinderdiñ basın qosıp ortaq ıntımaqqa, tatulıqqa şaqıruda. Bwl ne tarih oqulığına kirmeytin oqiğalar ma?

Sonday-aq,  kezinde Qazaqstannıñ birinşi basşısı bolğan üş qazaqtıñ (J.Şayahmetov, D.A.Qonaev, N.N.Nazarbaev) alğaşqı ekeuiniñ familiyaları ğana atalğan, onıñ özinde de qızmetinen keter kezdegi oqiğağa baylanıstı.  J.Şayahmetov 10 jıl Qazaqstan kommunistik partiyasınıñ Ortalıq komitetiniñ birinşi hatşı bolsa, D.Qonaev 20 jıldan astam uaqıt respublikanıñ partiya wyımın basqardı. Alayda esimderi atalğan bwl eki memleket qayratkerleriniñ esimderi tarihi twlğalar sapında öz ornında tiisti bağaların ala almağan.

Sonday-aq, qazaq jerin talan-tarajğa tüsuden aman saqtap qalğan birtuar azamat Jwmabay Täşenovtiñ  qızmeti, istegen ülgili isi jas wrpaqqa önege bolıp qalu qwqısınan ayrılıp, bwl oqulıqtarda mülde atalmay qalğan. Bwl joğarıda atalğan memleket qayratkerleri – tarihi twlğalardıñ esimderi  G. Kannıñ 2005 jılğı soñğı şıqqan oqulığına da  "simay" qalğan.  Jwmabay Täşenev halqı üşin, onıñ bolaşağı üşin basın bäygege tikken tarihi twlğa. Täşenevtiñ wltjandılığı arqasında soltüstiktegi bes oblıs aman qaldı. Resey ieligine ötip ketpedi. Mäskeu basşıları Täşenevti qızmetten bosattı. Biraq qazaq jeriniñ twtastığı saqtalıp qaldı. Eger sol jıldarı Jwmabay Täşenev  sekildi qaysar da birbetkey, wltjandı da şınayı küresker twlğa bilik basında otırmağanda bes oblıs Resey menşigine aynalıp kete barar edi.  Onımen iıq tirestirip teñ twrar birde-bir qazaq basşısı bolmağan. Qazaq tarihına esimi altın ärippen jazıluı tiis twlğanıñ bwl eki oqulıqta da atı joq bolıp şıqtı. Eger avtorlar osılay öz qalaularınşa jazıp, onday adamdarın elemese, tarih törinen oyıp twrıp orın bermese, qazaqtıñ bolaşağı ne bolmaq tek küñgirttene bermek.

Wltımızdıñ maqtanışı oyşıl filosof, tarihşı, aqın Şäkerim (Şahkerim) Qwdayberdiwlı turalı da avtorlar ündemey qalğan. Ol 1905-1906 jıldarı Stambol, Kair; Bağdat, Mekke şaharlarınıñ kitaphanasında bolğan, Lev Tolstoymen hat jazısıp twrğan. Dünie tanımı, filosofiya, etika, tarih, psihologiya, teologiya siyaqtı ğılım salaların tereñ meñgergen, "Üş anıq" degen ğılımi eñbektiñ avtorın, bolaşaq wrpaqtıñ tanıp biluine kedergi bolıp, qiyanat jasağan  dep esepteymiz. Joğarıda attarı atalğan eki twlğa turalı eki avtor da ündemey qalğan.

Keñes däuirindegi tarih oqulığı wsınğan, äbden sılınıp jwlınıp, alınğan bäzbir derekter  şırıldağan şındıqtıñ asıl arnasın teris bwzıp otırumen erekşelendi. Qızıl imperiyanıñ bodandıq bwğauınıñ äkki sayasatı tarihtı qoğamğa tabındırğanı büginde qwpiya emes-ti. Al endi Täuelsizdikke qol jetkizdik  desek te  tarihi oqiğalardı bwrmalaudı äli qoymay kelemiz. Qazaqstan tarihınıñ oqulığı keybir avtorlardıñ oyına ne kelse, sonı jazatın qandastarın däriptep, öz ruınıñ ata şejiresin madaqtaumen ğana şekteletin jaña arnağa tüskendey.

