Senbi, 18 Qañtar 2020
Alasapıran 3471 0 pikir 31 Mamır, 2018 sağat 06:57

Jañalıqtağı repressiya qwrbandarı jatqan jerdi aşıq aspan astındağı panteonğa aynaldıratın mezgili jetti

ÜN QOSU

«Jaña Qazaqstan» forumınıñ bastamasına oray

Jalğası. Bası portalımızda "Biz qazir "quırşaq" respublika emespiz! Aqtañdaqtardıñ ädil bağasın alar kez keldi" jäne Kölgir sayasat täsilderi eldi nege sonşalıqtı ilandıradı? degen taqırıppen jariyalanğan bolatın.

 

PREZIDENTKE AŞIQ HAT

Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti N.Ä. Nazarbaevqa

Asa qadirli Nwrswltan Äbişwlı!

Sizge Qazaqstan «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamı müşeleriniñ atınan birer tilek aytpaqpız.  2000 jılı Sizdiñ qabıldauıñızda bolğan Qoğam müşeleriniñ ötinişine oray, 1937–1938 jj. sayasi quğın-sürginde atılğandar qwpiya kömilgen orınğa eskerkiş  twrğızuğa Öziñiz tikeley tapsırma berip, sol Jañalıq eskertkişin aşqanıñızğa biıl, mine, jeti jıl toldı. Jañalıqqa Sayasi repressiya qwrbandarın eske alu küni Almatı qalası men Almatı oblısı jwrtşılığınıñ ökilderi jıl sayın kelip tağzım etedi. Osı eskertkiş ornağan jerdegi «Ädilet» qoğamı menşigine berilgen 15 gektar telimdi qaralı-saltanattı ormandı alqapqa – aşıq aspan astındağı panteonğa aynaldırudıñ mezgili jetken siyaqtı. NKVD ğimaratınıñ jerastı böliginde atılıp, deneleri Jañalıqta tınşığan jazıqsız qwrbandar sanı 3 mıñnan asadı. Onda halıq şaruaşılığınıñ är salasında eñbek etken qarapayım eñbek adamdarı, sonday-aq Oraz Jandosov, Wzaqbay Qwlımbetov, Oraz Isaev, Temirbek Jürgenov, Süleymen Esqaraev, Janaydar Saduaqasov, Mwhamedjan Tınışbaev, Ahmet Baytwrsınov, Qoñırqoja Qojıqov, Sanjar Asfendiarov, Seyitqali Meñdeşev, Qabılbek Sarımoldaev, Qaysar Täştitov, Säken Seyfullin, İliyas Jansügirov, Beyimbet Maylin, Jwmat Şanin, Rahım Sügirov, Mağjan Jwmabaev, Qwdaybergen Jwbanov, Zarap Temirbekov sındı jüzdegen memleket, ğılım, ädebiet, öner qayratkerleri jatır. Eskertkiştiñ aynalasına solardıñ esimderin tasqa qaşap  estelik-qabırğa ornatu qajettigi swranıp-aq twr. ALJIR lagerinde jazıqsız japa şekken 7 mıñnan astam jandı (onıñ 179-ı qazaq äyeli, al sottalğandardıñ basım köpşiligi Mäskeuden, Leningradtan, Keñes Odağınıñ basqa qalalarınan äkelingender) eske salıp twratın estelik qabırğalar tärizdendirip, Jañalıq eskertkişin süyegi sonda jatqan 3 mıñnan astam qazaqstandıq bozdaqtıñ atı-jöni tizilgen joqtau taqta-qabırğalar ornatumen tolıqtıru läzim. Sonday-aq zerde keşenine kişi arhitekturalıq formalar – atılğandardıñ müsindik portretterin qoyğan jön bolar edi. Bwl şarua Qazaq-Britan universiteti janındağı alleyada tizilgen repressiyalanğan keñestik qayratkerlerdiñ müsinderin Jañalıqqa köşirumen bastalsa igi, sol istiñ jalğası retinde repressiya qwrbandarınıñ wrpaqtarı sonda jatqan öz äkelerine eskertkiş-müsin ornatpaq oyların «Ädilet» qoğamınıñ basqarma mäjilisterinde wdayı aytıp keledi. Qasiretti 32-jılğı swrapıl aştıq äkelgen wlttıq apatta Almatı köşelerinde aştan ölgenderdiñ mäyitterin osı jerdegi Äli jäne Dihanbay auıldarınıñ qañırap bosap qalğan orındarına tasıp äkep tögip, jüzin japqanı mälim, sonı este twtıp, sonau aşarşılıqta köz jwmğan mıñ-san  qwrban ruhın wlıqtaytın belgi qoyu da osınau zerde keşeniniñ mazmwnın aşa tüseri sözsiz. Kieli alqapqa ağaş egip, baq otırğızuğa «Ädilet» qoğamınıñ müşeleri men janaşırlarına qosa qalıñ jwrtşılıq atsalısar edi degen oydamız. Bwl künderi «Ädilet» qoğamı basqarmasınıñ müşeleri Jañalıqta jatqan bozdaqtardıñ tolıq tizimin jasau üstinde. Onı 1996–2004 jıldarı şığarılğan «Azalı kitap. Kniga skorbi» jinaqtarınıñ ülgisimen jeke kitap etip şığaru qajet-aq. Bizdiñ bwl oy-josparlarımız Almatı qalası men Almatı oblısı basşılığı tarapınan tüsinuşilik tauıp twr.

Qwrmetti Nwrswltan Äbişwlı, osı bayan etip otırğan nietimizdi endi Sizdiñ maqwldauıñızdı swraymız, osınau imandı da abıroylı şaruağa  külli jwrtşılıq jergilikti biliktiñ wyımdastıruımen qol wstasıp kirisu üşin Siz Öziñizdiñ Elbasılıq batañızdı berseñiz eken dep tileymiz. Tağı bir mañızdı mäsele – 2000 jılğı qabıldaudan soñ Öziñizdiñ tapsırmañızben Almatıda aşılğan Sayasi repressiyalar tarihı mwrajayına baylanıstı. Qızmet atqarğan bir jarım jıl işinde mwrajayda mıñdağan jwrtşılıq ökilderi, şetel delegaciyaları, äsirese oquşılar men student jastar bolıp,  belgili därejede tarihpen tärbielenudiñ özindik belesinen ötken edi. Alayda mwrajay bizge beymälim sebeppen tez jabılıp qaldı. Mwrajayda repressiyalanğandardıñ özderi men wrpaqtarı tapsırğan öte qwndı jädigerlikter jinaqtalğan bolatın, qazir solar bir bölmede üyilip jatqandıqtan, tozıp, ekspoziciyalauğa jaramsızdanıp ketu qaupi bar. Bwl orayda biz Almatı äkimşiligine äldeneşe ret ötiniş bildirgen edik, alayda osı mäseleniñ qala biligi tarapınan eşbir şeşimin tappaytını mağlwm boldı.

Qwrmetti Nwrswltan Äbişwlı, eger mwrajaydı bwrınğı NKVD ğimaratında ornalasqan ornına qaytaruğa eşqanday mümkindik bolmasa, onda onı qaladağı basqa qoğamdıq ğimarattardıñ birine ornalastıruğa, söytip, elimizdiñ sayasi tarihı mwrajayınıñ qalıñ köpşilikke otanşıldıqtı, demokratiya qwndılıqtarın nasihattau retimen qızmet ete bastauına qol wşın beruiñizdi Öziñizden qattı ötinip swraymız. Jaqında Qoğamnıñ 20 jıldığına oray ötkizilgen «Ädilet»   tarihi-ağartu qoğamı: totalitarlıq tarihtan – demokratiyalıq bolaşaqqa» ğılımi-praktikalıq konferenciyasına qatısuşılardıñ jäne olardıñ işindegi sayasi quğın-sürgin nauqandarında jazıqsız jazalanğan belgili qoğam qayratkerleriniñ «Ädilet» qoğamına müşe wrpaqtarınıñ bir auızdan bildirgen tilegi osılarğa sayadı.

Solardıñ atınan – qwrmetpen, Beybit Qoyşıbaev, «Ädilet» tarihi-ağartu  qoğamınıñ prezidenti. Almatı, 07 şilde 2009 j.

HALIQTI TARIHPEN TÄRBIELEU KEREK

Bäri «Memorialdan» bastalğan...

– Biıl «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamınıñ qwrılğanına 20 jıl tolğan eken. Äñgimemizdi qoğamnıñ qalay qwrılğanı jäne onıñ uığın qadasuğa kimderdiñ atsalısqanınan bastasaq...

– Özderiñiz bilesizder, 1986 jılğı oqiğadan keyin elimizde kişigirim 37 jıl ornağanday boldı. Adam tüsinip bolmaytın repressiyalar bastaldı. Bwl jağday 1988 jılı eptep jwmsardı. Demokratiyanıñ jeli esip, elge erkindik kele bastadı. Degenmen Jeltoqsan köterilisi jabıq taqırıp bolatın. Biraq ötken tarihımızğa üñiluge pwrsat berildi. 20–30-jıldarı sayasi quğın-sürginge wşırağan qayratkerlerimizdiñ ömir jolın jazudı sol şaqta bastadıq. Ol kezde «Qazaq ädebieti» birden-bir erkin tribuna bolıp twrdı. Basqa gazetter dendep bara bermeytin taqırıptarğa «Qazaq ädebieti» qaymıqpay qalam tartatın. Sol kezderi «Literaturnaya gazeta» Mäskeude payda bolğan «Memorial» qozğalısı jayında jariya etti. Qozğalıs keşegi stalinizmniñ qılmıstarın aşa otırıp, jazıqsız qwrbandardı aqtau mäselesin qolğa aldı. Mwnday  qadamdar jwrttıñ köñilinen şıqtı, «Memorial» iri qozğalısqa aynaldı. Mwnı körip, bizdiñ adamdar da oyandı. Äli esimde, fol'klorşı-ğalım Mardan Baydildaev degen ağamız – kezinde ol kisiniñ äkesi de sayasi quğın-sürginge wşırağan – bir küni mağan kelip: «Reseydegi qozğalıstı körip otırsıñ. Bwdan bizdiñ de qaluımızğa bolmaydı. Biz de wyımdastırayıq. Qazir jer-jerde osı turalı söz bolıp jatır» dedi. Sodan köp uaqıt ötpey jurnalister, jazuşılar, kino salasınıñ qızmetkerleri men sayasi quğın-sürginge wşırağandardıñ wrpaqtarı bas qosıp, ülken jinalıs ötkizildi. Kino üyinde ötken sol jiında wyımdastıru komitetin qwrıp, basına Bolat İliyaswlı Jansügirovtı sayladıq. älsin-älsin bas qosıp, aldağı mindetti ayqındadıq. Biz öz tarapımızdan: «Aştıq mäselesin köteruimiz kerek. Stalinizmniñ ülken qılmıstarınıñ biri – Otız ekinşi jılğı aşarşılıq» dedik. Söytip keleşek wyımnıñ bağdarlaması men jarğısın dayınday bastadıq. Sol kezderi oblıstardağı bastamaşı toptarmen, Reseydegi «Memorial» qozğalısımen baylanıs ornattıq. 1989 jılğı qañtarda Mäskeude konferenciya ötip, bükilodaqtıq, keyin halıqaralıq atanğan «Memorial» tarihi-ağartu, qayırımdılıq jäne qwqıq qorğau qoğamı qwrıldı. Oğan ataqtı Andrey Dmitrieviç Saharov bastağan tört teñ törağa saylandı. Bizden konferenciyağa 30-jıldarğı körnekti memleket qayratkeri, sayasi repressiya qwrbanı  Oraz Jandosovtıñ wlı Sanjar Jandosov bastağan top – Säule Aytmambetova, Mardan Baydildaev, Viktor Snitkovskiy, Armiyal Tasımbekov qatıstı. Olar jaqsı äsermen oraldı. Sodan keyin, säuir ayınıñ 14-i küni Almatıda bizdiñ qwrıltayımız ötti. Sol qwrıltayda «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamı qwrılıp, onıñ törağası etip Sanjar Jandosovtı sayladıq. Sanjar Orazwlınıñ ol kezde qızmeti de, bedeli de ülken edi, iske belsene kiristi, tiisinşe jwmısı da nätijeli boldı. Alğaşqı qolğa alınğan şarualardıñ biri – quğın-sürginge wşırap, atu jazasına kesilgen adamdardıñ tizimin tabu edi. Aldımen özimizdiñ eldiñ qauipsizdik komitetine swrau salındı. Odan nätije şıqpağannan keyin, Jandosov Mäskeuge şığıp, 1990 jılı odaqtıq memlekettik qauipsizdik komitetinen tikeley alğaşqı derekter aluğa qol jetkizdi. Joğarğı Sottıñ Äskeri alqası Qazaqstan boyınşa atu jazasına kesken adamdardıñ tiziminiñ tüpnwsqasın eñ aldımen «Ädilet» qoğamına, köşirmesin respublikalıq memlekettik qauipsizdik komitetine berdi. Sol kezdegi alğaşqı qoğamdıq wyımnıñ bedelin körmeysiz be? Ne kerek, biz keñes odağı joğarı sotı äskeri kollegiyasınıñ ükimimen «ülken terror» kezinde atılğan 633 qazaqstandıq qayratkerlerdiñ tizimin aldıq. Keyinnen bwl jwmıstar keñeytildi, respublikalıq wlttıq qauipsizdik komitetimen tığız baylanıs ornattıq. «Ädilet» basşılarınıñ biri akademik Mwrat Baymahanov bas bolıp sayasi quğın-sürgin qwrbandarın aqtau jayındağı zañ jobasın jasağan. Zañ qabıldanğannan keyin aqtau jwmıstarı jürgizildi.   Tarihtıñ aşılmağan qaltarıstarına boyladıq. Jazıqsız qwrbandardıñ «Jañalıq» auılında kömilgen süyekterin tabu – «Ädilet» jwmıstarınıñ nätijesi.

