Düysenbi, 20 Tamız 2018
Ğılım-bilim 718 0 pikir 16 Mamır, 2018 sağat 11:18

Ğalımdarğa wrpaq nazı

«Men qwrmet twtatın ğalım - wstazdar! Bügin mwrağattan sizderdiñ ğılımi eñbekteriñizdiñ tüpnwsqasın kördim! Mwrağatta jıltır mwqabalı kitaptar köp eken. «Qazaq tiline Europa tilderinen engen kirme sözder» taqırıbındağı zertteuim üşin HHİ ğasırdıñ İİ jartısındağı ğılımi eñbekterdi qarap, izdenu üşin kelip otırmın. Osı kitaptardan öz otbasılarıñızdı da tanıp qaldım. Köp estelik. Qazir bizdiñ jazu-sızuımızdıñ bäri auada. Mwnday eski suretterdi anamnıñ qwjattarınıñ arasınan köruşi edim. Sizderdiñ eñbekteriñiz kirill älipbiinde jazılğandıqtan, onı tanu maqsatında orıs tilin üyrendim. Iä, qiın til, sizder qalay sayrağansızdar?»  

Meniñ tüsinigimde, til bilimşi degen – tilge qızmet etuşi, al ğalım degen – ğılımğa qızmet etuşi wstaz. Wstaz! Demek adamdı ol atqa layıq qılar jalğız körsetkiş – şäkirt. Ğalımdı şäkirti wstazım dep atağan sätte ol moyındaladı. Bizdiñ qoğamda diplom beretin orta köp, biraq şäkirt, ğalım tärbieleytin orta bar ma? Ol orta qanday boladı? Bügingi qoğam bwlaqtarınıñ közin kim aşadı? Wrpaqtıñ ğılımğa ıntası älsiz yaki wstaz twtqan ğalımdar närsiz. Biraq biz siz bergen kitap pen siz jazğan eñbekti oqıp östik qoy!

Ğalım twtıp, atoy  salıp şaqırğan ğılımi jiılıstarda süyretip äkep, aldıñızğa otırğızıp qoyğan student - oquşılardıñ kökirek közin körip, köñilderin ğılım säulesimen susındata aldıñız ba?

Ğalım degen ülken lauazımğa, wlı ataqqa «aqı arsızdığı» qosılsa, til satılar ma, aqıl satılar ma? Ne satıldı, kimge satıldı? «Ğalımdar ortası» älimsaqtan osınday ma, älde zaman jetkizdi me bwl hälge?

«Ğılım – bäyge. Birinen aldıñ, birine berdiñ». Bolaşaq Qazaq til bilimşileri ol bäygege qalay dayındalıp jatır? Köşirip, konspekt jazıp ne öz til tarihın zerdeler eski jazbalar men ädebietter turalı audarılğan aqparat oqıp, tüpnwsqasınıñ suretin tamaşalap pa? Joq, wrpağıñ mwnı qalamaydı.

Tildi til etip twrğan onıñ iesi bolsa, tildiñ bir kiesi bar degen söz. Ol kie bolmasa, orıs bizdiñ tilge qol sala zerttep, özge eldiñ ğalımı türki tilderiniñ qatarında salıstırmas ta edi. –  Til ne üşin zertteledi? Ol zertteuler kimge jäne nege qajet? Nege biz bügingi sözdiñ tübirin, mağınasın 10-15 ğasır bwrınğı eski mwradan izdeymiz? –  Sabaqtastıq. Damu. Meniñ oyımşa, ğılım degen – osı. Til bilimi «mına sözdiñ mağınası mınau siyaqtı», «bayağıda bir şal qwlap bara jatıp «äup» depti, sodan osı söz payda bolğan»  degen negizsiz pikirlerdi kötermeui tiis. Sol üşin de ol – til bilimi ğılımı.

Al bügingi oqulıq, bügingi jazu, emle, bügingi «Qazaq grammatikası», bügingi ğalımdardıñ ğılımi zertteuleri 10 ğasırdan keyingi wrpaqtıñ qajetine jarar ma eken?!  Qazaq tili H ğasırdağı arab - parsı sözderimen tolıqqan ortadan äreñ bosap, HHİ ğasırdağı qauipti ortağa süyrelip jetkende, onı qabıldap alğan sizdiñ tildi küyretuge qaqıñız bar ma? Qajetke jaramay jatsa, bolaşaqta sizge eşkim «sizdiñ zertteuiñiz tükke jaramadı» dep jarıq dünieden habar bermes-au. Biraq bir eñbegiñizdiñ beti aşılıp, oqılsa, sizge öziñizden birneşe jüz jas kişi wrpağıñızdıñ, şäkirtiñizdiñ alğısı jeteri anıq.

Ne jazsañız da, al'bom emes, amanat jazıñızşı! Men sizderden ülgi alamın, wstazdarım!

Ümitpen, wrpağıñ...

Abai.kz

0 pikir