Wlı Otan soğısı taqırıbı jazılğan oqulıqtıñ 183-betinde G.Kan  tarihta esimderi mäñgi qalğan qazaqtıñ asıl azamattarı R.Qoşqarbaev, Q.Qaysenov, maydanğa elden erekşe öz qarjısınan kömek körsetken Q.Mwñaytpasov turalı jäne t.b., jauğa atılğan 10 oqtıñ 9 Qazaqstanda jasalğanı turalı derekter özge oqulıqtarda jazılsa da, öz oqulığına kirgizudi jön körmegen, nege? Al onıñ esesine tarihi eñbek jazuda basşılıqqa alınatın täsil bwzılıp,  Aqtöbe oblısınıñ tarı ösiruşisi Ş.Bersievtiñ tarı ösiruden älemdik rekord jasağanı (gektarınan 202 centner), Qızılorda oblısınıñ küriş ösiruşisi I.Jaqaev küriş ösiruden älemdik rekord (gektarınan 172 centner) alğanı, oğan qosa älemdik rekordqa jetpegen (gektarınan 150 centner küriş alğan) Qızılorda oblısınıñ "Avangard" kolhozınıñ zveno jetekşisi Kim Man Sam älemdik rekord jasağandarğa teñ etilip qıstırılıp jazılıptı. Osı jerde eskertetin bir jäyt Wlı Otan soğısı jıldarı G.Kannıñ qandası orındağan gektarınan 150 centner önimdi, maydan talabına eñbek etken  ärbir üşinşi qazaqstandıqtar orındağan. Sonda qalay sol köptiñ qatarınan käris wltı – qandası bolğan soñ erekşe bölip alıp tarihqa esimin engizip äygileuine jol bolsın!

Oqulıqtıñ 131-betinde qazaqtıñ dara-dana Abayın, danışpan Abayın G.Kan Lermontov pen Puşkindi audarğan audarmaşı retinde sümireytip körsetken, kitabında oğan barlığı 14-aq jol ğana bwyırtıptı. Onda Abaydıñ azan şaqırılıp qoyılğan şın esimi Ibrahim ekendiginen mağlwmat berilmegen. "Dünieniñ, älemniñ ob'ektivtik zañdılığın moyındağan, dünie men adamzat qoğamı birqalıptı twrmaytın, beyne bir ağıp jatqan suday özgerip otıradı"- dep tanığan danışpannıñ danalığı aşılmay qalğan. Bilim alğan medresesi turalı da eşteñe aytılmaydı.

Endi mine sizderge osınday ereşelikterimen tanıs bolğan bwl avtorlarımız "Qazaqstan tarihınıñ" osı maqalada köterilgen auaday qajetti oqiğalarınan attap ötip tarihtı öz qalaularınşa jazıp, keybir tarihi derekterdi  bwrmalap jaña "aqtañdaqtarğa" jol bergen. Ç.Musin: Auğan soğısı turalı, 1989 jılğı Jañaözen oqiğasın qarastırmağan. Parlament deputattarı işinde qazaq pen orıstan basqa wlt ökilderi joq dep qate aqparat bergen. (474-b), 383-bette "Jılımıq jıldarı" dep bağa berip onıñ nege olay atalğanı anıqtalmağan. "Azat" qozğalısı qalıptastı (erekşelegen men) dep jazıp şatısqan.

469 - bette «Erkindik sindromı, ol barlıq sayasi wyımdar men küşterge tän. Respublika jağdayında ol, äsirese revanşistik küşter arasında erekşe bayqaldı. Oğan kommunister, wltşıldar jäne tağı basqa da toptar jatadı» - dep jazuı bwrınğı kommunist, komsomoldı madaqtap onıñ tarihın zerttep doktorlıq dissertaciya jazğan  ağamızdıñ bwl oyqastauın tüsinbedik?