– «Jañalıq» auılınan jazıqsız jazağa wşırap, kömip tastalğan adamdardıñ mürdelerin tauıp, arulap jerlediñizder. Osı jöninde keñirek aytıp ötseñiz?

– Almatı oblısınıñ «Jañalıq» auılındağı köp jıldar boyı belgisiz küyde kömuli jatqan adamdar mürdesin bizdiñ qoğamnıñ belsendileri taptı dep aytuğa boladı. Tüsinikti bolu üşin basınan bastap aytayın. 1990 jılğı köktemde, «Jañalıq» auılı mañındağı sayajayında jemis ağaşın otırğızu üşin jer qazıp jürgeninde, bwrın memlekettik qauipsizdik komitetinde qızmet istegen otstavkadağı oficer küregimen topıraq arasınan oq tesken adam bassüyegin arşıp alıptı. Sodan ol dereu komitetke, bwrınğı bastığına, al ol «Ädilet» qoğamınıñ törağası Sanjar Jandosovqa qoñırau şalğan. Ne kerek, aqırı arnayı zertteu komissiyası qwrılıp,  älgi jerde qazu jwmısı jürgizildi. Üş qap adam süyegi qazıp alınıp, sot-medicinalıq saraptamağa berildi. Köp wzamay, «Ädiletke» oblıstıq prokuratura şığarğan prokuror qorıtındısı keldi. Onda «Jañalıq» auılı mañındağı bwl jerde 1937–38 jıldarı atılğandar jappay kömilgen dep jazılğan edi. Bastapqıda 1937–1938 jıldarı jazıqsız atılğan adamdar mürdesi Boraldayda kömilgen dep oylağanbız. Alayda keyinnen Wlttıq qauipsizdik komiteti sayasi repressiyalar kezinde Almatıda atılğan barşa azamattardıñ, Alaş ardaqtılarınıñ mürdeleriniñ «Jañalıq» auılına aparıp tastalğanın rastadı. Keyin bilgenimizdey, ol jerge üş jarım mıñday atılğan adamnıñ kömilip tastalğanı anıqtaldı. Onıñ bäriniñ tizimin biz jasadıq. «Azalı kitap» on bir oblıs qwrbandarı tizimimen segiz tom etip «Ädilet» tarapınan şığarıldı. Qalğan bes oblıs onday jinaqtı özderi şığardı, «Ädilet» qolda bar materialdarımen järdemin berdi.  

Evreyler faşizm kezinde qwrban bolğan 6 million evreydi                                               äli künge joqtap jür

Jalpı, «Jañalıqta» qanşa adam atılıp, jerlengen eken?            

– «Jañalıqta» üş jarım mıñnan astam atılğandar jatır. Olar Almatıda, NKVD – İşki ister halıq komissariatı ğimaratı astındağı «tirde» atılıp, tündeletip qala sırtına tasımaldanıp, qwpiya kömilgender. «Jañalıqta» olardan basqa, naqtı esebin eşkim bilmeytin mıñ-san 32-jılğı aştıq qwrbandarı jatır. Bwrın ol jer Äli auılı dep atalğan körinedi, aşarşılıq saldarınan qañırap bosap qalğan. Qala köşelerinen jinap alınğan ölikter sonda tasılğan tärizdi. Odan, qalqiğan dualdar qalqasına 37–38 jıldarı atılğandardı äkep kömgen eken.

– HH ğasır basındağı qazaq ziyalılarınan kimderdiñ mürdesi tabıldı?

– Ahmet Baytwrsınov, Säken Seyfullin, Beyimbet Maylin, İliyas Jansügirov, Sanjar Asfendiyarov, Oraz Isaev, Temirbek Jürgenov, Qwdaybergen Jwbanov, Rahım Sügirov, Mağjan Jwmabaev, Moldağali Joldıbaev, Janaydar Saduaqasov, Oraz Jandosov, Hamza Jüsipbekov, Birmwhamed Aybasov sekildi  jüzdegen qazaq ziyalıları osı jerde jatır. Ol jerge eskertkiş ornatamız degen tas 1993 jılı qoyılıp edi. Osı rette ayta ketu kerek, «Ädilet» qoğamınıñ belsendileri 2000 jılı Elbası qabıldauında bolıp tiisti ötiniş bildirgen. Soğan säykes, Nwrswltan Äbişwlınıñ tikeley tapsırmasınan keyin, «Jañalıq» auılında jazıqsız qwrban bolğan jandarğa arnap 2002 jılı ülken eskertkiş twrğızıldı. Eskertkişti Prezident Nazarbaevtıñ özi kelip aştı. Ol jer büginde jwrt qaster twtatın kieli orındardıñ birine aynalıp keledi. Bizdiñ oyımızbwl jerdi el qadirleytin, keleşek wrpaqtı qaralı tarihpen tärbieleytin, jastarğa elimiz bastan keşken qiın-qıstau kezeñderdi wğındırıp, olardı demokratiyalıq qwndılıqtardı meylinşe bağalay biluge baulitın, ötken jolımızğa qwrmetpen qaraytınday tarihi orınğa aynaldıru. Qazir mwnda «Ädilet» qaramağına berilgen 15 gektarday jer bar. Sonı jergilikti biliktiñ, qalıñ jwrtşılıqtıñ atsalısuımen ülken baqqa aynaldırsaq, eñ bastısı, «Jañalıqta» jerlengen üş jarım mıñnan astam adamnıñ barlığınıñ esimderi qaşalğan eskertkiş taqtalar, aşarşılıq qwrbandarın eske salıp twratın belgiler ornatılsa, sauaptı is bolar edi dep oylaymın. Mwnı Almatı qalasınıñ da, Almatı oblısınıñ da basşıları öte tüsinistikpen qabıldap, qoldap otır.

– Alda qanday josparlarıñız bar?

– Jospardıñ ülkeni – kezinde Nwrswltan Äbişwlınıñ qamqorlığımen aşılıp, bir jarım jıldan keyin jabılıp qalğan sayasi quğın-sürgin tarihı mwrajayınıñ qayta aşıluına qol jetkizu. Biz mwnda bir ülken qiındıq barın tüsinemiz.  Qalanıñ bwrınğı basşısına onıñ bir jurnalistermen kezdesuinde men swraq qoyğan edim, tärbie jwmısında mañızı zor repressiya mwrajayı, elimizdiñ sayasi tarihı mwrajayı nelikten jabıldı dep. Sonda ol bwrınğı NKVD ğimaratınıñ qala balansında bolmağanın, onı qojayındıq etetin ministrliktiñ jeke qolğa satıp jibergenin ayttı. Ğimarattıñ jeke qolğa satılğanın, sondıqtan bwl orayda eş järdem bere almaytındarın qalanıñ bügingi basşılığı da aytıp otır. Bwl, ras, tek joğarğı bilik tarapınan ğana şeşilui ıqtimal şarua siyaqtı. Degenmen, sayasi repressiyalar mwrajayınıñ keleşek wrpaqqa, wltqa kerektigine ğimarattı satıp alğandar da oy jügirter dep sengiñ keledi. Ne üşin kerek? Keşegi qaralı künderdi wmıtpas üşin. Mwnday künder endi qaytalanbas üşin. Evreylerde «YAd va Şem» attı mwrajay bar. Qazaqşalasaq, «Jad jäne Esim». Sol mwrajayğa kirip-şıqsañ – faşizmdi jek körmeuiñ mümkin emes desedi. Faşizm kezinde opat bolğan altı million qandasın olar sonday jolmen joqtap jür. Bizdiñ de aytıp jürgen ideyamız osı ejettes. Eger şejireşiler qazaqtıñ jasandı aşarşılıqtarda üzilgen bwtaqtarın tügendese, jer-jerdegi ölketanu mwrajaylarında sonday imandı şaralar jasauğa bolar edi. Sonda demokratiyanıñ mañızın tereñirek tüsiner edik. Qazir qalada beyit üstine üy salıp alğandar jetip artıladı. Beyit üstine beyiş ornatıp otırğan jandardı qalay tüsinuge boladı?  Bir kezdegi ırımşıl qazaq qazir mwndayğa män bermeytin boldı. Biz osı mäseleni köterip jürgende Almatı oblısında bir käsipker aştıq jıldarı ölgen internat balaları jerlengen jerge öz qarjısına tas-belgi qoyğızdı. Mine, imandı şarua. Osınday şaranı jer-jerde isteu kerek. Bizde bılay ğoy. Soğıs ardagerlerin tek Jeñis küni jaqındağanda izdey bastaymız. 31 mamır – Sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu küni. Bwl da solay. Osı uaqıtta ğana olardı eske alamız. Al aşarşılıqtar qwrbandarın eske alu sol künniñ tasasında qalıp kele jatqanday. Bärin de basqa uaqıtta esten şığaramız. Bwl dwrıs pa? Meniñşe, tek 31 mamır küni ğana emes, biz sayasi quğın-sürginderdiñ, köşpendilerdi üş dürkin qırğan aştıqtıñ – wlttıq apattıñ qwrbandarın wdayı eske alıp otıruğa tiispiz. Jıl sayınğı 31 mamır – Sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu küni öz aldına, sonıñ qarsañındağı jwmada meşitterde, şirkeulerde, özge de ğibadathanalarda aşarşılıq qqrbandarına arnap dwğa bağıştaudı dästürge aynaldırsaq, nwr üstine nwr bolar edi dep oylaymın. Biz olardı joqtay aluımız kerek. Olardı joqtay alu arqılı biz bolaşağımızğa dwrıs qaraytın bolamız. Bizdiñ halqımızdıñ birligi berik deymiz. Qazaqtıñ qayğılı tarihın barşa qazaqstandıqqa bilgizsek – sol birligimizdi tek nığayta tüsemiz. Halıq qazaq tarihın bilu kerek jäne oğan qwrmetpen qarauı läzim. Halıqtı tarihpen tärbieleu qajet. Aldağı josparlardıñ biri – stalinizmdi äşkereleudi közdeytin ğılımi-praktikalıq konferenciya ötkizu. Mwndağı oyımız – keşegi totalitarlıq kezeñdegi qiındıqtardıñ barlığın halıqqa tüsindiru. Qoğam janınan merzimdi basılım aşu da oyda, qarajatqa tireletindikten, osı uaqıtqa deyin şığara almadıq. Bükil halıq bolıp atqaruğa tiis şaruamızdı – «Ädilet» qoğamı: totalitarlıq tarihtan – demokratiyalıq bolaşaqqa» degen taqırıppen Qoğamnıñ 20 jıldığına oray ğılımi-praktikalıq konferenciya ötkizip,  jwrtşılıqqa qabıldağan Ündeuimizde twjırımdadıq.

– Äñgimeñizge rahmet.

Äñgimelesken Azamat Qasım. 22 mausım 2009 j.

 

TARIHPEN TÄRBIELEU – ESKİRMEYTİN TALAP

Keñester Odağın «soqamen qabıldap alıp, atom bombasımen qaldırğan» Iosif Vissarionwlı Stalinniñ tuğanına 130 jıl toluına oraylastırılatın «Stalinizm tarihı: repressiyalanğan Qazaqstan» attı ğılımi konferenciyanı «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamı elimizdegi barlıq müddeli wyımdarmen birlesip ötkizudi jobalauda. Mwnday is-şara qalıñ el-jwrt bastan keşken qayğılı kezeñderdi tereñirek tüsine otırıp, halqımızdıñ – qazaqtıñ özin bılay qoyğanda,  qazaq töñiregine toptasqan türli wlt ökilderiniñ – birligin nığayta jäne arttıra tüsuge septesetin boladı. Stalindik-bol'şeviktik rejimniñ halıq eñsesin basıp kelgeni mälim. Bertingi igilikterge biz wlttıñ qorlıq körui men qinalıstarı, qilı azap şeguleri arqılı jettik. Stalinizm däuirindegi eren qasiret pen küreske tolı kezeñdi Jambıl oblısındağı Sarısu audanınıñ halqı da bastan keşken edi. Tağdırı tağılımdı osı audandıq äkimşilik birlik – stalinizm jıldarı twrpayı taptıq sayasattıñ zardabın meylinşe tartqan, qayğılı sayasi repressiyağa wşırağan Qazaq eliniñ kelbetin öte anıq elestetetin naqtı da körneki mısal bolıp tabıladı. Sonımen birge, ökiniştisi, qazirgi demokratiyaşıl keñqoltıq zamannıñ özinde osı audanğa baylanıstı keybir tar ruşıldıq twrğıdağı iritki saluşılıq ta älsin-älsin körinis berip jür. Sondıqtan, şolaq pişiletin tayız payım bitkenniñ aldın alu orayında da,  köpke beymälimdeu tarihqa erekşeleu nazar audarğan dwrıs tärizdi.

Jaqında respublikalıq gazetterdiñ birinde Sarısu audanınıñ atalımına bir jurnalistiñ ru müddesi twrğısınan kelispeuşilik bildirip, atın özgertudi wsınğan maqalası jarıq kördi. Oğan toqsandı alqımdağan qart jazuşı Dulat Şalqarbaev baysaldı jauap berip te ülgerdi. Ol «belgili memleket jäne qoğam qayratkerleri Janaydar Saduaqasov pen Oraz Jandosov basqarğan qwtqaruşı top aşarşılıqqa wşırağan sarısulıqtardıñ on auıldıq keñesine Talas audanına qaraytın üş auıldıq keñesti qosıp, Sarısu atımen Qaratau öñirine ornıqtırğanın»  eske saldı. Sol şaqta da, keyinirek te – Hruşev däuirinde bes jılday Talas audanına biriktirilip, odan qayta otau tikkeninde – audannıñ atın özgerteyik deuge eşkimniñ auzı barmağanın, öytkeni olardıñ «eldi, jerdi, aruaqtı sıylağannan», audan atauı «quğın-sürginmen ötken üş rulı eldiñ eskertkişi ekenin tüsingennen» solay etkenderin ayttı. Audan eñbek ardagerleriniñ Ermekbay Aqılbekov, Twrsınbek Isqaqov, Qabıl Ibıjanov, Änuar Saduaqasov, Töken Omarbekov, Altın Dosjanova, Qıstaubay Äliev bastağan ülken tobı Elbasınıñ: «Qazaqstannıñ täuelsizdiginiñ bolaşağı üşin, ösip-örkendeu üşin Qazaqtıñ – Özimizdiñ wlttıñ birligi kerek», – degen sözin tereñ tüsinuge şaqırıp aşıq hat jazıptı. Aqsaqaldar «el arasın alşaqtatqan astarlı maqalada» jurnalistiñ  «rular arasına arsız şi jügirtken» moral'dıq beynesine tañırqap, onıñ «Ru men Bwrudı» köñirsitken, «alınbas qamalğa qañğırıp kelip tigen jebeniñ sınığınday bolğan sıpsıñı el-jwrttı oyğa qaldırğanın» aytıp qınjılıptı. «Seksen jıldan beri qwda-qwdandal bolıp, ağayınday aralasıp, bitisip ketken» at töbelindey az jwrttı «ata-atağa bölşektep» irituge tırısu bir bwl emestigin, äldebir öresiz jurnalistiñ «Arqadağı özen Qarataudağı audanğa nege kerek?» degen uäjben, audannıñ atın özgertudi bwdan toğız jıl bwrın gazette, endi bireui beride bedeldi basşı aldında köterip eldi dürliktirgenin renişpen eske alğan da, «san ğasırdan beri äreñ qolımız jetken täuelsizdigimizdi» şındap bayandı etudiñ jön jolın nwsqağan eken...

Bwl jäyt «Ädilet» ideyalarınıñ mañızı joğalmağanın, azamattardı tarihpen tärbieleu jwmısın eş toqtatuğa bolmaytının, sol orayda aldağı ayda ötkizudi josparlap otırğan konferenciya  taqırıbınıñ özektiligin körsetedi...

Köşpendilik

Sarısu audanınıñ qwrılğanına seksen jıldan asıp baradı. Audan Sarıarqa tösinde Sarısu özeni alqabın jaylap, nu qamıstı Şu özeni alqabın qıstap jürgen  köşpendi bolıstardan wyıstırılğan edi. Derbes äkimşilik birlik bolıp qwrılğan bette-aq onıñ dästürli ekonomikası twralatıldı. Jwrttıñ twtqa köretin aeamattarı sayasi ayıptar tağılıp, jazıqsız jazalandı. Qarjımen qamtamasız etilmegen otırıqşılandıru şarasın qaytkende jüzege asırmaqqa küş qoldanıldı. Kämpeske, wjımdastıru sındı nauqandardı narazılıq belgilerin basıp-janşumen qatar jürgizdi. Aynalıp kelgende, aldı-artı oylastırılmağan berekesiz reformanı küyttegen solaqay sayasat jaña audannıñ halqın zor küyzeliske wşırattı.  Künköris közinsiz qalğan el-jwrt aşarşılıqqa wşırap, Otız ekinşi jılğı Wlttıq apattı bastan keşti. Tügelge juıq qırılıp qaludıñ az-aq aldında qaldı. Qısı-jazı kiiz üyde twrıp, mal bağumen küneltetin bwl el qwlazığan jalpaq Betpaqdalanı mal-janımen jılına eki märte basıp ötip, köktemde Sarısuğa, küzde Şuğa qaray köşip jüretin. Osınday jağday revolyuciyanıñ alğaşqı jıldarı da özgerissiz saqtalğan-dı. Keñes ökimeti ornap, keñestik avtonomiyalar şañıraq kötergen twsta olar ob'ektivti türde eki respublikada kezek-kezek twrıp, köşpendilik twrmıs saltı ıñğayımen, jaz ayların – Qazaq Respublikasınıñ Aqmola oblısı, qıs ayların – Türkistan Respublikasınıñ Sırdariya oblısı şekterinde ötkizetin.

Alayda, äkimşilik bölinis pen bağınıs twrğısınan, mwnday ahual halıqqa da, bilikke de  edäuir qolaysızdıq tuğızatın-dı... Şu boyına qıstauğa kelgen auıldarda, 1922 jıldıñ soñına qaray, jwrtşılıqtıñ Türkistan Respublikası qwzırına ötuge tilek bildirgen jinalıstarı ötip jattı. Jinalıstarğa Sırdariya oblatkomınıñ mandatımen Qazaq Respublikasınıñ Türkrespublikadağı Sırdariya jäne Jetisu oblıstarı boyınşa ökili Dinmwhamed (Dinşe, Mwqış) Ädilov qatısıp, jwrtşılıqtıñ qabıldağan qaulıların (prigovorların) jinastırıp alıp jürgen. Sol şamada Aqmola üyezdik atqaru komiteti atınan qarulı top qwrıp kelgen «ökilder» Şudağı el işinde qıs  bastalğalı twrıp kele jatqanı, olardıñ salıq jinau jeleuimen el-jwrttı tonap, qorqıtıp, jın-oynaqtarına auıldardan qız-kelinşekter aldırtqan beybastaqtıqtarı belgili boladı... «Ökilder» tobın Bayseyit pen Mwqış Ädilovter audandıq miliciya bastığımen, özge de azamattarmen birlese qimıldap qarusızdandıradı. Sol kezgi revolyuciyalıq ahualğa säykes, halıq ükimin şığartıp, basşıların atqızadı. Artınşa Aqmola jäne Äulieata üyezdik atkomdarına tiisti bayanhattar beredi. Söytip, köşpendi şañıraqtardıñ birqatarın Talas boyına, Biliköl, Sorbwlaq, Sozaq aymaqtarına qonıstandırumen şwğıldanadı. Biraz jwrt Şu boyında qaladı.

Keñes ökimetiniñ abıroyın tüsirgen qızmetkerlerdi jazalaudağı Ädilovterdiñ is-äreketin Türkistan Respublikası ükimetiniñ törağası Twrar Rısqwlov maqwldaydı.  Alayda Qazaq Respublikası İşki ister halkomatı Bas miliciya basqarmasınıñ bastığı Düysebay Nısanbaev «ağayındı Ädilovter salıq jinauğa qarsılıq wyımdastırdı» degen jeleumen 1923-24 jıldarı türli tüsinikter jinap, ayıptau materialdarın Qazatkomğa wsınadı. Jalpı, Bayseyit pen Mwqıştı isti qıludıñ türli amalın  qarastıradı. Mäsele Orta Aziyadağı wlttıq mejeleu nätijesinde qazaq jer-suı biriktirilgennen keyingi sayasi jağdayda tipti örşitilip, äygili «Alaş isine» wlastırıladı...