G.Kan mırza oqulığında 1959 jılı Temirtauda, 1989 jılğı Jañaözendegi bolğan halıq narazılıqtarı turalı auız aşpağan, ol oqiğalardıñ Qazaqstanğa qatısı joqtay jasırğan. Tipti twñğış qazaq ğarışkeri  Toqtar Äubäkirov turalı bir auız söz joq. Bükil düniejüzindegi qazaqtardıñ elimizde bolğan qwrıltayların moyındamağan, Prezident Jarlığımen 1997 jıldan bergi är jıldıñ belgili bir mäselege arnalğanı turalı aqparat tek 2000 jılğı "Mädenietti qoldau" jılı men 2002 jılğı "Densaulıq saqtau" jılı jöninde ğana mälimetter bar.  Qalğan jıldar qanday maqsatqa arnalğanı belgisiz küyde qalğan.  Oqulığında demokratiyalıq "Aqjol"  partiyası men "Asar" partiyası turalı ğana mağlwmat berip, Qazaqstanda bwl jıldarı basqa sayasi partiyalar men qozğalıstar qwrılmağanday keyipte körsetken. Atalğan partiyalarmen qatar "Ruhaniyat" qoğamdıq birlestik partiyası, "Qazaqstannıñ demokratiyalıq partiyası" jäne t.b. qoğamdıq sayasi qozğalıstar qwrıldı.

Ç.Musin mırzanıñ oqulığı 2005 jılı jarıq körse de, ondağı tarihi oqiğalar 2003 jılmen ayaqtalğan. Oqulıqtıñ soñın siırqwyımşaqtandarıp jibergen. Oğan 553-bettegi ekinşi abzactağı berilgen mätinde: "Halıqtıñ bilim bwlağı bolıp sanalatın kitaphanalar jaña talapqa say jwmıs istey bastadı. Olardı jaña ädebietter men jabdıqtap, kom'pyuterlendirudiñ, osı zamanğı aqparattıq jabdıqtarmen qamtamasız etudiñ mümkindikteri qarastırıldı. Kitaphana, mwrajay, demalıs ortalıqtarı qızmetkerlerin qazirgi  ğılımi-tehnikalıq jäne ädistemelik talapqa say oqıtu, mamandığın jetildiru, iri mädeni ortalıqtarğa täjiribe aluğa jiberu şaraları belgilendi" - dep qwtı bir Keñes däuirindegi partiyanıñ s'ezindegi bayandama-esep bergendey "aqsaqtı tıñday" etip "jorğalatıptı". Jalpı oqulıqtıñ soñındağı materialdardı oqısañız, Qazaqstan Respublikası 2004-2005 jıldarı memleket retinde ömir sürmegendey köriniske tap bolasız.

Reseydiñ aytqanına könip, aydağanına jürgen jıldarı wlttıq tarihımızdı jazğandar, bizdiñ derbes wlt bolıp ömir sürgenimizdi onşa qalay qoymağandar ekendigi eşkimge qwpiya emes şığar. Wlttıq derbestigimizdi moyındağısı kelmegender, tarihi oqiğalardı "aqtañdaqtarğa" toltırıp bergenderdiñ izbasarları aramızda äli de kezdesedi. Onday joldı jalğastıruşılar "qızıl ideologiyanıñ tärbiesinde bolğan" jaltaqtar. Jağınıp jazuğa äkkilengender.

Sayasatpen bite qaynasqan tarih ğılımı toqırau jıldarında ämirşil-äkimşil jüyeniñ swranısın ğana ötep keldi. Tarihi faktilerdiñ işinen ıñğayğa keletin, basşılarğa wnaytın jağatın jerin, terip alıp jazu, däyeksözderdi üzip-jwlıp paydalanu, tüpnwsqalardı qalıñ oqırman közinen tasada wstau  tärtibi qoldanılğan. Ol kezde bardı "joq" deuge, joqtı "bar" deuge onşa qinalmadı.

Tarihtan oqulıq jazuşılardıñ aldındağı bastı qağida ol oqiğalardı aqiqattan attatpay, şırıldağan şındıqtı şıñğırpay, ädilettiñ aq tuın joğarı wstay otırıp jazuğa mindetti. Tarih aqiqatı aşılğan şındıqqa negizdelgen, ädiletti boluı qajet. Adam öziniñ ömirbayanın jazğanday tarihi oqiğalar retimen alalanbay jazıluğa tiis.