Apat kezenderi

Sarısu audanı 1928 jılğı qırküyekte qwrıldı. Bwl kezde audanda tirkelgen köşpendiler qolında bir millionnan astam qoy, jiırma mıñday tüye-jılqı bolatın. Jekelegen baylardıñ wsaq twyağı 10-15 mıñday, iri qarası üş mıñday edi. Köşpendilikpen   ömir süru saltınıñ talabına säykes, wdayı qonıs pen jayılım auıstırıp köşip-qonıp otıruına qajet bolğandıqtan, är qojalıq kemi tört-bes tüye, bes-altı jılqı wstaytın-dı. Taqır kedeyler sirek, tipti joqtıñ qası edi, öytkeni birli-jarım jarlı ädette däuletti ağayındarınıñ qızmetinde jürip, joqşılıq körmeytin. Bwl barşa köşpendi jäne jartılay köşpendilerge negizinen ortaq qwbılıs-tı. Alayda, 1925 jılı eldi basqaruğa ortalıq emissarı Filipp Goloşekin kelgennen keyin, taptıq ideologiya qoldan örşitildi. Äygili «Kişi Qazan revolyuciyasınıñ» mwratına säykes, ağayındardıñ ara-jigin bay jäne kedey dep jauıqtıra bölu maqsatımen, auıl-auılda qoğamdı eki jarıp, jwldızı jaraspas qarsı taptarğa aşa tüsetin sına qağıldı. 1928 jılğı qırküyekte Sarısu audanındağı segiz iri baydıñ mal-mülki tärkilenip, özderi jer audarıldı. Odan keyingi jıldarı ortaşa baylar men orta şarualar malın ıqşamday tüsu maqsat etildi:  et dayındaudıñ «Nıq plan» degen atpen nobaylanıp, «Asıra silteu bolmasın, aşa twyaq qalmasın!» degen äsireqızıl wranmen el sanasında öşpestey jazılıp qalğan şolaq belsendilik nauqanı on bes ay boyı jürgizildi.

Azın-aulaq egin 1931–1932 jıldarğı qwraqşılıq saldarınan önim bermedi, jayılımdıq naşarlay tüsti. Onıñ üstine, keñestik-bol'şeviktik bilik «ru jigin joyamız» degen jaña wranmen auıldardı bir-birimen miday aralastırıp, auıldıq keñesterge jañaşa qwramda biriktirdi. Qiyuın qaşıra ayırıp-qosıp, şım-şıtırığın şığardı. Şarua jağdayına baylanıstı bwrınnan birneşe qwdıqqa bölinip qauımdasqan ağayındardı endi bir-birinen eriksiz bölinip ketuge mäjbür etti. Bwğan narazı bolğan auıl adamdarınıñ arız-şağımın jergilikti ökimet tıñdamadı. Odan jwrttıñ malın s'pırıp alıp, wjımdastıru şaraların jürgizdi, artel'der qwrdı. Twraqtı üy-jay saluğa qajet qarjı-qarajatpen, qwrılıs materialdarımen qamtamasız etpey-aq, otırıqşı boluğa ämir etti. Ädettegi köşi-qonına tıyım saldı. Sonda üyrenşikti künköris täsilinen ayırılğandardıñ şaması jetkeni jan-jaqqa bosıp köşip ketuge mäjbür boldı. Auıldardıñ köbi eski ädetimen Şuğa qaray qozğaldı. Olardıñ soñdarınan audandıq GPU men miliciya jasaqtarı tüsti. Qaşa köşken eldi arttarınan quıp barıp, qorqıttı, türli sayasi kinä artıp, zäbir körsetti. Qoldarında qalğan azın-aulaq maldarın tartıp alıp, özderin qamauğa deyin bardı.

Maldan ayırılıp, panalar bwrış tappay qalğan köşpendilerdi aştıq jayladı. Birli-jarım köligi barlar küş biriktirip, tündeletip, jasırın qaşa bastadı. Sarıarqada    setiney bastağan köşpendiler endi Betpaqdala üstinde, wzaq joldıñ boyında qırıldı. Birin-biri jetelep, balaların arqalap, jayau-jalpılap kele jatqan aş-jalañaştardıñ köbi mejeli jerine jete almay, aştan öldi. Köbiniñ üy-mülikteri, tösek-orındarı, kiim-keşekteri Betpakdalada, Şu öñirinde qalıp qoydı. Aşıqqandıqtan  qaraqşılıq käsipke tüskendar as-auqatı bar bosqındarğa şabuıl jasap, küş-köligin, maldarın tartıp alıp jürdi. Jol-jönekey jalğız-jarım bölinip qalğan bala-şağanı wrlap äketip, pisirip jeuge deyingi masqaralıqqa da bardı.

Tärkileu men wjımdastıru aldında respublikadağı qazaqtar sanı tört millionnan astam-dı, al olardıñ aldarındağı malınıñ mölşeri 40 millionnan asatın. Qazaqiyada jappay aşarşılıq jasap, halıqtı wlttıq apatqa wrındırğan sayasi nauqandardan soñ – eldegi qazaq sanı eki ese, onıñ qolındağı malınıñ bası 8 esege deyin kemip ketti. Al otız altı mıñday janı bolğan Sarısu audanında jiırma tört mıñ adam aştıq qwrbanına aynaldı. Halıqtıñ üşten biri ğana jaña qonısqa tiri jetti, olardıñ qolında tülik qalmadı dese de boladı. Sodan, «32-jıl» degen qandı jazu jwrt sanasına mäñgi öşpestey bop jazıldı.   

Repressiyalar

Bol'şevizm öziniñ ozıq reforma sanatında däriptegen äleumettik-ekonomikalıq eseñgiretu şaralarınıñ qayğılı saldarın «halıq jaularına» japtı. Bayseyit jäne Mwqış Ädilovter endi 1922 jıldan beri tis qayrap jürgen jauaptı qızmetkerler tarapınan Sarısu audanında «tärkileu nauqanına qarsılıq wyımdastırdı» dep ayıptaldı. «Tärkileu nauqanına qarsılıq wyımdastıruşılardı» twtqındau üşin Şımkentten Qaratau qoynauına 1928 jılğı jeltoqsañda qarulı jasaqtar attandırıldı. Bayseyit oqqa wştı, al tünegen üyi qorşauğa alınıp, eskertpe retinde oq atıla bastağan sätte – Mwqış (Dinmwhamed, Dinşe) berildi. Dinşe Ädilov –  1917 jılı Ombıda Älihan Bökeyhanov qatısqan jinalısta Alaş partiyasınıñ Aqmola oblıstıq komiteti müşeligine saylanğan wlt qayratkeri, 1918 jılı Qiır Şığısta Qızıl gvardiya qatarında şayqasqan, 1920 jılı Almatıda Jetisu oblıstıq oqu böliminiñ meñgeruşisi bolğan, sol jılı küzdegi Qazaqstan Keñesteriniñ I s'ezinde Ortalıq Atqaru Komitetiniñ – Qazatkomnıñ müşesi bolıp saylanğan, respublika İşki ister halıq komissarınıñ orınbasarı, birer uaqıt mindetin atqaruşı bolıp istegen memleket qayratkeri, 1921 jılı Keñeske qarsı Orta Aziyada jürgizilgen astırtın qızmetke qatısıp qaytqan täuelsizdik küreskeri, 1925-26 jıldarı Wlt teatrınıñ twñğış direktorı (bas rejisseri, körkemdik jetekşisi) retinde bügingi M.Äuezov atındağı Qazaq akademiyalıq drama teatrınıñ şañırağın alğaş kötergen mädeniet qayratkeri edi. Osı azamatpen äldebir baylanısta boldı-au, audañdağı segiz iri baydı tärkileuge äldeqanday narazılıq belgilerin bildirdi-au degenderdiñ bäri 1929 jıldıñ ortasına deyin qamauğa alıñdı.

Keñes Odağı Birikken Sayasi Bas basqarmasınıñ (OGPU) Şığıs böliminiñ 2-bölimşesi bastığınıñ kömekşisi Pavlov Mäskeude 1930 jılğı 12 naurızda Ahmet Baytwrsınov, Mirjaqıp Dulatov,  Dinmwhamed Ädilovpen birge barlığı 44 adamğa ayıp taqqan 78754-is («Alaş isi») boyınşa ayıptau qorıtındısın jasadı. Şığıs böliminiñ bastığı D'yakov bekitken osınau ayıptau qorıtındısında «Ädilovtiñ bandası» degen arnayı tarau bar. Onda alaşordaşılardıñ basşıları «şalğaydağı Sarısu audanında twrğan Ädilovtiñ bandasına» da «ülken ümit artqanı» atap körsetilgen. Sarısudıñ 18 tuması, olardıñ altauı ağayındı Ädilovter,  Mäskeudegi Butır' türmesinde Ahañ, Jahañ bastağan 44 alaşordaşı qatarındağı «banditter» retinde isti bolıp jatqanda, külli Qazaqstan aymaqtarında oraşolaq reformağa qarsı qarulı bas köteruler orın aldı. İrgeles Sozaq pen Sarısu audandarınıñ azamattarı da köterildi. Köterilisterdiñ barşası ayausız basıp-janşıldı. Jazalau operaciyalarında jüzdegen jan oqqa wştı. Qatısqandar sotqa tartıldı. Köbi türli merzimge kesildi, aydalıp ketti, edäuir böligi atıldı. Tek Sarısu köterilisine qatıstı degen ayıppen 1930 jılı 25 adamğa atu jazası berilgen.

Jwrt reforma talaptarına beyimdelip, tirşilik birtindep qalıpqa tüse bastağanda, «ülken terror» dauılı soqtı. Respublikada jüz jiırma mıñday jan repressiyalanıp, jiırma bes mıñday adam oqqa baylanğanı mälim. Solardıñ qatarında jüz qaralı sarısulıq quğın-sürginge wşıratıldı, olardıñ köpşiligi atıldı, talayı lager'lerde qwldarşa eñbek etip, kazarmalıq socializm körigin qızdırdı. «Aspannan tüsken jasın-dı, Jasınğa tiktim basımdı. Teñizden marjan süzgendey, Terip bir aldı-au asıldı! Qaptay da köşken qauımnıñ, Qorımı qaldı-au, o, jalğan! Ardağı ketip auıldıñ, Tobırı qaldı-au, o, jalğan!» – 32–33-jıldarğı alapat aştıq pen 37–38-jıldarğı «halıq jauların äşkereleu» nauqanı qwrbandarına kezinde osınday zarlı joqtau şığarılğan eken.

Qwrbandardı eske alu

Joqtaular üreyli ahualda, oñaşada aytıldı. Aşıq joqtalğandar
da jetkilikti-tin – olar ekinşi düniejüzilik soğıs qwrbandarı edi. Sarısulıqtar maydanğa er-azamattarın tügelge juıq attandırdı. Olardıñ işinde 2421 adam wrıs dalalarında opat boldı (derek tolıq emes). Üş sarısulıq – Bergen Isahanov, Qazbek Nwrjanov, Amantay Däuletbekov Keñes Odağınıñ Batırı atandı, 280 jaudıñ közin joyğan, Nevel' qalası üşin bolğan şayqasta Mänşükpen bir künde, bir şepte mert bolğan ataqtı mergen Ibırayım Süleymenovti sarısulıqgar öz aralarınan şıqqan törtinşi Batır dep biledi. Köptegen sarısulıq maydanger jauıngerlik orden-medal'darmen marapattaldı, ondağan azamat faşistermen oficer därejesinde şayqastı. Olardıñ işinde audan şegine aman oralıp, el basqaru isine aralasqandar, belgili qayratker deñgeyine köterilgender de barşılıq. Mwnıñ bäri jappay jäne orındı türde maqtanış etildi. Tek qayğılı şejire köpke beymälim qala berdi, ol közi aşıq azamattardı ğana iştey tolğanttı. Jazuşı Pernebay Düysenbinniñ aytuına qarağanda,  1967 jılı Sarısu audanınıñ basşısı Wzaqbay Sızdıqbaev jergilikti jurnalist-jazuşı, aqın Dulat Şalqarbaevtı şaqırıp alıp, «köne köz aqsaqaldar bar kezde, olardıñ keşegi qaralı kezeñ jayındağı estelikterin qağazğa tüsirip aluğa» tapsırma beripti. Este qalğan derekterdi jinastıru isin audandıq ölketanu mwrajayın wyımdastıruşı qart jurnalist Töken Maqaşev ta sol şaqtan bastasa kerek. Biraq totalitarizm olardıñ adımın aştıra qoymağan tärizdi. Sol kisilerdiñ materialdarı negizinde Pernebay täuelsizdik jıldarı «Şejireli Sarısu», «Sarısunama» attı mazmwndı jinaqtar şığardı.

                                                   ***

Totalitarlıq bilik kezinde jañğız sarısulıqtar emes, jalpı  halıq jwmğan auzın aşpay kelgen. Qayta qwru sayasatı twsında ğana jwrt qasiretti tarihın aşıq qayta qaray bastadı. Täuelsizdiktiñ tabaldırığında Joğarğı Keñes aştıq qwrbandarın eske alu künin belgiledi, alayda ol belgili sebepterge baylanıstı eşqaşan öz därejesinde atap ötilgen emes. Şıntuaytqa kelgende, aşı da qasiretti tarihtı jwrt sanasında jañğırtıp, barşa halıqtı tek sol şınşıl tarihpen tärbieleu arqılı ğana  elimizdegi nağız tatulıq pen birliktiñ, wlttıq damu men jarqın bolaşaqtıñ bekem negizin qalauğa bolar edi. Osınday oyğa bekem «Ädilet» qoğamı totalitarlıq stalindik rejimniñ qatıgez is-äreketteri men sayasatı saldarınan orın alğan tragediyanı wmıt qaldıruğa bolmaydı dep sanaydı. Qasiretti ötken şaq qazirgi jäne bolaşaq wrpaqqa ärdayım demokratiyalıq qwndılıqtardı, adam qwqtarın jäne zañdılıqtı saqtau maqsatındağı eskertpe bop twruğa tiis. Tarihtıñ osınau wlttıq apat bederlengen betterinen bolaşaq wrpaq tağılımdı sabaq alu üşin, wsaq ruşıldıqqa wrınbay, wlttıq twtastıq qadirin tüysinu üşin, külli qazaqstandıq halıqtı bir maqsatqa wyıstıra alu üşin – onı ağartuşılıq jäne ğılımi-zertteuşilik bağdarlamalarğa engizu qajet. Biz ötkizudi qolğa alıp otırğan «Stalinizm tarihı: repressiyalanğan Qazaqstan» attı bolaşaq ğılımi konferenciya sonday igi şaruağa riyasız qızmet etedi degen senimdemiz.

9 qaraşa 2009 j.

 

STALINIZM: REPRESSIYALANĞAN QAZAQSTAN

Baspasöz üşin habarlama– Press-reliz

Barlıq BAQ ökilderi şaqırıladı! Qazaqstan «Ädilet» tarihi-zertteu qoğamı,   QR Ortalıq memlekettik mwrağatı, Kinofotodoqwjattar jäne dıbıs jazbalar OM mwrağatı,  «Alaş» tarihi-zertteu ortalığı, Qazaqstan tarihşılarınıñ qauımdastığı jäne A.Särsenbaev atındağı qoğamdıq qor HH ğasırdıñ 20–50-jj. orın alğan solaqay sayasat qasiretterin qarastıratın «Stalinizm: repressiyalanğan Qazaqstan» attı halıqaralıq ğılımi-praktikalıq konferenciya ötkizedi. Keñes ökimeti twsında köşpendi qazaq halqı üş dürkin jasandı aşarşılıqtı bastan keşip, bwrın-soñdı bolmağan wlttıq apatqa wrındı: 1917–1919, 1921–1923, 1931–1933 jj. jalpı adam şığını 4 mln., ıqtimal tabiği ösimdi eseptegende 10 mln. jannan astı. Stalinizm däuirlegen jıldarı san mıñ jan jazıqsız quğın-sürginge wşıradı: jeke basqa tabınu äşkerelengennen beri 340 mıñnan astam azamat aqtaldı. Konferenciyada ğalımdar, zertteuşiler, mamandar Qazaq Keñestik Socialistik Respublikasın temir qwrsauına alğan stalinizmniñ kezeñderin, sebep-saldarların, qwbılıs retindegi tabiğatın, onıñ öndiristik, qoğamdıq, mädeni ömirge äserin aşıp, sayasi repressiyalar men olardıñ qwqıqtıq qırları, wjımdastıru, aşarşılıq, deportaciya, sottalğandardı eñbekpen tüzeu lager'leri jayındağı tıñ zertteuler men oy-pikirlerdi ortağa saladı. Stalinizm  jayında arnayı döñgelek stolda zamandastar pikir alısadı. Konferenciya jwmısınıñ qorıtındısı retinde jwrtşılıqqa ündeu qabıldanadı.

Kirispe söz – Vstupitel'noe slovo

Qadirmendi halayıq, qımbattı dostar, damı i gospoda! Biz el tarihınıñ qayğılı betterin eşteñeden seskenbey eske alıp,  aşıq ayta bastağalı, mine, jiırma jıldan astı. Keñestik kezeñde biz köp jetistikke qol jetkizdik, jappay sauattandıq, örkenietke iek arttıq. Sol däuirdegi, ideologiyalıq şekteui mol bolsa da, qazaq atımen jañğırtılğan keñestik memlekettigimizdiñ arqasında – 1991 jılı memlekettik täuelsizdikke ie boldıq. Alayda, ötkendegi solaqay sayasat, qilı bwrmalaular men olardıñ zardabı auır saldarların iri jetistikter tasasına jasıruğa, tarih küresinine  laqtırıp tastauğa bolmaydı. Olar wmıtıluğa tiis emes, wmıtılmaydı da. Oni ne doljnı bıt' predanı zabveniyu, potomu çto pamyat' o nacional'nıh tragediyah tak je svyaşenna, kak pamyat' o pobedah. Mı s vami sobralis' v god prazdovaniya 65-letiya Velikoy Pobedı nad faşizmom. Poçti odnu çetvertuyu çast' svoey çislennosti kazahskiy narod otpravil na voynu i tri çetverti iz nih, srajayas' za Rodinu, za Stalina, ostalis' na pole brani. Mı pomnim i gordimsya podvigami naroda, otdavşego jizn' mnogih svoih sınov i doçerey za Oteçestvo i oderjavşego geroiçeskuyu pobedu. No takje mı doljnı pomnit' te predvoennıe dva desyatiletiya, na protyajenii kotorıh uniçtojalis' celıe sloi i sosloviya naroda, imelo mesto po suti vımiranie  kazahov, podverglis' politiçeskim presledovaniyam rabotniki vseh sfer narodnogo hozyaystva, intelligenciya, duhovnıe slujiteli. Nesmotrya na to, çto proşlo s teh por mnogo vremeni, prinesşie ogromnıe uspehi v ekonomike, nauçnoy i kul'turnoy jizni stranı, ne utihaet narodnaya bol'. Massovıe politiçeskie repressii i golodomor navsegda ostalis' v pamyati. Oni i segodnya yarko krovotoçat ciframi, simvoliziruyuşimi samıe tragiçeskie stranicı naşey istorii: «32» i «37». I golodu, i repressiyam net opravdaniya. Ibo niçto ne mojet stavit'sya vışe çeloveçeskoy jizni. Kak izvestno, vskore posle ustanovleniya sovetskoy vlasti, bol'şeviki presledovali svoih politiçeskih opponentov, i klassovıh protivnikov, i uçastnikov nacional'no-osvoboditel'nıh dvijeniy, i partiyno-sovetskih rabotnikov, imevşih svoi principial'nıe pozicii v razvitii stranı, respubliki.

Eşe vesnoy 1918 goda, komissar po delam nacional'nostey Stalin,  prodemonstriroval dvulikost' v otnoşenii nacional'nogo stroitel'stva: on vmeste s Leninım prinyal delegaciyu «Alaş-Ordı» vo glave s çlenom Narodnogo Soveta «Alaş-Ordı» Djanşi Dosmuhamedova, odobril deyatel'nost' avtonomnogo pravitel'stva, no za ih spinoy prizval narod osvobodit'sya çerez Sovetı «ot svoih ugnetateley tipa dosmuhamedovıh». Zatem, stav gensekom, Stalin provel ryad krutıh mer po ukrepleniyu totalitarnogo rejima i vıdvijeniyu repressii kak edinstvennogo i vernogo metoda ubejdeniya v pravil'nosti linii bol'şevikov, dostijeniyu edinoobraziya v mışlenii kommunistov. Ser'eznım signalom v etom otnoşenii bılo Çetvertoe soveşanie otvetstvennıh rabotnikov nacional'nıh respublik i oblastey, provedennoe CK v 1923 godu v Moskve. Zdes' Stalinım, na fone sfabrikovannogo «Dela Sultan-Galieva», podverglis' obstrukcii nacional'nıe kadrı s samostoyatel'nım videniem buduşego stranı, v tom çisle turkestancı Turar Rıskulov i Sultanbek Hodjanov. Spustya nemnogo vremeni, s naçala 1924 goda, pod bditel'nım okom genseka rasçlenyalas'  Turkestanskaya Respublika, provodilos' v Sredney Azii nacional'noe razmejevanie. Potencial'nıy protivnik etogo meropriyatiya Rıskulov bıl otozvan v Centr, a iniciator sozdaniya Sredneaziatskoy Federacii i ekonomiçeskogo soobşestva respublik Sredney Azii i Kazahstana Hodjanov – ne uslışan. General'nıy sekretar' napravil rukovodit' Kazahstanom v 1925 godu Filippa Goloşekina. S deyatel'nost'yu etogo emissara Stalina svyazanı krutıe peremenı v obşestvenno-politiçeskoy jizni. Podverglis' goneniyu i obvinyalis' v gruppovşine mestnıe deyateli, vıdumıvalis' vragi v lice tak nazıvaemıh «burjuaznıh nacionalistov» – bıvşih deyateley Alaş-Ordı. Provodilos' iskusstvennoe klassovoe rassloenie obşestva: kampaniya nazıvalas' gromko – «Maloy Oktyabr'skoy revolyuciey». Poyavilsya dekret o konfiskacii imuşestv baev. Revolyucionnıy harakter kampanii podçerkivalsya pravitel'stvennım postanovleniem ob ugolovnoy otvetstvennosti pri okazanii soprotivleniya konfiskacii i o ssılke konfiskovannıh za predelı respubliki. «Malıy Oktyabr'» privel vekovoy uklad aula k kruşeniyu.  Jivotnovodstvo prişlo v upadok, nasil'stvenno otobrannıy u potomstvennıh jivotnovodov skot i imuşestvo ne dali aulu procvetaniya, pereraspredelenie bogatstva sebya ne opravdalo i kampaniya vskore, v hode nasil'stvennoy kollektivizacii, pererosla v massovuyu golodnuyu smert' koçevogo naroda. Golod v Kazahstane – eto osobaya stroka v prestupleniyah stalinizma. Mustafa Çokaev nazval eto «golodnoy politikoy bol'şevikov». V golodomorı 1917–1919, 1921–1923 i 1931–1933 gg. pryamaya poterya koçevnikov v sovokupnosti prevısila çetıreh millionov, a s uçetom upuşennogo estestvennogo prirosta bolee desyati millionov çelovek. Eto bıla nacional'naya katastrofa. Ona soprovojdalas' repressiey protiv nacional'noy intelligencii i karatel'nımi operaciyami protiv nedovol'nıh mass. Iz pervoy gruppı tak nazıvaemıh «burjuaznıh nacionalistov», çetvero – Jusupbek Aymautov, Dinmuhamed Adilev, Abdrahman Baydil'din i Ahmedsafa YUsupov – bıli rasstrelyanı 21 aprelya 1930 goda v Moskve, po suti prinesenı v jertvu v çest' şestidesyatiletiya so dnya rojdeniya vojdya proletariata Lenina.  