Tarih degen mazmwnı tereñ ruhani wğımnıñ adam sanasınıñ, dünietanımınıñ, qoğamnıñ hal-ahualınıñ, qoğamdıq qarım-qatınastardıñ qalıptasu därejesine tigizer äseri erekşe, äri mol dünie ekendigine eşkim de şübä keltire almaydı. Tarihsız qoğam, halıq, memleket boluı tipti de mümkin emes. Jazuşı Qabdeş Jwmadilov aytqanday: "Tarih degenimiz sabadağı saumal emes-üstine ne qwysañ da bojıp twra beretin. Tarih-özin-özi tazartıp twratın telegey-teñiz ispetti dünie. Ol öz tabiğatına jat dünieni eşqaşan qabıldamaydı. Sırttan kelip qosılğan kir-qoqıs, japıraq-jañqanı tolqınmen şayıp jağalauğa şığarıp tastaydı."

Tarihqa berilgen osınday ob'ektivti bağanı negizge alar bolsaq, täuelsiz Qazaqstan jağdayında jergilikti wlttıñ ötkendegi bwrmalanğan tarihınıñ aldında jaña qoğamnıñ talabına say, qazaq tarihın tabiği qalpına keltiru, onı ğılımi twrğıdan däyekteu, ejelden qalıptasqan mädeni salt-sanalardı jañğırtıp onı nasihattau arqılı halqımızdı qazirgi älemdik örkenietke tanıta bilu, qajet bolğan jağdayda onı moyındatu mindeti twrğanın köpşilik, tarihşı ğalımdar, äsirese ministrliktegi şeneunikterdiñ  bilgeni abzal.

Kerisinşe, keybir joğarı oqu orındarı basşıları memleket tarapınan yağni, byudjetten öz kitaphanalarına  oqulıq alu üşin arnayı bölinetin maqsattı qarjını öz studenterine qimay jañadan basılıp şıqqan Qazaqstan tarihı oqulıqtarın aludan bas tartuda. Söytip öz studentterin jaña oqulıqpen tanısu qwqığınan ayıruda.

Atalğan oqulıqtar men oqu qwraldarı  qazirgi zaman talabına müldem säykes emes. Swranısqa –  wsınıs qızmet ete almay jatqan jağday bolıp twr.

Özderi   bilim berip otırğan jastardıñ bolaşaqta täuelsizdigimizdi bayandı  etuge  nemqwraydı qaramaytın  azamattardı-mamandardı  tärbieleude öz wltın qwrmetteuge baulitın mına men wsınıp otırğan eki oqulıqtı  kitaphanalarına  (memleket oqulıqtarğa jıl sayın arnayı qarajat böledi )   aldıruğa  qwlıqsızdıq tanıtıp  ELBASI Nwrswltan Nazarbaevtıñ  «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» bastamasına qarsılıq tanıtqan rektorlar men prorektorlardıñ tizimi tömende berilgen.

 

  1. Ş. Esenov atındağı Aktau memlekettik   universiteti- rektorı Ahmetov Berik    Baqıtjanwlı.
  2. S.Torayğırov atındağı Pavlodar memlekettik universiteti -rektorı Ahmetova Gauhar Ğalımovna.
  3. Almatı tehnologiyalıq universitetiniñ rektorı- QR WĞA akademigi Qwlajanov Qwralbek Sadibaywlı prorektorı Nwrahmetov
  4. O.A.Bayqoñırov atındağı Jezqazğan memlekettik universiteti-rektorı Takişev Abdilmalik Arğınwlı
  5. Ş.Uälihanov atındağı Kökşetau memlekettik universiteti-prorektorı Jarqınbekov Temirhan  Niyazwlı.
  6. Abılay han atındağı  Qazaq halıqaralıq qatınastar jäne älem tilderi universiteti- rektorı Qwnanbaeva Sälima Sağiqızı.
  7. Almatı memlekettik Qızdar pedagogikalıq universitetiñ rektorı- Aldambergenova Gauhar Töremwratqızı
  8. Suleyman Demirel atındağı universitet rektorı-Qojahmet Qanat
  9. Pavlodar memlekettik pedagogikalıq universiteti-rektorı Nwqwlı Altınbek.
  10. M.Äuezov atındağı Oñtüstik Qazaqstan memlekettik universiteti-rektorı Sataev Marat Isaqwlı
  11. Qızılorda M.Mametova atındağı gumanitarlıq pedagogikalıq  joğarı kolledji-direktorı Saylıbaev Bahıtjan Äbdiqalıqwlı.