Po mere obostreniya krizisa v social'no-ekonomiçeskom razvitii SSSR, usilenno iskali «vragov naroda», «vrediteley», «podrıvnıh antisovetskih elementov i podpol'nıh organizaciy». Lyuboy grajdanin, ot ryadovogo trujenika do otvetstvennogo rabotnika, bıl polnost'yu bezzaşitnım pered licom vlasti. Vlast' tvorila s nim vse, çto hotela. Fabrikaciya del bıla postavlena na potok.  Obvinyaemıe priznavalis' v soverşenii umu nepostijimıh, nereal'nıh prestupleniy. V etom postaralis' karatel'nıe organı, kotorıe dobıvali priznaniy prestupnım putem, izoşrennımi pıtkami. Vezde caril strah, neuverennost' v buduşee. V takoy obstanovke, 5 dekabrya 1936 goda, bıla prinyata novaya Konstituciya SSSR, gde Kazahskaya Avtonomnaya SSR zapisana kak odna iz soyuzoobrazuyuşih. I ona bıla preobrazovana v soyuznuyu respubliku. To, çto doljno bılo osuşestvit'sya eşe v 1924 godu po itogam nacional'nogo razmejevaniya v Sredney Azii, kogda Kazahstan po vsem parametram sootvetstvoval na soyuznuyu koronu, nakonec sverşilos'. Blagodarya stalinskoy konstitucii. Togda, kogda on poteryal polovinu çislennosti gosudarstvoobrazuyuşey nacii v rezul'tate prestupnoy politiki Centra vo glave s Iosifom Vissarionoviçem Stalinım i poterpel ujasayuşiy upadok v ekonomike, vırezav poçti vse pogolov'e skota. Tak, pridavaya avtonomnoy respublike status soyuznoy, «otec narodov» zamaskiroval nacional'nuyu katastrofu kazahov. Naçavşis' vesnoy 1937 goda, politiçeskie repressii ohvatili vsyu stranu. V Kazahstane bez osobogo truda razvertıvalis' absurdnıe dela «nacional-faşistov» i «yapono-germanskih şpionov», kotorıe yakobı hoteli otdelit' Kazahstan ot SSSR i otdat' pod protektorat YAponii.  I preuspel v nakazanii «vragov naroda» sam Stalin. Liçno im i ego blijayşimi soratnikami po Politbyuro podpisanı prigovorı eşe do suda 44 tısyaçam grajdanam. V tom çisle 1581 kazahstanec predan sudu Voennoy kollegii Verhovnogo Suda SSSR, dlya 1452 iz nih predpisanı prigovorı po pervoy kategorii. A skol'ko naşih grajdan, projivavşih v raznıh respublikah Sovetskogo Soyuza, popali v stalinskie rasstrel'nıe spiski – nam predstoit eşe vıyasnit'. Na opustoşennıh posle uspeşnogo provedeniya «golodnoy politiki» prostorah Kazahstana teper' raspolagalis' lagerya, gde silami repressirovannıh, privezennıh so vseh koncov Sovetskogo Soyuza, stroilsya kazarmennıy socializm. V Kazahstan bıli deportirovanı koreycı, nemcı, çeçencı, inguşi, turki-meshetincı, karaçaevcı, balkarı.

V godı «ottepeli» postepenno naçalsya process peresmotra i otmenı prigovorov v otnoşenii nevinno osujdennıh, rasstrelyannıh i pogibşih v lageryah. No eta rabota bıla bıstro svernuta v godı «zastoya». I kak rezul'tat – naş narod ispıtal zverinıy oskal stalinizma v dekabre 1986 goda. Tol'ko s naçalom politiki glasnosti raskrıvalis' sokrovennıe tayniki totalitarizma, i obşestvo uznala o mnogih faktah bezzakoniya, planomerno provodivşihsya stalinskim rejimom. Segodnya mı znaem, çto v respublike reabilitirovanı 340 tısyaç bezvinno repressirovannıh za godı stalinizma, v tom çisle osujdennıe v godı «bol'şogo terrora» okolo 120 tısyaç, iz nih rasstrelyannıe 25 tısyaç. Nikakimi vısşimi gosudarstvennımi celyami nel'zya opravdat' eti mnogoçislennıe jertvı. Potomu mı sçitaem vajnım postoyannoe izuçenie i razoblaçenie repressivnoy politiki i karatel'noy praktiki sovetskogo gosudarstva. Mı doljnı preodolevat' ravnoduşie i stremlenie  zabıt' eti tragiçeskie stranicı naşey istorii. Mı obyazanı napominat' lyudyam: bılo soverşeno neslıhannoe prestuplenie gosudarstva protiv svoego naroda. Ono ne doljno povtoryat'sya. Poetomu i nujno postoyannoe razoblaçenie bezzakoniya, proizvola, nespravedlivosti – etih dvijuşih sil repressivno-karatel'noy politiki sovetskoy vlasti, povsemestno naruşavşih elementarnıe prava çeloveka.

Obo vsem etom nado postoyanno pomnit'. I jivuşim segodnya, i buduşemu pokoleniyu. Pomnit' i osmıslivat' vo imya postroeniya istinno demokratiçeskogo, spravedlivogo obşestva. Pomnit' i predosteregat', çtobı ne dopuskat' povtoreniya ujasa tridcatıh godov. Neobhodimo ustranyat' vse politiçeskie lazeyki obhoda demokratii, vozmojnosti koncentracii vlasti v rukah odnogo organa ili doljnostnogo lica. Delat' vse po obespeçeniyu otkrıtosti v rabote pravoohranitel'nıh organov. Neobhodimo obespeçit' real'nıh garantiy çeloveçeskoy svobodı, ogradit' çeloveka ot proizvola gosudarstva. Nado postoyanno dobivat'sya, çtobı gosudarstvo zabotilos' o svoih grajdanah. Sledit', çtobı ono ni  v koem sluçae ne priçinyalo grajdanam zla. Postoyannoe izuçenie tragiçeskogo proşlogo stranı doljno pomoç' etomu delu. V etom i sostoit cel' naşey konferencii. Mejdunarodnaya nauçno-praktiçeskaya konferenciya «Stalinizm: repressirovannıy Kazahstan» ob'yavlyaetsya otkrıtoy.

24 aqpan 2010 j.

ÜNDEU – OBRAŞENIE

«Stalinizm: repressiyalanğan Qazaqstan» halıqaralıq ğılımi-praktikalıq konferenciyasına qatısuşılar HH ğasırdıñ 20–50-jj. elimizde orın alğan  sayasat saldarların, Qazaq Keñestik Socialistik Respublikasın temir qwrsauına alğan stalinizm tabiğatın, onıñ öndiristik, qoğamdıq, mädeni ömirge äserin, sayasi repressiyalar, wjımdastıru, aşarşılıq, deportaciya, sottalğandardı eñbekpen tüzeu lager'leri jayındağı tıñ zertteuler men oy-pikirlerdi qarastıra kele, jwrtşılıq arnayı ündeu arnaudı qajet dep taptı. Qazaq eli Resey imperiyasınıñ otarına aynalıp, memlekettiligin joğalttı da, kommunistik ideologiya biligi ayasında Qazaq  Keñestik Socialistik Respublikası twrpatında işinara jañğırttı. Keñes memlekettigi halıqtıñ jappay sauattılıq deñgeyin kötergenin, qoğamnıñ äleumettik-ekonomikalıq körsetkişterin, qalalar men önerkäsiptiñ damuın jaqsartqanın moyındau kerek. Alayda mwnıñ bäri olardıñ tasasında qalğan halıqtıñ şınayı qayğısın wmıtuğa jeleu bola almaydı. Tap osı sebeppen Iosif Stalin twlğası men stalinizm otandıq jäne älemdik tarih ğılımındağı eñ köp talqılanatın taqırıptar bolıp twr. Stalinizm kezeñi – kembağal wlttıq sananı qalıptastırğan, qoğamnıñ barşa instituttarın özgeriske wşıratqan qasiretti uaqıt.   Keñes ökimeti twsında köşpendi qazaq halqı üş dürkin jasandı aşarşılıqtı bastan keşip, bwrın-soñdı bolmağan wlttıq apatqa wrındı: 1917–1919, 1921–1923, 1931–1933 jj. jalpı adam şığını 4 mln., ıqtimal tabiği ösimdi eseptegende 10 mln. jannan astı. Stalinizm däuirlegen jıldarı san mıñ jan sayasi jeleulermen jazıqsız quğın-sürginge wşıradı: solardıñ işinen jeke basqa tabınu äşkerelengennen beri 340 mıñnan astam azamat aqtaldı. Jüzdegen mıñ otandastarımız Otan şekarasınan şığıp köşip ketuge mäjbür boldı. Qazaq halqı öz elinde wlttıq azşılıqqa aynalıp, ötken ğasırdıñ eluinşi jıldarı onıñ üles salmağı barlıq twrğındardıñ üşten birine de jetpey qaldı. Qasiretti ötkenimizdi  wmıtpau jäne onı aldağı uaqıttarda eşqaşan qaytalanbaytınday etip eske salıp twru üşin bolaşaq wrpaq zerdesine qwyıp otıru – ädildik pen demokratiyanıñ saltanat qwruın qamtamasız etu jolında atqaruğa tiis bizdiñ azamattıq parızımız. Bwl üşin totalitarlıq tarihtıñ kömeski betterin – «aqtañdaqtardı» zertteudi jalğastıra bergen jön. Biz stalinizm tarihın «wmıtu» nemese «wmıttıru» äreketterine, onı ğılımğa jat, irracional'dı bilimmen qarulanğan sayasi demagogtardıñ jäne jaña stalinşilderdiñ aldamşı şeşendigimen almastıruğa bärimiz birigip qarsı twruğa tiispiz. Bwl orayda bizdi bügingi Resey biliginiñ «Stalin kul'tin» qayta qalpına keltiru, yağni «tarihtı Resey müddelerine zalalın tigizip bwrmalau äreketterimen küresu» sayasatı alañdatadı.  

Bwdan 20 jıl ilgeride Almatı qalasındağı qarağaylı baq işine aşarşılıq qwrbandarın eske alatın eskertkiş ornatılatın orın belgilenip, estelik tas qoyıldı, alayda oydağı monument äli twrğızılar emes. Bwrınğı NKVD ğimaratında aşılğan mwrajay 1,5 jıldan keyin jabılıp qaldı, onı qoğam ömirine qaytaruğa äli künge deyin ınta tanıtılmay twr. Almatı tübindegi Jañalıq eskertkişi twrğan «Ädilet» qoğamı qaramağındağı 15 ga jerdi igeru (atılğandardıñ atı-jöni qaşalğan estelik qabırğa ornatu, memorialdı orman alqabın otırğızu, «Ädiletke» qarastı «şopandar üyinde» sayasi repressiyalar mwrajayın jasau) isteri äzirge qolğa alınbay otır. Sondıqtan biz, konferenciyağa qatısuşılar, bılay dep sanaymız: – Qazaqstan tarihın, sonday-aq KSRO qwramında bolğan özge memleketterdiñ tarihın jaqsı tüsinu üşin stalinizm tarihın oqudıñ principti mäni bar; – stalinizm fenomenin zertteu är salada isteytin ğalımdardıñ küş-jigerin biriktirudi, halıqaralıq ğılımi qızmettestikti nığaytudı talap etedi; – stalinizmdi zertteu mwrağattıq qwjattarğa jol aşudıñ keñeytiluin, qwjattardıñ qwpiyalıq märtebesin joyu üderisin jedeldetudi, bwl saladağı zañnamanı qatañ saqtaudı talap etedi. Osığan baylanıstı İşki ister ministrligi men Wlttıq qauipsizdik komitetiniñ vedomstvolıq mwrağattarın memlekettik mwrağattarğa jalpığa ortaq jağdayda saqtau üşin ötkizuge  jäne ondağı qwjattarmen täuelsiz zertteuşilerdiñ jwmıs isteuine mümkin beriluin qamtamasız etuge qol jetkizu qajet; – stalinizm tarihın ob'ektivti türde zertteu ğılımi zertteuler men tarihi derekközderdi jariya etudiñ jaña jobaların jasaudı talap etedi; – stalinizm tarihın zertteu kuäleri azayıp kele jatqan däuir jayında estelikter, derektik jäne özge mälimetter jinauğa küş-jiger jwmıldırudı talap etedi; – osı uaqıtqa deyin sanamızda jañğırığıp twrğan stalinizmniñ auır mwrasın joyuğa Qazaqstannıñ ädebieti men öneri körkemdik täsildermen järdemdesuge tiis.

Stalinizm jayında adekvattı tarihi zerde qalıptastıru mınalardı talap etedi: – arnayı jalpıwlttıq mwrajay-memorialdı keşen, sonday-aq ortalıq jäne aymaqtıq ölketanu mwrajaylarında mwrajaylıq ekspoziciyalar jasau; – kitaptar şığaru, därister ötkizu, derekti fil'mder, mul'timedia-materialdar jasau türindegi ağartuşılıq qızmetti keñeytu; – orta jäne joğarı mektepterde oqu ädebietteri men bilim beru qızmetin tarih salasındağı, özge äleumettik jäne gumanitarlıq ğılımdardağı ğılımi bilimniñ qazirgi zamanğı deñgeyine säykestendiru; – jazıqsız repressiyalanğandar men aşarşılıq qwrbandarınıñ jerlengen orındarın anıqtau jäne bastarına belgi twrğızu; – jıl sayın Sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu küni (31 mamır) qarsañındağı jwmada meşitter men şirkeulerde eske alu şaraların, sonday-aq oqu orındarında aşıq sabaqtar ötkizu.

Bwlardan basqa, konferenciyağa qatısuşılar osınday konferenciyalardı wday ötkizip twru qajet dep sanaydı. Konferenciya materialdarı jeke kitap türinde şığıp twruğa tiis.   Biz stalinizm qasiretteriniñ külli şındığın bolaşaq wrpaqtı tarih arqılı tärbieleuge paydalanu jönindegi jwrtşılıq pikirine elimizdiñ bilik organdarı sergek qaraydı jäne osı oraydağı bastamalarğa qoldau körsetedi dep senemiz.

 «Stalinizm: repressiyalanğan Qazaqstan» halıqaralıq ğılımi-praktikalıq konferenciyasına qatısuşılar. Almatı, 24 aqpan 2010 jıl.  

 

HALQIMIZDIÑ WLTTIQ BİRLİGİN ARTTIRAYIQ

Jaqında Europalıq Keñestiñ Parlamenttik Assambleyası Keñes Odağı respublikalarında 30-jıldarı bolğan jappay aştıq qwrbandarın eske alu turalı qarar qabıldap, aştıqtı keñes rejiminiñ öz halqına qarsı jasağan qılmısı dep tanıdı. Biz osığan oray, Qazaqstandağı barlıq sayasi partiyalar men qoğamdıq jäne memlekettik emes wyımdardıñ basşıları men elimizde tirkelgen barlıq dini wyımdardıñ jetekşilerine oy bildirip, aşıq hat jariyalağan «Ädilet» qoğamınıñ törağasınıñ birinşi orınbasarı Beybit Qoyşıbaevtı äñgimege tartqan edik.

– Beybit Orınbekwlı, ayranday wyıp otırğan halqımızğa näubet äkelgen qasiretti oqiğağa sayasi bağa berudi Europalıq wyımnıñ bastama etip köterui ne sebepten tuındadı?

– Ötkendi eleusiz qaldıruğa bolmaydı, onıñ aşı sabaqtarınan tağılım alu, oğan tağzım etu – parızımız. Barşamızğa belgili, elimizde jıl sayın 31-mamırda Sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu küni atap ötilip jür. Biraq bwl atau qoğamnıñ bügingi talabın qanağattandıra qoymaytını bayqaluda. Täuelsizdiktiñ alğaşqı jılında bwl kün Aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni retinde belgilengen bolatın. Onıñ qarsañında sol kezgi Joğarğı Keñestiñ ğalımdardan qwralğan arnayı komissiyası 30-jıldarı köşpendi halıqqa genocid jasalğanın däleldep, qorıtındı bergen edi. Alayda sayasi bağa joğarı deñgeyde maqwldanbadı. Söytip Sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu jılı retinde jariyalanğan 1997 jılğa deyin Aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni birde-bir ret öz deñgeyinde atalğan joq. Oğan küni keşe keñestik ortaq şañıraq astınan şıqqan kommunisterdiñ bwrınğı ortalıqqa, elimizdegi orıs ağayındarğa orınsız alañdauı sebep boldı. Olar mäseleniñ sebebi orıs halqında emes, bol'şeviktik rejimde ekenin bağamday almadı. Söytip, näubet jıldarı qwrban bolğan tört millionday qazaqtıñ ruhı is jüzindey joqtalmay, eskerusiz qaldı. Bwl sol kezde jiberilgen iri qatelikterdiñ biri edi. Parlament Mäjilisiniñ bir top deputattarınıñ «Sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu küni» bolıp kelgen 31-mamırdı bwdan bılay solaqay reforma saldarınan jazıqsız qwrban bolğan milliondardıñ ruhına jıl sayın tağzım etu üşin «Jappay sayasi quğın-sürgin jäne aştıq qwrbandarın eske alu küni» dep qayta räsimdeluin jäne aştıq näubetiniñ sebep-saldarın, auqımın el tarihınıñ twtas kezeñi retinde arnayı zertteu mäselesin köterip,  wsınıs jasauı – asa qwptarlıq is. «Eşten keş jaqsı» degen, deputattardıñ bwl äreketin ülken azamattıq dep bilemin. Degenmen mäseleni keñirek qarau qajettigi anıq. Öytkeni üş dürkin (1917–1919, 1921–1923, 1931–1933 jj.) aynalıp soqqan aşarşılıq halıqtı qınaday qırıp, wlttıq apatqa wşırattı. Bwl, Mwstafa Şoqaydıñ sözimen aytqanda, «bol'şevikterdiñ aştıq sayasatınıñ» saldarı edi. Olarğa keñ daladan köşpendilerdi tıqsırıp, socializm qwrılısşıların keñistikpen qamtamasız etu kerek bolatın. Osı mäselege täuelsiz elimizde äli sayasi bağa berilgen joq. Europalıq keñes aşarşılıq jıldarındağı Qazaqstanğa ayrıqşa män berip, qırılğan halıqtıñ milliondap sanalatının aşıp atap körsetip otır. Resey men Ukraina öz tarihındağı halıqtı oysıratqan näubetti memlekettik därejede atap ötken bolatın. Mäselen, Ukraina 1932–1933 jıldardağı näubetti, yağni halıqtı jappay qırıluğa duşar etken aşarşılıqtı «wltımızğa qarsı jasalğan genocid» dep jariyalap qoyğanına tört jılday uaqıt ötti. Sondıqtan, bügingi parlament 90-jıldardağı Joğarğı Keñes bastap, jerine jetkize almağan isti qaytadan qolğa alar dep ümittenemiz.

– «Aştıq pen repressiyanı eki bölek atap öteyik» degen de pikirler bar...

– Meniñşe, Sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu küniniñ mazmwnı eki tragediyanı da qamtidı. Alayda, is jüzinde, aşarşılıq näubeti öz mäninde atalmay, repressiya qwrbandarın eske alu şaralarınıñ köleñkesinde qalıp keledi. Ülken terror jıldarı 25 mıñ bozdaq atıldı. Al tek 32-jılğı apatta 2,5 millionğa juıq jan aştıqtıñ qwrbanı boldı. Eger wlttıq apat qasiretine sayasi bağa berilse, onı jeke eske aluğa äbden bolar edi. Sol kezgi quırşaq respublikanıñ halqına qorğan bola almağanı üşin, halqınıñ qırıluına, şet elderge bosıp ketuine jol bergeni üşin  bügingi täuelsiz memleketimizdiñ opınıp, halıqtan keşirim swrauı qajet degen oydamız. Onıñ ornın toltıru şaraların atap, arnayı azalı kün belgilegen jön. Evreylerdiñ Holokost qwrbandarın este twtatın «YAd va Şem» (Jad pen Esim) mwrajayı sekildi körneki orın aşu, jalpı jwrtşılıqtı qasiretti tarihpen tärbieleudiñ keñ auqımdı is-şaraların jasau – halqımızdıñ wlttıq birligin qamtamasız etuge bağıttalğan imandılıq isi boları sözsiz. Wlttıq sananıñ kembağaldanuına aparıp soqqan mwnday azalı kezeñderdi öskeleñ wrpaq biluge tiis. Qasiretti ötkenimizdi wmıtpau jäne onı bolaşaq wrpaq zerdesine qwyıp otıru – bizdiñ adami, tarihi parızımız. «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamı 2008 jılı – jasandı aşarşılıqtıñ ayaqtalğanına 75 jıl toluına oray: «Qazaqstandağı 30-jj. aşarşılıq: auqımı, sebepteri, saldarı», 2009 jılı – «Ädilet» qoğamınıñ wyımdasqanına 20 jıl toluına oray: «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamı: totalitarlıq tarihtan – demokratiyalıq bolaşaqqa» attı arnayı respublikalıq, 2010 jılı – «Stalinizm: repressiyalanğan Qazaqstan» attı halıqaralıq ğılımi-praktikalıq konferenciyalar ötkizdi. Solardıñ bärinde tarihtıñ kömeski betterin zertteudi jalğastırıp, jer-jerdegi ölketanu mwrajaylarınan stalinizm keleñsizdikterin äşkereleytin bwrıştar aşu, jazıqsız jazalanğandar men aşarşılıq qwrbandarı kömilgen orındardı anıqtap, bastarına belgi qoyu isin jalğastıra beru kerektigi aytılıp, tiisti qararlar men ündeuler qabıldandı. Sol ündeulerde repressiyalanğandardı wlıqtau isterimen qatar, Sayasi qwğın-sürgin qwrbandarın eske alu küni (31-mamır) qarsañındağı jwmada är jıl sayın jasandı aşarşılıqta köz jwmğan bozdaqtar ruhına meşitter men şirkeulerde, özge de ğibadathanalarda, aştıq qwrbandarına qoyılğan belgiler basında aruaqtarğa dwğa bağıştap, oqu orındarında, mekemeler men wyımdarda arnayı jiındar ötkizudi dästürge aynaldıru qajettigi twjırımdalğan edi. Osını endi sözden iske aynaldıratın kez kelgen siyaqtı. Bwğan äldebir şeşim emes, azamattıq közqaras, sayasi ınta-jiger kerek.