 

Keybir universitettiñ basşılığı oqıtuşılardıñ üylerindegi merzimi ötip ketken kitaptardı aldırtıp   payda tabatın körinedi.  Közboyauşılıqqa salınğan olardı teksergen bilim ministriniñ tekseruşileri köz jwmıp sıbaylastıqqa jol bergen.

Şet elderdegi Universitetter zañdı jolmen şığarılğan oqulıqtardıñ avtorlarınıñ kim ekendigine qaramay barlıq balama türin kitaphanalarına aladı. Al onda studentter öz qalauları boyınşa qajet oqulıqtarın  paydalanadı. Al bizde avtoritarlıq basqarumen äkkilengen Ministrliktegi şeneunikter studentterdiñ erikterin şektep,  özderiniñ tanıstarınıñ şığarğan sapasız oqulıqtarın mäjbürlep odan jasandı sıbaylastıqpen «standart» jasap basqa balama türlerin alğızbay olardıñ bilim alu qwqıqtarın şekteude.

Elbası maqalasında: «2013 jılı «Halıq – tarih tolqınında» bağ­darlaması arqılı älemniñ eñ beldi arhivterinen töl tarihımızğa qatıstı qwjattardı jüyeli türde jinap, zerttedik. Men elimiz mıqtı, äri jauapkerşiligi joğarı Birtwtas Wlt bolu üşin bolaşaqqa qa­lay qadam basatınımız jäne bwqaralıq sana­­nı qalay özgertetinimiz turalı közqaras­tarım­dı ortağa salıp otırmın. Jañğırğan qoğamnıñ öziniñ tamırı tarihınıñ tereñinen bas­tau alatın ruhani kodı boladı. Jaña twrpattı jañğırudıñ eñ bastı şartı – sol wlttıq kodıñdı saqtay bilu. Onsız jañğıru degeniñizdiñ qwr jañğırıqqa aynaluı op-oñay.   Jañğıru ataulı bwrınğıday tarihi täjiribe men wlttıq dästürlerge şekeden qaramauğa tiis.   Eger jañğıru eldiñ wlttıq-ruhani tamırınan när ala almasa, ol adasuğa bastaydı. Sonımen birge, ruhani jañğıru wlttıq sananıñ türli polyusterin qiınnan qiıs­tı­rıp, jarastıra alatın qwdiretimen mañızdı. Bwl – tarlan tarihtıñ, jasampaz bügingi kün men jarqın bolaşaqtıñ kökjiekterin üyle­simdi sabaqtastıratın wlt jadınıñ twğır­naması. Men halqımnıñ tağılımı mol tarihı men ıqılım zamannan arqauı üzilmegen wlttıq salt-dästürlerin aldağı örkendeudiñ berik diñgegi ete otı­rıp, ärbir qadamın nıq basuın, bolaşaqqa senim­men bet aluın qalaymın.  Töl tarihımızğa, babalarımızdıñ ömir saltına bir sät üñilip körsek, şınayı pragmatizmniñ talay jarqın ülgilerin tabuğa boladı».

«Biz qazaq edik, Kök tuı jelbiregen, Jüregi eljiregen. Kök böri wrpağı edik, Közderi möldiregen. Biz qazaq edik Keudege jalın bergen, Wl-qızğa tälim bergen. Şınında bizder edik, Arı üşin janın bergen. Biz qazaq edik Ärqaşan wltım degen, Otanım, jwrtım degen» - ata-babalardan qalğan  büginde öşip bara jatqan osı  tüsinik-oydı qayta oraltqan mazmwndağı mına   eki oqulıq  «Qazaq eliniñ tarihı» 2015 jıl «Däuir» 600–bet;  (5 ğılım doktorlarınıñ  sapalı oqulıq degen  pikirleri bar). « Qazaqstan tarihı»  2012 jıl «Däuir»  510-bet.

Bwl oqulıqtar QR Ädilet ministrliginen saraptamadan ötken  № 1541 jäne №1540 sandı  19 qaraşa 2013 jılı berilgen avtorlıq kuälikteri  bar.

Qazaq eliniñ keleşekte memleket bolıp mäñgi jasauı, tek ğılımi negizde älemdik örkeniettiñ tiimdi täjiribesin saraptay otırıp paydalanu arqılı jañadan qoğamdıq sana qalıptastırğanda ğana mümkin ekenin wğuımız kerek. Bizdiñ jaña qwrıp otırğan memleketimizdegi qoğamdıq sana  qalıptasu üşin, tek memleketqwruşı qazaq halqınıñ wlttıq özindik sana sezimin ğılımi negizde  damıtuğa tikeley baylanıstı ekenin esten şığarmau qajet.  Ökiniştisi, bizdiñ egemendi elimiz, täuelsiz memleket bolıp şirek ğasır ömir sürip otırsa da äli künge deyin bizdiñ orta ötken bodandıq däuirindegi  qalıptasıp qalğan qoğamdıq sanadağı qwldıq minezinen ayrıla almay otır. Jasandı internacionalizm şeñberinen şığa almağan bilikte ıqpalı bar sayasi elitanıñ keybir ökilderi wlttıq sana, ülttıq müdde, wlttıq wyısu, wlttıq jiger degen wğımnan qorqatın siyaqtı. Olar wlt degen wğımnan, memleket degen wğımdı joğarı qoyudan asa almay jür.  Al, älemdegi damığan zayırlı memleketter  wlttıq mwdelerin joğarı qoya bilu arqılı memleketteriniñ quattı, bedeldi boluın jüzege asırıp otır. YAğni, bizge elimizdiñ keleşeginiñ fundamenti, halıq pen biliktiñ birtwtastığına kepil bolatın qoğamdıq sana qalıptastıruımız qajet. Al, düniejüzindegi barlıq memleketterdiñ täjiribesinde qolğamdıq sananıñ qalıptasuınıñ negizgi bolatın wlttıq sana ekeni belgili. Wlttıq sana jetilmegen eldiñ bolaşağı joq.

Wlttıq sananı qalıptastıru adamdardıñ sezimi men äreketterine tikeley baylanıstı bolğandıqtan sonıñ negizin qwraytın qwbılıstardı ajıratıp berude,   wsınıp otırğan oqulıqtarda zaman talabına say jan-jaqtı taldanğan.

Al atalğan Joğarğı oqu orındarınıñ rektorları bilikterin asıra paydalanıp, wlttıq müddeni özderiniñ jeke bas müddesine ayırbastap, negizsiz «qırıq sıltau» aytıp özderi tikeley qol qoymay prorektorları arqılı jaltarma jauap berude.

Qazaq  eliniñ keleşegi jastarınıñ bilimi men tärbiesi barlığımızdı alañdatpay otırğan joq. Bügingi tañda bolaşağımız bwlıñğırlanğan jağdayda är qazaq azamatı, meleketimizdiñ twğırın nığaytuğa, örkenietti elder därejesine jetuge üles qosatınday sapalı  şınayı bilim aluı tiis. Bwl jolda «attıñ jemin jep, taydıñ jürisin jürgen» qazirgi kezeñdegi közboyauşılıqtan arıluımız qajet.

Ejelgi grek oyşılı Gelveciy «Kitap bolmasa biz jabayı  küyimizde  qalar edik» degen  twjırımın büginde adamzat balası är türli qabıldaydı. Solay bola twrsa da adamdar negizgi  bilimdi kitap arqılı  alatındığın eşkim joqqa şığara  almas. Ärine büginde örkeniet zamanında ğalamtordıñ (internettiñ) da mañızı artıp keledi, biraq kitaptıñ rölin atqara almaydı.

Esenğazı Quandıq, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor

 Abai.kz aqparattıq portalında jariyalanğan maqalağa pikir aytıp, oyıñızdı bildirgiñiz kelse, mına paraqşağa jazıp qaldırıñız!

Abai.kz

 

 

0 pikir