– «Aştıq künin aza twtsaq, orıstardı renjitip alamız» dep qorqa tartuşılar da bar. Bizdiñ wzaq uaqıt mäselege bayıptı qaray almağanımız da osı wğımnıñ ıqpalınan şığa almağandığımızdan emes pe?

– Orıstardıñ özi de sol repressiyanıñ qwrbanı boldı emes pe? Aştıqqa stalindik rejim kinäli. Bwl alapat joyqın näubette orıs ta, belorus te, ukrain da, nemis te, başqwrt ta, tatar da – bäri de qırıldı. Stalinizm däuirlegen kezeñde san mıñ jan jazıqsız quğın-sürginge wşıradı. Jeke basqa tabınu äşkerelengennen beri tek bizdiñ elde 340 mıñnan astam adam repressiyalanğan jan aqtaldı. Osı soraqılıqtardı ayıptap eske alu kezinde, bol'şevizm twsında elimizde orın alğan basqa bir memlekettik qılmıs, älginde aytqanımızday, onıñ tasasında qalıp qoyıp jür. Keñes ökimeti twsında köşpendi qazaq halqı jasandı aşarşılıqtar saldarınan bwrın-soñdı köz körip, qwlaq estimegen wlttıq katastrofağa wrınğan bolatın. Jalpı adam şığını 4 million, ıqtimal tabiği ösimdi eseptegende 10 million jannan astı. Qazaq halqı öz elinde wlttıq azşılıqqa aynalıp, ötken ğasırdıñ eluinşi jıldarı barlıq twrğındardıñ üşten birine de jetpey qaldı.

– Ülkendi-kişili üzdiksiz terror saldarınan tolıq saltanat qwrğan stalinizm wlt ziyalısın qausatıp salğanmen, Alaş mwratın – derbes memleket qwru ideyasın twnşıqtıra almadı emes pe?

– Qazaq eli joğaltqan memlekettiligin 1917 jılğı Qazan töñkerisi nätijesinde, keñestik twrpatta jañğırttı. Keñestik Qazaq Respublikası jwrttı jappay sauattandırıp, ekonomikası men mädenietin damıttı. Aqırı, Keñester Odağın qwrağan odaqtas respublikalardıñ biri retinde, 1991 jılı memlekettik täuelsizdikke qol jetkizdi. Alayda mwnıñ bäri sol jetistikterdiñ tasasında qalğan halıq qayğısın wmıtuğa sebep bola almaydı. Onıñ qan tamırında halqımızdıñ öşpes ruhı men küreskerlik dañqı jatır. Äytse de bol'şeviktik bilik qazaq halqına qisapsız qasiret äkeletinin Alaş basşıları 1917 jılı-aq eskertti. Qazan töñkerisin «nayzanıñ wşımen, aybaltanıñ jüzimen bolğan» zorlıq aktisi retinde qabıldağan Ä. Bökeyhan, äuel bastan qazaq jwrtın bas amandığın qamtamasız etuge şaqırdı. «Esik aldınan dauıl, üy artınan jau keldi!» – dep dabıl qaqtı ol. «Alaştıñ balası, Aqtaban şwbırındı, Alqaköl swlamadan soñ, 200 jılda, basıña bir qiın is keldi! Aqsaqal ağa, azamat ini, otbası arazdıq daudı qoy, birik, jwrt qızmetine kiris! Alaştıñ basın qorğauğa qam qıl!» Alayda Alaş köseminiñ saqtandıruınan qorıtındı şıqpadı. Bol'şevikter Alaş ünin twnşıqtıru üşin, küş qoldanumen qatar, taptıq uağızdı şekten şığara jürgizip, Qazaq avtonomiyası ideyasın öz paydasına wtımdı jarata aldı. Bol'şeviktik sayasat sahnasına köterilgen radikaldı ziyalılar şoğırınıñ wlt müddesi üdesinen şığuğa mümkindik aldıq degen quanıştarı da wzaqqa barmadı. Üzdiksiz quğın-sürgin, kämpeske men küştep wjımdastıru, 1931–1933 jıldarğı aştıq kimniñ kim ekenine közderin jetkizse, 1937 jılğı «ülken terror» Alaş ziyalılarımen qosa, keñes tuın alaulata kötergen radikaldı wstanımdağılardıñ özderin bauday tüsirdi. 1954 jıldan 1960 jılğı deyingi aralıq GULAG-tıñ eñ soñğı qwldırau kezeñi boldı. Sebebi, Stalin qaytıs bolğan soñ, jiırmasınşı s'ezden keyin «jılımıq» ornap, stalinşildik,  totalitarizm älsirey bastağan-dı. Twtqındarğa raqımşılıq jasalıp, bostandıqqa şığarıldı.

– Europalıq deputattar tarihi şındıqtı ornatu üşin bwrınğı keñes elderi ükimetterin öz mwrağattarın aşıp, olarğa otandıq ğalımdarmen qatar, europalıq sarapşılardı tarihımızdı zertteuge rwqsat berudi swramay ma? Kezinde Mağjan Jwmabaev: «Revolyuciya bizdiñ tarih tudırğan töñkeris emes, Europa tudırğan jat töñkeris» degenin esten şığarmağanımız abzal bolar...

– Europalıq Keñes Parlamenttik Assambleyasınıñ otızınşı jıldarı Qazaqstan, Ukraina siyaqtı elderdi şarpıp ötken aştıqqa baylanıstı qarar qabıldap, kinäni stalindik rejimge tanuın qoldauımız kerek. Elimizdiñ ğalımdarı 30-şı jıldardıñ zwlmatın qoldarınan kelgenşe zerttedi. Biraq onımen şektelip qaluğa bolmas. Aşarşılıq tek Qazaqstanda ğana emes, Ukrainada jäne Reseyde de boldı. Halıq bauday tüsti. Sol kezde qazaq memleketiniñ basşılığında jürgen keybir azamattar, halqı aştan qırılıp jatqanda, Mäskeude jalğan aqpar berip, «bizde bäri jaqsı» deumen bolğan. Äri ortalıq ta şındıqqa qwlaq asuğa qwlıqsız-tın. Mäseleni tereñ jäne jan-jaqtı qarau jön. Mwrağattar tolıq aşıluğa tiis. Qazirgi Wlttıq qauipsizdik komitetiniñ, İşki ister ministrliginiñ vedomstvolıq mwrağattarı Ortalıq memlekettik mwrağatqa ötkizilip, zertteuşilerdiñ izdenisterine jol beru läzim. Eger europalıq deputattar bwl mäseleni qolğa alsa, bälkim, Mäskeudiñ qwpiya mwrağattarında jatqan köptegen jasırın qwjattardıñ da sırı aşılar. Qalay aytsaq ta, qazir şındıqtıñ betine tura qaraytın kez keldi ğoy dep oylaymın. Bwl mäseleler BAQ betterinde ünemi talqılanıp otıruı tiis.

– Beybit ağa, bol'şevikter ökimet basına kelgennen bastap şığarğan resmi qaulı-qaraları men direktivaların qarap otırsaq, barlığı derlik öz azamattarına qarsı, olardı sayasi twrğıda jazalauğa bağıttalğanı bayqaladı. Mäselen, bol'şevikter ökimet basına kelgen soñ üş künnen keyin «Baspa turalı» dekret şığardı. Onda olar özderine qarsı merzimdi basılımdardıñ bärin jabudı maqsat twtıptı. Bwl sayasi jazalau Qazaqstanda da körinis berdi emes pe?

– 1918 jılı elimizdiñ wlttıq müddesin qorğaytın birden-bir basılım – «Qazaq» gazeti jabıldı. Ol qazaq oqığandarınıñ minberi edi, onda halıqqa arnalğan söz, közqaras ayan etiletin. Onda bol'şevikter sayasatına kelispeytin, onı sayasi jağınan ayıptaytın köptegen maqalalar  jarıq kördi. Mäselen, 1918 jılı Mirjaqıp Dulatov osı gazettegi «Jasasın Alaş avtonomiyası, körkeysin Alaş!» attı maqalasında bol'şevikter ornatqan ökimet kezeñin «bireudi bireu tonau, öltiru, talau, abaqtığa jabu degen närseler balanıñ oyını siyaqtı bolıp ketti» dep beyneledi. Osıdan-aq bol'şevikterdiñ qazaq dalasın qanday küyge wşıratqanın bayqaysıñ. Keñestik däuirde «Aqjol» gazeti wlt müddesin küytteuşi birden-bir basılım edi. Stalinniñ ataqtı hatınan keyin ol da jabıldı.  Negizgi sayasi quğın-sürginniñ maqsattı türde «wltşıldardı äşkereleuden» bastaluına ölkeni basqaruğa ortalıq emissarı Filipp Goloşekinniñ kelui şeşuşi äser etti. Auıldı keñestendiru, «Kişi Qazan revolyuciyasın» jasau, tärkileu nauqanı, küştep wjımdastıru, materialdıq twrğıdan qamtamasız etpey-aq otırıqşılandıruğa mäjbürleu – osı josıqsız reformalardıñ bäri sayasi quğın-sürginge, aşarşılıqqa, orınsız jazalau şaraların jürgizuge apardı. Memlekettik mäşine küş alıp twrğan osınday kezeñde azamattıq qarsılasu qozğalısı Alaş qayratkerleriniñ basına qanday näubät äkelgenin oqırman qauım jaqsı biledi.

– Täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarında aşarşılıqta opat bolğandardı eske tüsiru maqsatında olarğa eskertkiş belgi qoyıladı dep wyğarım jasalğan edi. Bolaşaq eskertkiştiñ ornına qoyılğan sol qara tasqa qaşan «jan» bitedi?

– Elimizdegi barlıq meşitterde Sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu qarsañındağı jwmada – jwma namaz uağızında osı mäselege köñil bölinse degen nietpen Qazaqstan mwsılmandarınıñ dinbasına ötiniş jasap otırmız. «Öli razı bolmay – tiri bayımaydı» degen dana halqımız. Mwnday ötinişti elimizde ömir süretin hristiandıqtıñ  pravoslavie, katolik dinderi sekildi tarmaqtarı basşılarına da bildirdik. Barşa jwrtşılıqtı Almatıdağı qarağaylı baq işindegi tas twğırğa, barlıq qalalar men eldi-mekenderdegi sonday orındarğa 28-mamırda – Sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu küni qarsañındağı jwmada – gül şoqtarın qoyıp, jasandı aşarşılıqtardan şeyit bolğan bozdaqtar aruağına bas iyuge şaqırıp otırmız.

– Beybit Orınbekwlı, äñgimeñizge rahmet!

Äñgimelesken  Ermek Jwmahmetwlı.  25 mamır 2010 j.

Beybit Qoyşıbaev

22.05.2018

(Jalğası bar)

Abai.kz

 

0 pikir